Cá neon Việt Nam

Hiện nay dân chơi biết đến hai loài thuộc giống Tanichthys: cá white cloud mountain minnow Tanichthys albonubes và cá Jewel minnow, T. micagemmae. Cá white cloud trên thị trường đều là cá nhân giống. Cá Jewel minnow thì ngoài cá nhân giống còn có cá bắt ngoài tự nhiên nhập về. Loài Jewel minnow được phát hiện năm 2001 ở miền Trung Việt Nam.1

Tanichthys micagemmae là một loài cá chép nhỏ sống ở hệ thống sông Bến Hải, vùng bắc miền Trung Việt Nam. Ngoài thị trường, cá được bán dưới các tên thương mại như 'Vietnamese minnow', 'cardinal minnow' và 'royal white cloud'. So với T. albonubes, loài này nhỏ hơn và thân không có màu nâu đỏ, còn vây bụng và vây hậu môn thì có màu đỏ. Ở nơi thu mẫu chuẩn, người ta chỉ bắt gặp chúng ở mép một con suối nông, nước chảy xiết, tại những chỗ dòng chảy yếu đi nhiều.2

Cá Jewel minnow lớn tối đa chưa tới 3 cm. Với kích thước này, nó là lựa chọn lý tưởng cho bể nano.1

Bể cần có đáy tối thiểu 45 × 30 cm hoặc tương đương (khoảng 41 lít).2

• Nhiệt độ: 18–23°C
• pH: Thông số nước tại nơi thu mẫu chuẩn không được ghi lại. Cá có vẻ khỏe nhất trong nước hơi axit đến trung tính, pH khoảng 6,5–7,5.
• Độ cứng: Nên dùng nước mềm, độ cứng trong khoảng 2–8 dGH.2

Bày trí bể không quá quan trọng với loài này. Dù vậy, cá thường lên màu đẹp hơn trong bể trồng dày cây, nền tối màu.

Cá có vẻ cũng thích bể có thêm ít cây nổi, rễ hoặc cành lũa và một lớp lá khô. Những thứ này còn làm bể trông tự nhiên hơn.

Lọc không cần quá mạnh. Tuy vậy, cá có vẻ thích nước có chút dòng chảy và cũng sống tốt trong bể kiểu suối đồi.2

Nếu bạn nuôi riêng một loài này trong bể đặt trong nhà thì không cần lắp thêm sưởi.1

Ngoài tự nhiên, nhiều khả năng đây là loài săn mồi cỡ nhỏ, ăn côn trùng nhỏ, giun, giáp xác và các loại động vật phù du khác.

Trong bể, cá dễ cho ăn. Muốn cá khỏe và lên màu đẹp nhất, bạn nên cho ăn đều đặn các loại thức ăn sống và đông lạnh cỡ nhỏ như trùng huyết, Daphnia và Artemia. Kèm theo đó là thức ăn khô dạng mảnh và dạng hạt loại tốt, trong đó ít nhất một phần có bổ sung thành phần thực vật hoặc tảo.2

Cá Jewel minnow nên nuôi và cho sinh sản theo đàn. Chúng hoàn toàn hiền, sống chung được với mọi loài cá khác.1

Loài này rất hiền và rất hợp với bể cộng đồng được chăm sóc tốt. Tuy vậy, cá sẽ không sống tốt nếu nuôi chung với những loài lớn hơn nhiều hoặc quá hiếu động.

Cá không kén thông số nước, vì thế có thể nuôi chung với nhiều loài cá phổ biến nhất trong giới chơi cá. Có thể kể đến các loài cá chép nhỏ khác, cá tetra, cá đẻ con, cichlid lùn, cá da trơn và cá chạch.

Trong bể kiểu suối, bạn có thể nuôi chúng cùng các loài nhỏ thuộc chi Danio, Devario và Garra, cùng nhiều loài cá chạch.

Đây vốn là cá sống theo đàn. Tốt nhất bạn nên mua một nhóm từ 10 con trở lên.

Khi nuôi đủ số lượng như vậy, từng con sẽ bớt nhát và cả đàn trông đẹp, tự nhiên hơn hẳn. Cá đực cũng sẽ lên màu đẹp nhất vì phải đua nhau thu hút cá cái.2

Phân biệt đực cái khá dễ, chỉ cần nhìn hình dáng và màu của vây lưng và vây hậu môn. Ở cá đực, hai vây này to hơn và sặc sỡ hơn hẳn cá cái.1

Cá non khá khó phân biệt đực cái cho chính xác. Cá cái trưởng thành thường bụng tròn hơn và hay lớn hơn cá đực một chút.

Cá đực thường đậm màu hơn khi vào độ sinh sản hoặc khi gầm ghè với đối thủ. Càng lớn tuổi, vây lưng và vây hậu môn của cá đực có thể dài ra.2

Loài này đẻ trứng vào đám cây lá mảnh. Cá con thường bơi sát ngay dưới mặt nước. Nếu cá bố mẹ được cho ăn đầy đủ và đa dạng thì thường vẫn có một số cá con sống sót, kể cả trong bể cộng đồng. Muốn vậy, bể phải có cây nổi trên mặt nước, nhất là Riccia.1

Giống nhiều loài cá chép nhỏ khác, loài này đẻ trứng rải, đẻ liên tục và không chăm con.

Nói cách khác, khi cá khỏe thì chúng đẻ thường xuyên. Nếu bạn nuôi riêng một đàn trong bể đã chạy ổn định, trồng dày cây, hoặc trong thùng nuôi ngoài trời, thì thường sẽ tự thấy lác đác cá con xuất hiện mà không cần làm gì thêm.

Nếu muốn chủ động hơn, bạn có thể set một bể đẻ riêng, nhỏ hơn.

Bể này nên để ánh sáng mờ. Đáy bể phủ một lớp lưới có mắt đủ to để trứng lọt xuống, nhưng đủ nhỏ để cá bố mẹ không với tới.

Thảm nhựa giả cỏ bán khá phổ biến cũng dùng được và cho kết quả tốt. Một lớp bi thủy tinh trải đáy cũng hiệu quả không kém.

Một cách khác là thả thật nhiều cây lá nhỏ như Taxiphyllum spp. hoặc giá thể đẻ bằng sợi (spawning mop) cho phủ gần kín bể. Cách này cũng cho kết quả khá tốt.

Nước trong bể đẻ nên có pH hơi axit đến trung tính, nhiệt độ ở gần mức cao của khoảng đã nêu ở trên. Bạn nên gắn thêm lọc mút chạy bằng máy sủi hoặc một vài viên đá sủi để cấp oxy và tạo dòng chảy.

Khi cá bố mẹ đã được vỗ kỹ và cá cái trông căng bụng trứng, bạn thả một hoặc hai cặp vào bể. Cá thường sẽ đẻ vào sáng hôm sau.

Bạn cũng có thể cho cá đẻ theo đàn, mỗi giới khoảng sáu con là vừa. Có điều, cách này có thể cần bể lớn hơn.

Dù chọn cách nào, cá bố mẹ nhiều khả năng sẽ ăn trứng nếu có dịp. Vì vậy cần vớt chúng ra, chậm nhất là sau 2–3 ngày.

Trứng nở sau 48–72 giờ. Khi cá bột đã bơi được, ban đầu chúng có thể cần trùng đế giày (Paramecium) hoặc các loại thức ăn siêu nhỏ khác. Đến khi đủ lớn, cá mới ăn được ấu trùng Artemia và các loại thức ăn tương tự.2

Đến nay, loài này mới chỉ được ghi nhận ở hệ thống sông Bến Hải thuộc bắc miền Trung Việt Nam. Con sông này chảy chủ yếu qua tỉnh Quảng Trị.

Các mẫu chuẩn lại được thu ở tỉnh Quảng Bình kế bên. Địa điểm ghi trong bản mô tả là 'Stream Bau Dung, a tributary of River Ben Hai, 17°07'24"N, 106°58'12"E, Quang Binh Province, Vietnam'.2

Nơi thu mẫu chuẩn là một con suối nông, nước chảy xiết, nền cát, rộng khoảng 15 mét.

Nước ở đây trong. T. micagemmae chỉ bắt được ở các vùng mép suối, nơi dòng chảy giảm hẳn.

Phần lớn lưu vực Bau Dung bị khai thác mạnh để trồng lúa. Riêng con suối này thì không, vì nó chảy qua vùng cồn cát cách bờ biển vài km.

Các loài cá sống cùng khu vực gồm Microcobitis misgurnoides, Yunnanilus cruciatus, Macropodus opercularis và một loài Odontobutis chưa xác định.2

Tanichthys micagemmae đúng là một viên ngọc. Người chơi cá nào cũng nên nuôi thử loài này ít nhất một lần.1

Đến đầu thế kỷ 21 loài này mới xuất hiện trong giới chơi cá cảnh, nhưng đã khá được ưa chuộng vì đẹp, dễ nuôi và thường bán giá khá rẻ.

Ngoài thị trường, cá có thể được bán dưới nhiều tên thương mại như 'Vietnamese minnow', 'cardinal minnow', 'royal white cloud', 'dwarf cardinal' và một số tên khác.

Có một số hình ảnh về một dạng được cho là xuất hiện ngoài tự nhiên, có vây cực dài. Đây có thể là đột biến, cũng có thể là đặc điểm chỉ thấy ở cá đực lớn tuổi.

Chi Tanichthys chỉ có một loài duy nhất cho đến năm 2001. Năm đó, hai loài của Việt Nam là T. micagemmae và T. thacbaensis được mô tả.

T. thacbaensis khá bí ẩn. Bản mô tả loài này viết hoàn toàn bằng tiếng Việt và chỉ kèm một hình vẽ nét. Đến nay vẫn chưa có ảnh chụp cá sống.

Loài thứ tư, hiện chỉ được gọi là T. sp. 'Vietnam', xuất hiện trên thị trường cá cảnh vào năm 2010. Thỉnh thoảng loài này có bán, nhưng số lượng ít.

Trong các loài Tanichthys có mặt trong giới chơi cá, loài cùng chi quen thuộc T. albonubes lớn hơn hẳn T. micagemmae và T. sp. 'Vietnam'. Thân T. albonubes có màu nâu đỏ chung mà hai loài kia không có. Sọc tối dọc thân của nó, nằm bên dưới sọc nhạt màu, cũng hẹp hơn.

Ở T. micagemmae, vây bụng và vây hậu môn có màu đỏ, còn ở T. sp. 'Vietnam' thì các vây này màu vàng tươi.

Về mặt chính thức, T. micagemmae được chẩn đoán bằng các đặc điểm sau. Phần đầu và thân nằm dưới đường giữa thân có màu trắng nhạt, điểm nhiều đốm xám nhỏ. Thân có một sọc dọc màu đen và một sọc dọc màu trắng nhạt, hai sọc rộng xấp xỉ nhau (sọc đen rộng gấp 0,9–1,8 lần sọc trắng). Khoảng cách từ gốc vây lưng đến mép trên sọc trắng xấp xỉ khoảng cách từ gốc vây hậu môn đến mép dưới sọc đen (khoảng cách phía trên bằng 0,9–1,2 lần khoảng cách phía dưới).

Đặc điểm chẩn đoán của chi gồm các nốt sừng hóa trên mõm, phía sau xương tiền hàm, ở cá đực, và các lỗ mũi hợp nhất.

Tuy vậy, vị trí phát sinh loài của Tanichthys trong họ Cyprinidae thì chưa rõ ràng lắm.

Trước đây, chi này từng được xem là họ hàng gần của các chi Danio hoặc Rasbora. Nhưng các nghiên cứu gần đây, nổi bật là công trình của Fang et al. (2009), cho rằng nó gần với Tinca tinca (cá tench thường) và phân họ giả định Acheilognathinae, nhóm được biết đến nhiều hơn với tên cá bitterling.

Kết quả này cũng cho thấy, xét về tiến hóa, T. micagemmae là loài gốc của nhóm, còn T. albonubes là họ hàng trẻ hơn.2

• Fang, F., M. Norén, T. Y. Liao, M. Källersjö and S. O. Kullander (2009). Molecular phylogenetic interrelationships of the south Asian cyprinid genera Danio, Devario and Microrasbora (Teleostei, Cyprinidae, Danioninae). Zoologica Scripta 38(1), 1-20
• Rüber, L. , M. Kottelat, H. H. Tan, P. K. L. Ng and R. Britz (2007). Evolution of miniaturization and the phylogenetic position of Paedocypris, comprising the world's smallest vertebrate. BMC Evolutionary Biology London 7(38), 1-10
• Freyhof, J. and F. Herder (2001). Tanichthys micagemmae, a new miniature cyprinid fish from Central Vietnam (Cypriniformes: Cyprinidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 12(3), 215-2202