Cá betta taeniata

Betta taeniata là một loài cá mê cung ấp trứng bằng miệng, đặc hữu của đảo Borneo. Loài này được ghi nhận ở miền nam Sarawak (Malaysia) và miền bắc Tây Kalimantan (Indonesia). Cá thường sống ở những con suối đồi nước trong, có dòng chảy. Chúng ở các khoảng nước lặng sát bờ và những vũng nước tĩnh, giữa lớp lá mục và sỏi. B. taeniata thuộc nhóm B. picta, thân và vây màu vàng nhạt, đầu sẫm đen. Các quần thể như Sri Aman, Serian hay Kapuas thường được ghi tên theo địa điểm để giữ dòng thuần.1

Một bể có đáy 60 × 30 cm (khoảng 54 lít) hoặc cỡ tương đương là đủ rộng cho một cặp hay một nhóm nhỏ.1

• Nhiệt độ: 22–27°C
• pH: 5,0–7,0
• Độ cứng: 0–5 dGH1

Bạn có thể nuôi loài này trong bể bày trí đầy đủ. Tuy vậy, nhiều người cho sinh sản thích để bể không nền cho dễ vệ sinh. Rễ lũa và cành lũa đều dùng được. Hãy xếp chúng sao cho trong bể có vài góc râm.

Nếu không kiếm được lũa có hình dáng ưng ý, bạn có thể dùng gỗ dẻ gai hoặc gỗ sồi thông thường. Gỗ phải phơi thật khô và bóc sạch vỏ thì mới an toàn. Bạn cũng có thể thả thêm chậu đất nung hoặc vài đoạn ống để cá có thêm chỗ trú.

Rải thêm lá khô sẽ làm bể trông tự nhiên hơn. Lá dẻ gai, lá sồi hay lá bàng (Ketapang) đều hợp. Lá vừa cho cá thêm chỗ nấp, vừa làm nơi cho vi sinh vật sinh sôi khi lá phân hủy. Đám vi sinh này có thể là nguồn thức ăn phụ rất quý cho cá bột. Tanin và các chất khác do lá mục tiết ra cũng được xem là có lợi cho cá.

Cũng như các loài khác trong chi, loài này có vẻ sống tốt nhất dưới ánh sáng khá tối. Bạn có thể trồng những cây chịu được điều kiện này như Microsorum pteropus, Taxiphyllum barbieri, hoặc vài chậu Cryptocoryne spp. Thả thêm vài mảng cây nổi cũng có ích vì chúng làm dịu bớt ánh sáng chiếu vào bể.

Lọc không cần quá mạnh. Một lọc vi sinh chạy bằng sủi khí, chỉnh cho nước luân chuyển nhẹ nhàng là đủ. Bể cần đậy nắp kín và không đổ nước đầy tới miệng. Giống mọi loài Betta, cá thỉnh thoảng cần lên lớp không khí ẩm phía trên mặt nước. Ngoài ra, cá nhảy rất giỏi.1

Ngoài tự nhiên, cá nhiều khả năng săn côn trùng và các loài động vật không xương sống nhỏ, động vật phù du. Cá nuôi thường chịu ăn thức ăn khô sau khi đã nhận ra đó là đồ ăn được. Dù vậy, bạn nên thường xuyên cho ăn nhiều thức ăn sống hoặc đông lạnh cỡ nhỏ như bo bo (Daphnia), Artemia hay trùng huyết để cá lên màu đẹp nhất và giữ thể trạng tốt. Đừng cho ăn quá tay vì các loài Betta có vẻ đặc biệt dễ bị béo phì.1

Loài này không hợp với bể cộng đồng thông thường, vì những lý do đã nhắc ở trên. Với nhu cầu và tính nết của nó, tốt nhất là nuôi riêng hoặc nuôi chung với những loài thật hiền. Cá lớn hơn nhiều hoặc bơi nhanh, hiếu động hơn rất dễ làm nó sợ và giành hết thức ăn. Một số loài cá họ chép cỡ nhỏ và cá chạch sống ở môi trường tương tự ngoài tự nhiên thì nuôi chung được.

Bạn có thể nuôi theo cặp hoặc theo nhóm. Khi nuôi nhóm, cá sẽ có nhiều kiểu tương tác khá thú vị để quan sát.1

Cá đực lớn hơn cá cái. Con đực có nhiều vảy ánh kim trên đầu hơn, đầu bè hơn và vây dài hơn.1

Ở loài này, cá bố ngậm trứng trong miệng để ấp. Nếu cá chưa được nuôi riêng thì tốt nhất bạn nên chuẩn bị một bể đẻ riêng, bày trí như hướng dẫn ở trên.

Nắp bể phải khít hết mức có thể. Một số người còn dùng màng bọc thực phẩm thay nắp để không chừa khe hở nào. Lý do là cá bột cần một lớp không khí ấm và ẩm trên mặt nước. Thiếu lớp không khí này, cơ quan mê cung của cá con có thể phát triển không bình thường.

Cá tán tỉnh nhau khá lâu. Sau đó trứng và tinh được phóng ra trong một cú "ôm" đặc trưng của nhóm cá mê cung, khi con đực quấn thân quanh con cái. Cá có thể phải "ôm thử" vài lần mới bắt đầu đẻ thật.

Trứng đã thụ tinh rơi xuống vây hậu môn của con đực. Con cái nhặt trứng vào miệng rồi nhả ra nước cho con đực đớp lấy. Khi con đực đã ngậm hết số trứng, cả quá trình lặp lại cho tới khi con cái đẻ hết trứng. Việc này có thể kéo dài khá lâu.

Con đực đang ngậm trứng có thể nuốt hoặc nhả trứng sớm nếu bị stress hay còn non kinh nghiệm. Vì vậy, bạn nên để nguyên con cái và các cá khác trong bể. Thời gian ấp là 9–12 ngày. Hết thời gian này, con đực bắt đầu nhả ra những con cá bột đã hoàn chỉnh và tự bơi được. Lúc này bạn có thể vớt cá con ra hoặc để chúng lớn cùng bố mẹ. Một số báo cáo cho rằng cá con để chung với bố mẹ thực ra còn lớn nhanh hơn.

Cá bột đủ lớn để ăn ngay các loại thức ăn sống biết bơi như giun vi (microworm) và Artemia mới nở. Tuy vậy, cần lưu ý là có báo cáo về cá Betta con gặp vấn đề sức khỏe khi ăn quá nhiều Artemia. Để cá lớn nhanh nhất, hãy cho ăn ít một, đổi nhiều loại thức ăn, 2–3 lần mỗi ngày. Đừng thay quá nhiều nước một lần. Thay ít nhưng đều đặn sẽ tốt hơn lâu lâu mới thay một lượng lớn.1

Đây là loài đặc hữu của Borneo. Người ta đã thu được cá ở nhiều địa điểm thuộc miền nam bang Sarawak (Malaysia) và miền bắc tỉnh Kalimantan Barat, tức Tây Kalimantan (Indonesia).

Dân sưu tầm và người chơi thường ghi tên từng quần thể theo địa điểm thu cá, ví dụ Sri Aman, Serian, Kapuas… Cách ghi này giúp thông tin luôn chính xác và giữ được dòng thuần.1

Cá thường sống ở những con suối đồi nước trong, có dòng chảy. Người ta hay gặp chúng ở các khoảng nước lặng sát bờ và những vũng nước tĩnh, nơi đáy thường lẫn lá mục với sỏi và đá.

Ở một số nơi, nước hơi ngả màu nâu. Màu này có lẽ do axit humic và các chất khác tiết ra từ chất hữu cơ đang phân hủy. Ở Sarawak, đôi khi người ta còn bắt được cá ở những con suối đục hơn, nước chảy chậm và cây cỏ ven bờ mọc dày.

Tại một điểm gần Serian (Sarawak), cá sống trong một con suối đồi nước trong, chảy xiết. Nền suối là sỏi thạch anh và đá to nhỏ đủ cỡ. Nước có pH 7,0 và trong suối không có cây thủy sinh nào.

Chỗ rộng nhất của con suối khoảng 10 mét, độ sâu từ 5–80 cm. B. taeniata ở những đoạn nước chảy chậm, giữa đám rễ cây ngập nước, lớp lá mục hoặc dưới cây cỏ ven bờ rủ xuống mặt nước.

Các loài sống cùng khu vực gồm Barbonymus collingwoodii, Paracrossochilus vittatus, 'Puntius' kuchingensis, 'P.' banksi, 'P.' sealei, Rasbora sarawakensis, R. caudimaculata, Systomus orphoides, Gastromyzon cf. fasciata, G. cf. punctulatus, Homaloptera tweediei, Nemacheilus saravacensis, Glyptothorax cf. major, Clarias teijsmanni, Hemirhamphodon kuekenthali, Channa lucius và Macrognathus maculatus.1

B. taeniata thuộc nhóm (hay phức hợp) Betta picta, gồm những loài có họ hàng gần trong chi. Các loài trong nhóm có chung những đặc điểm sau: vây lẻ tròn (vây hậu môn đôi khi thon dần thành một mũi tù), tia vây hậu môn I–III, 18–24, vây hậu môn và vây đuôi có dải viền sẫm màu, rõ hơn ở con đực trưởng thành, có sọc trước mắt và sau mắt, có vạch ngang ở cằm dưới họng, nắp mang có vảy ánh kim màu xanh lục, vàng kim hoặc xanh lam.

Loài này phân biệt với các loài khác trong nhóm nhờ tổ hợp đặc điểm riêng sau: thân và vây màu vàng nhạt, đầu sẫm đen, con đực có vảy ánh kim xanh lam ở nửa trên thân, 23–26 tia vây hậu môn, 9–9,5 hàng vảy ngang, chiều dài trước vây lưng bằng 62,4–67,7 % SL, chiều dài đầu bằng 30,3–34,5 % SL, chiều cao thân bằng 25,3–30,1 % SL.

Betta là chi có nhiều loài nhất trong họ Osphronemidae, với gần 70 loài đã được công nhận. Con số này có vẻ sẽ còn tăng, vì từ đầu thế kỷ đến nay các loài mới vẫn liên tục được mô tả.

Các loài trong chi đã thích nghi được với nhiều ổ sinh thái khác nhau, từ mương nước tù đến suối đồi nước chảy. Một số loài còn sống ở những môi trường khắc nghiệt như rừng đầm lầy than bùn có độ axit rất cao.

Cách chia các loài thành những nhóm gồm các loài có họ hàng gần hiện được chấp nhận rộng rãi. Tuy nhiên, cách chia này chủ yếu dựa vào đặc điểm hình thái và tập tính. Vì thế vẫn cần thêm nghiên cứu phát sinh loài bằng dữ liệu phân tử. Những nghiên cứu như vậy chắc chắn sẽ giúp xác định chính xác hơn quan hệ giữa các loài cá này.

Giống các loài khác trong phân bộ Anabantoidei, loài này có một cơ quan hô hấp phụ gọi là cơ quan mê cung. Cái tên này xuất phát từ cấu trúc ngoằn ngoèo như mê cung của nó. Nhờ cơ quan này, cá có thể hít thở không khí trên mặt nước ở một mức độ nhất định.

Cơ quan mê cung gồm một cặp cơ quan trên mang. Chúng hình thành từ phần trên (epibranchial) của cung mang thứ nhất phình rộng ra và nằm trong một khoang phía trên mang. Bên trong có rất nhiều nếp da gấp chứa dày đặc mạch máu, tạo thành một bề mặt hô hấp lớn. Độ phức tạp của cơ quan này khác nhau tùy loài. Nhìn chung, loài nào sống ở môi trường càng khắc nghiệt thì cơ quan mê cung thường càng phát triển.1

• Tan, H. H. and P. K. L. Ng (2005). The fighting fishes (Teleostei: Osphronemidae: Genus Betta) of Singapore, Malaysia and Brunei. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 43-99
• Kottelat, M. and E. Widjanarti (2005). The fishes of Danau Sentarum National Park and the Kapuas Lakes area, Kalimantan Barat, Indonesia. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 139-173
• Regan, C. T. (1910). The Asiatic fishes of the family Anabantidae. Proceedings of the Zoological Society of London 1909(4), 767-787
• Tan, H. H. and P. K. L. Ng (2005). The labyrinth fishes (Teleostei: Anabantoidei, Channoidei) of Sumatra, Indonesia. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 115-138
• Witte, K.-E. and J. Schmidt (1992). Betta brownorum, a new species of anabantoids (Teleostei: Belontiidae) from northwestern Borneo, with a key to the genus. Ichthyological Exploration of Freshwaters 2(4), 305-330
• Schindler, I. and J. Schmidt (2006). Review of the mouthbrooding Betta (Teleostei, Osphronemidae) from Thailand, with descriptions of two new species. Zeitschrift für Fischkunde 8(1/2), 47-691