ปลาเป็นเชื้อรา ขึ้นปุยขาวเหมือนสำลี: อาการ สาเหตุ วิธีรักษาและป้องกัน

เชื้อราปุยขาวคืออะไร

อาการปุยขาวที่คนเลี้ยงปลาเรียกว่า "เชื้อรา" มักเกิดจาก Saprolegnia ซึ่งเป็นราน้ำแบบเส้นใย (oomycete) โดยทั่วไปราชนิดนี้กินซากอินทรีย์เป็นอาหาร แต่ก็เข้าทำร้ายปลาที่มีแผลหรือเครียดได้ มีแหล่งข้อมูลที่ระบุว่าการเรียก Saprolegnia ว่าเชื้อราแท้นั้นไม่ถูกต้อง เพราะจัดเป็น oomycete ราน้ำกลุ่มนี้พบได้ทั่วไปทั้งในน้ำจืดและน้ำกร่อย และเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของการติดเชื้อราในปลาน้ำจืดและไข่ปลา

ราจะปล่อยเอนไซม์ออกมาย่อยเนื้อเยื่อของปลาแล้วดูดซึมสารอาหาร ดังนั้นแม้เป็นแผลตื้นๆ ที่ผิวหนังหรือเหงือก ถ้าติดราแล้วไม่รักษาก็อาจทำให้ปลาตายได้ จึงควรสังเกตให้พบตั้งแต่เนิ่นๆ

อาการ

• ระยะแรกมักเห็นเป็นกระจุกฟูคล้ายสำลี สีขาวถึงเทาหรือน้ำตาล อยู่บนผิวหนัง ครีบ เหงือก ตา หรือไข่
• เมื่อปุยดักตะกอนหรือตะไคร่ไว้ อาจเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลหรือเขียว เมื่อยกขึ้นจากน้ำจะดูเป็นก้อนเมือกพันกัน
• ปลาอาจซึม กินอาหารน้อยลง และถูตัวกับผนังตู้หรือพื้นบ่อ
• โดยทั่วไปมักเป็นเพียงตัวเดียวในตู้
• ถ้าขูดไปส่องกล้องจุลทรรศน์ จะเห็นเส้นใยแตกกิ่ง เส้นใยกว้างและไม่มีผนังกั้น

แยกจากโรคคอลัมนาริส

คอลัมนาริสเป็นการติดเชื้อแบคทีเรียที่คนเลี้ยงมักเข้าใจผิดว่าเป็นเชื้อรา แผลของโรคนี้เป็นปื้นสีเทาหรือขาวที่ไม่เงาเหมือนผิวปกติ และอาจเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลหรือเหลือง ส่วนแผลที่ปากอาจดูเหมือนราหรือสำลี ส่วน Saprolegnia จะเป็นกระจุกฟูเหมือนสำลี การแยกให้ออกสำคัญมาก เพราะคอลัมนาริสต้องรักษาด้วยยาต้านแบคทีเรีย ไม่ใช่ยาฆ่าเชื้อรา นอกจากนี้ Saprolegnia มักพบร่วมกับแบคทีเรียคอลัมนาริสหรือปรสิตภายนอกด้วย

สาเหตุ

• การติดเชื้อมักเป็นการติดซ้ำเติม หลังจากผิวหนังหรือเหงือกเสียหายจากปรสิต แบคทีเรีย ไวรัส หรือบาดแผล
• Saprolegnia ไม่ค่อยเข้าทำร้ายปลาที่แข็งแรงและไม่เครียด ปัจจัยเสี่ยงได้แก่ น้ำไม่สะอาด ปลาหนาแน่นเกินไป ผิวหนังมีแผล อาหารไม่ดี และอุณหภูมิน้ำต่ำกว่าช่วงที่ปลาชนิดนั้นทนได้
• คุณภาพน้ำไม่ดีก็เกี่ยวข้องกับการติดเชื้อ เช่น น้ำไหลเวียนน้อย ออกซิเจนละลายน้ำต่ำ แอมโมเนียสูง รวมถึงมีสารอินทรีย์สะสมมากและมีไข่ตาย
• การติดเชื้อในปลาแข็งแรงโดยตรงเกิดได้ไม่บ่อยนัก และมักเกิดที่อุณหภูมิต่ำ ซึ่งอาจเป็นเพราะภูมิคุ้มกันลดลง
• Saprolegnia เติบโตได้ที่ 32–95 °F แต่ชอบช่วง 59–86 °F
• สปอร์ทนทั้งความแห้งและสารเคมี แหล่งหนึ่งระบุว่ามีอยู่ในบ่อและตู้ปลาทุกแห่ง อีกแหล่งระบุว่าแทบจะมีอยู่เสมอ เชื่อกันว่าเมือกของปลาตามปกติช่วยยับยั้งไม่ให้ราเติบโต
• ในไข่ปลา ราเกาะไข่ที่ยังมีชีวิตได้ยาก มันจะเข้าที่ไข่ไม่ได้ผสม ไข่เสียหาย และไข่ตายก่อน แล้วจึงลามไปยังไข่ดีที่อยู่ติดกัน

สิ่งที่ควรทำทันที

1. หาสาเหตุที่ทำให้ราเข้าได้แล้วแก้ไข เพราะราชนิดนี้ไม่ค่อยเกิดกับปลาที่แข็งแรง
2. รักษาหรือแก้ปัจจัยที่ทำให้ปลาอ่อนแอไปพร้อมกับการรักษารา
3. เมื่อรู้แล้วว่าเป็น Saprolegnia ให้ตรวจดูเรื่องความสะอาดของตู้และระบบแล้วปรับปรุงแก้ไข
4. ถ้าเป็นที่ไข่ ให้รีบเอาไข่ที่ไม่ได้ผสมออก และเอาไข่ที่อยู่ติดกับไข่ที่เห็นว่าติดราออกด้วย

การรักษา

แต่ละแหล่งให้วิธีและขนาดยาต่างกัน จึงสรุปตามแหล่งไว้ดังนี้

วิธี	ขนาดและระยะเวลา	หมายเหตุ
เกลือ แช่ระยะยาว	1–5 กรัม/ลิตร แช่ไปเรื่อยๆ ไม่กำหนดระยะเวลา	ตามแหล่งหนึ่ง
เกลือสำหรับตู้ปลา	1–3 กรัม/ลิตร	อีกแหล่งหนึ่ง ใช้เฉพาะปลาที่ทนเกลือได้
เกลือ	ได้ผลกับราน้ำตั้งแต่ประมาณ 3 ppt	เหมาะกับปลาที่ปรับตัวกับน้ำกระด้าง น้ำด่าง หรือน้ำกร่อย
แช่ NaCl	2–3% นาน 15–30 นาที	อีกแหล่งหนึ่ง
มาลาไคต์กรีน แช่	0.10 มก./ลิตร 3 ครั้ง ห่างกันครั้งละ 3 วัน	อีกแหล่งให้ไว้ที่ 0.1 ppm
มาลาไคต์กรีน ใช้เฉพาะที่	ล้างแผลด้วยสารละลายเข้มข้น 100 มก./ลิตร แล้วทาครีมกันน้ำ	ใช้ล้างที่แผลโดยตรง
ฟอร์มาลิน แช่	200–250 มล./ลบ.ม. ประมาณ 30 นาที	ขนาดที่ให้ไว้สำหรับปลาเลี้ยงในฟาร์มที่ป่วย

ยาที่ใช้กันทั่วไปยังมีด่างทับทิม (potassium permanganate) ฟอร์มาลิน และสารละลายโพวิโดนไอโอดีน ยารักษาเชื้อราสำเร็จรูปอาจมีมาลาไคต์กรีนหรือฟอร์มาลินเป็นส่วนผสม ส่วนตัวเลือกที่ใหม่กว่าได้แก่ bronopol และสารสกัดจาก Pimenta ปัจจุบันมีการใช้มาลาไคต์กรีนน้อยลง เพราะหลายพื้นที่มีข้อจำกัดในการใช้ แต่บางผลิตภัณฑ์ก็ยังมีส่วนผสมนี้อยู่

สำหรับไข่ปลา

• เมทิลีนบลูเป็นสีย้อมที่นิยมใช้มากที่สุด แหล่งหนึ่งแนะนำให้ใช้ได้ถึง 3 ppm (3 มก./ลิตร) ตลอดช่วงฟัก
• ไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ (35%) ประมาณ 1 มล. ต่อ 3.5 ลิตรในวันแรก แล้วให้ซ้ำในวันที่สองเพราะสลายตัวเร็ว สารนี้ค่อนข้างรุนแรง
• ควรรักษาไข่ในภาชนะแยก เพราะคาร์บอนในระบบกรองจะดูดซับยา และยาก็อาจทำลายแบคทีเรียในระบบกรองชีวภาพได้

ข้อควรระวัง

• ปลาแมวอาจไวต่อเกลือมาก และปลาบางชนิดทนไม่ได้แม้ความเค็มเพิ่มขึ้นเพียงเล็กน้อย
• เปลี่ยนความเค็มอย่างช้าๆ ทั้งตอนเพิ่มและตอนลด
• สารเคมีจะทำปฏิกิริยากับสารอินทรีย์ในน้ำ ทำให้ขนาดยาที่ออกฤทธิ์จริงลดลง
• การใช้ยามากเกินไปอาจทำลายเนื้อเยื่อปลาเพิ่มขึ้นและทำให้กลับมาติดเชื้อซ้ำ
• ถ้าเป็นคอลัมนาริส ให้รักษาด้วยยาต้านแบคทีเรีย เช่น acriflavine หรือ Terramycin ไม่ใช่ยาฆ่าเชื้อรา

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ใส่ยาแต่ไม่แก้สาเหตุ ทั้งที่ไม่มีทางกำจัดราให้หมดไปจากระบบได้
• เปิดระบบกรองคาร์บอนไว้ระหว่างรักษา ทำให้ยาถูกดึงออกไป
• พยายามเก็บไข่ที่มีปุยราขึ้นเต็มแล้ว ไข่เหล่านี้ช่วยไม่ได้และควรเอาออก
• ลดอุณหภูมิน้ำเพื่อหยุดคอลัมนาริสซึ่งเป็นโรคที่ดูคล้ายรา วิธีนี้ไม่ได้ทำให้โรคหยุด

การป้องกัน

สปอร์แทบจะมีอยู่เสมอ การป้องกันจึงเป็นการจัดการสภาพแวดล้อมมากกว่าการพยายามกำจัดสปอร์ให้หมด และการจัดการสภาพแวดล้อมก็จำเป็นสำหรับการแก้ปัญหาที่เป็นเรื้อรังด้วย

• ดูแลให้น้ำสะอาดและไหลเวียนดี
• อย่าเลี้ยงปลาหนาแน่นเกินไป โดยเฉพาะช่วงผสมพันธุ์ เพื่อลดการบาดเจ็บ
• ระวังอย่าให้ปลาเป็นแผล
• ให้อาหารปลาที่ดี
• เอาสารอินทรีย์ที่กำลังเน่าเปื่อยออกจากตู้
• ก่อนปล่อยลูกปลาลงเลี้ยง แหล่งหนึ่งแนะนำให้แช่น้ำเกลือ 2–3% นาน 5–10 นาที
• แหล่งเดียวกันแนะนำให้ผสมวิตามินซีในอาหาร 200–300 กรัม ต่ออาหาร 100 กก.

เมื่อไรควรกังวล

แม้เป็นแผลตื้นๆ ที่ผิวหนังหรือเหงือก ถ้าติดราแล้วไม่รักษาก็อาจทำให้ปลาตายได้ ถ้าเห็นปุยขึ้นที่เหงือก หรือปลาซึมและไม่กินอาหาร ควรรีบลงมือ ถ้าแผลเป็นปื้นด้านไม่เงาแทนที่จะเป็นปุยฟู ให้นึกถึงคอลัมนาริสไว้ด้วย เพราะต้องรักษาคนละแบบ ถ้ากลับมาเป็นซ้ำหลายครั้ง แสดงว่ายังแก้สภาพแวดล้อมได้ไม่ตรงจุด