Cá chạch suối Schistura geisleri

Schistura geisleri là một loài chạch suối nhỏ thuộc họ Nemacheilidae, phân bố rộng trong hệ thống sông Chao Phraya ở miền tây Thái Lan. Nó khác phần lớn các loài cùng chi ở cỡ trưởng thành nhỏ, tính thích sống theo nhóm và thói quen chui xuống nền khi bị đe dọa. Loài này hiền với đồng loại. Tốt nhất bạn nên nuôi theo nhóm từ bốn con trở lên. Thỉnh thoảng trên thị trường có bán loài này, nhưng nó không hề phổ biến.

• Kích thước tối đa: 35 mm SL
• Kích thước bể: 60 × 30 cm
• Nhiệt độ: 21–26°C
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 2–12 dGH

Nên dùng bể có đáy từ 60 × 30 cm trở lên. Bể cỡ này chứa khoảng 54 lít.

• Nhiệt độ: 21–26°C
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 2–12 dGH

Loài này không khó nuôi nếu điều kiện phù hợp. Vì thế, bạn nên bố trí bể giống một con suối hay dòng sông đang chảy. Nền gồm đá đủ cỡ, cát, sỏi mịn và vài tảng đá lớn đã bị nước bào nhẵn.

Bạn có thể thêm cành lũa, xếp thành một mạng lưới hang hốc, khe kẽ và góc râm. Phần lớn cây thủy sinh sẽ không sống khỏe trong môi trường như vậy. Tuy nhiên, những chi cây khỏe như Microsorum, Bolbitis hay Anubias vẫn trồng được nếu gắn lên lũa, đá.

Giống nhiều loài cá sống tự nhiên ở nước chảy, loài này không chịu được chất thải hữu cơ tích tụ. Muốn cá khỏe thì nước lúc nào cũng phải thật sạch.

Tuyệt đối không thả cá vào bể chưa ổn định vi sinh. Thay 30–50% nước mỗi tuần nên là việc làm thường lệ.

Cá cũng sống tốt nhất khi nước giàu oxy hòa tan và trong bể có dòng chảy khá. Vì vậy, bạn nên dùng lọc ngoài, máy tạo dòng, sủi khí và các thiết bị tương tự để có được điều kiện này.

Loài này cần dòng chảy mạnh. Lưu lượng lọc nên đạt 8–12 lần thể tích bể mỗi giờ.

Các loài Schistura ăn tạp. Tuy vậy, phần lớn thức ăn của chúng là côn trùng nhỏ, giun, giáp xác và các loại động vật phù du khác. Lượng thực vật chúng ăn tương đối ít, và chủ yếu là phần nằm sẵn trong dạ dày con mồi.

Trong bể, cá chịu ăn thức ăn khô cỡ vừa miệng, nhưng không nên chỉ cho ăn mỗi loại này. Nếu hằng ngày cho ăn thức ăn sống và đông lạnh cỡ nhỏ như Daphnia, Artemia, trùng huyết thì cá sẽ lên màu đẹp nhất và có thể trạng tốt nhất.

Khác với nhiều loài cùng chi, loài này hiền với đồng loại và có vẻ thích được nuôi theo nhóm. Vì thế, bạn rất nên mua từ bốn con trở lên.

Về cá nuôi chung, tốt nhất là những loài ngoài tự nhiên cũng sống trong môi trường tương tự. Đặc biệt hợp là các loài cá họ chép hiền lành, bơi ở vùng nước thoáng. Chạch này vốn hay lẩn trốn. Chỉ cần trong bể có một hai đàn cá như vậy là nó có thể mạnh dạn hơn thấy rõ.

Ngoài ra, bạn còn có thể chọn các loài ưa dòng chảy như Gastromyzon, Pseudogastromyzon, Beaufortia, Sewellia, Crossocheilus và Garra.

Một số họ hàng có dáng tương tự, trong đó có nhiều loài Schistura, lại quá nặng tính lãnh thổ hoặc hung dữ. Dù vậy, nuôi chung trong bể lớn hơn vẫn có thể ổn.

Con đực trưởng thành có một nếp gấp dưới mắt nổi rõ. Tia phân nhánh đầu tiên của vây ngực ở con đực dày lên, mặt trên có những hàng unculi dạng nốt sần.

Loài này đã đẻ trong bể nuôi ít nhất một lần. Người nuôi chuyển 2 con đực và 4 con cái đang mang trứng sang một bể riêng có nền sỏi thô, rồi vớt cá bố mẹ ra sau khi chúng đẻ xong.

Loài này phân bố rộng ở phần lớn miền tây Thái Lan, trong hệ thống sông Chao Phraya. Người ta còn ghi nhận nó ở thượng nguồn sông Mekong thuộc tỉnh Chiang Rai phía bắc và ở lưu vực sông Tapi thuộc tỉnh Surat Thani phía nam (vùng bán đảo).

Hiện chưa có ghi nhận nào ở lưu vực sông Salween hay Mae Klong, cũng như ở các nước giáp biên. Vì vậy, theo hiểu biết hiện nay, vùng phân bố của loài này có phần đứt quãng.

Tuy vậy, quần thể phía nam có thể là một loài chưa được mô tả. Cần nghiên cứu thêm mới kết luận được.

Địa điểm điển hình là 'Nam Mae Taeng tại Ban Mae Ta Man, 19°12'N, 98°53'E, tỉnh Chiang Mai, lưu vực Mae Nam Ping, Thái Lan'.

Loài này đặc biệt hay gặp ở những dòng suối trong, giàu oxy quanh vùng đầu nguồn và đường phân thủy. Các dòng suối này thường có tán rừng che bóng. Nền đáy lúc nào cũng là cát thô, sỏi, đá và những tảng đá lớn, không có cây thủy sinh.

Cá thường ở những chỗ có cát để có thể chui xuống thật nhanh khi bị đe dọa. Chúng thường đi kiếm ăn theo từng nhóm nhỏ.

Ở sông Mae Taeng thuộc lưu vực Chao Phraya, người ta bắt được loài này trong một dòng suối chảy chậm đã bị công trình thủy lợi làm thay đổi. Sống cùng chỗ với nó có Schistura desmotes, Nemacheilus binotatus, Tuberoschistura baenzigeri, Homalopteroides smithi, Homaloptera sexmaculata, Lepidocephalichthys hasselti, Acantopsis sp., Acanthopsoides gracilis, Pangio anguillaris, Puntius orphoides, Mystacoleucus marginatus, Barilius koratensis, Rasbora aurotaenia, Garra cambodgiensis, Glyptothorax laosensis, G. lampris, Trichopodus trichopterus, Trichopsis vittata và Dermogenys pusillus.

Tại một điểm thuộc lưu vực Tapi ở xã Khlong Sok, tỉnh Surat Thani, cá sống ở một đoạn ghềnh nông có nền sỏi nhỏ, nước trong và chảy vừa phải. Các loài sống cùng gồm Acanthocobitis zonalternans, Nemacheilus ornatus, Homaloptera smithi, H. ogilviei, Amblyceps mangois và Akysis hendricksoni.

S. geisleri thỉnh thoảng có trên thị trường cá cảnh, nhưng không hề phổ biến.

So với phần lớn các loài cùng chi, loài này có vài điểm khác thường, như cỡ trưởng thành nhỏ, tính thích sống theo nhóm và thói quen chui xuống nền khi bị đe dọa.

Có thể phân biệt S. geisleri với các loài Schistura khác nhờ một tổ hợp đặc điểm. Trước hết là kiểu màu riêng biệt. Ở cá dưới 25 mm SL, thân có nền vàng nhạt, với 5–8 đốm nâu sẫm dọc đường bên và 6–8 vệt sẫm hình yên ngựa không đều trên lưng. Ở cá lớn hơn, các vệt yên ngựa kéo dài xuống thân và có thể nối với các đốm đường bên, còn hoa văn nhìn chung nhạt hơn. Đỉnh đầu màu nâu sẫm. Gốc vây lưng có một đốm sẫm. Phần dưới gốc vây đuôi có một vệt sẫm kéo dài theo chiều đứng, và đầu trên của gốc vây đuôi có thêm một đốm nữa. Con đực có nếp gấp dưới mắt lớn hình búa và tia phân nhánh đầu tiên của vây ngực dày lên.

Schistura là chi có nhiều loài nhất trong họ chạch Nemacheilidae, với khoảng 190 loài. Con số này vẫn đang tăng, và hơn 100 loài đã được mô tả từ năm 1990 đến nay. Chi này có thể là một nhóm đa ngành. Người ta thường chia nó thành một số 'nhóm' loài với ranh giới khá lỏng lẻo, và có những nhóm khá khác nhau.

Ví dụ, có một nhóm mà một phần hoặc toàn bộ các vạch trên thân bị tách đôi theo chiều đứng. Một nhóm khác có nhiều đặc điểm bị giảm, như cỡ thân nhỏ (trưởng thành dưới 50 mm SL), ít tia vây bụng và vây ngực hơn, và thường có cả số tia vây đuôi ít hơn và đường bên ngắn hơn.

Một số loài, như S. geisleri, có vẻ không có quan hệ họ hàng với loài nào trong số còn lại.

Phần lớn các loài sống ở suối nước chảy hoặc gần thác, nơi nước tự nhiên giàu oxy hòa tan. Một số ít loài sống hẳn trong hang (troglobite). Những loài sống trong hang này có sắc tố giảm, và nhiều loài mù hoàn toàn.

Các loài Schistura khác với những loài Nemacheilidae khác ở một tổ hợp đặc điểm hình thái. Miệng cong vừa phải, bề rộng gấp 2–3,5 lần chiều dài. Môi dưới có một 'khoảng ngắt' ở giữa nhưng không tạo thành hai đệm tam giác ở hai bên, và bề mặt chỗ này có thể từ nhẵn đến có rãnh. Kiểu màu đa dạng nhưng thường sẫm, với các vạch tương đối đều. Gốc vây đuôi thường có một vạch đen, và vạch này có thể tách thành hai đốm hoặc các vạch nhỏ hơn. Dọc gốc vây lưng có một hoặc hai vết đen. Cuống đuôi không có vảy nhọn. Vây đuôi có hình dạng thay đổi từ cụt đến chẻ, nhưng thường lõm nhẹ. Hàm dưới có thể có hoặc không có khuyết ở giữa. Một số loài có dị hình giới tính rõ.

Họ Nemacheilidae phân bố rộng khắp phần lớn lục địa Á-Âu. Tiểu lục địa Ấn Độ, Đông Nam Á và Trung Quốc là những trung tâm đa dạng loài nổi bật của họ này.

• Šlechtová, V., J. Bohlen and H. H. Tan (2007). Families of Cobitoidea (Teleostei; Cypriniformes) as revealed from nuclear genetic data and the position of the mysterious genera Barbucca, Psilorhynchus, Serpenticobitis and Vaillantella. Molecular Phylogenetics and Evolution 44(3), 1358-1365
• Kottelat, M. (1990). Indochinese nemacheilines. A revision of nemacheiline loaches (Pisces: Cypriniformes) of Thailand, Burma, Laos, Cambodia and southern Viet Nam. Verlag Dr. Friedrich Pfeil, München, Germany, 1-262
• Tang, Q., H. Liu, R. Mayden and B. Xiong (2006). Comparison of evolutionary rates in the mitochondrial DNA cytochrome b gene and control region and their implications for phylogeny of the Cobitoidea (Teleostei: Cypriniformes). Molecular Phylogenetics and Evolution 39(2), 347-357
• Bohlen, J. and V. Ŝlechtová (2010). Schistura udomritthiruji, a new loach from southern Thailand (Cypriniformes: Nemacheilidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 20(4), 319-324
• Kottelat, M. (2012). Conspectus cobitidum: an inventory of the loaches of the world (Teleostei: Cypriniformes: Cobitoidei). Raffles Bulletin of Zoology Supplement 26, 1-199
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663