Cá nổi đầu, ngoi lên mặt nước thở gấp: nguyên nhân và cách xử lý

Là gì, vì sao cần để ý

Lớp nước sát mặt là nơi có nhiều oxy hòa tan nhất. Vì vậy khi thiếu oxy, cá sẽ bơi lên đó để thở. Ở Việt Nam, các trang kỹ thuật gọi hiện tượng này là cá nổi đầu hoặc ngáp khí.

Cá thở gấp trên mặt nước thường là dấu hiệu sớm của một vấn đề lớn hơn trong bể. Bạn nên coi đó là lý do để kiểm tra bể ngay. Nếu nguyên nhân là ngộ độc nitrit hoặc nước hết sạch oxy, cá có thể chết trong vòng vài giờ.

Có một ngoại lệ. Betta (Betta splendens) và cá sặc xanh (Trichopodus trichopterus) có cơ quan mê lộ để thở khí trời. Betta chỉ thở khí trời khi cần, còn sặc xanh bắt buộc phải thở khí trời. Hai loài này lên mặt nước đớp khí đều đặn là chuyện bình thường.

Dấu hiệu

Cá thiếu oxy thường có những biểu hiện sau:

• Ngoi lên mặt nước đớp khí liên tục.
• Mang banh ra, màu cá sẫm lại.
• Lờ đờ, tụ quanh chỗ nước lọc đổ về.
• Cá lớn bị nặng hơn cá nhỏ.

Mức nhẹ và mức nặng khác nhau khá rõ:

• Thiếu oxy nhẹ: cá chỉ nổi đầu lúc sáng sớm. Khi bạn vỗ tay, cá vẫn bơi nhanh và lặn xuống.
• Thiếu oxy nặng: cá dồn cục, không phản ứng với tiếng động, khoảng 8–9 giờ sáng vẫn còn nổi. Cá có thể nổi cả ngày lẫn đêm, chậm chạp, bỏ ăn và chết hàng loạt.

Nếu cá chỉ ngoi vào sáng sớm thì nhiều khả năng oxy đã cạn qua đêm. Chuyện này hay gặp ở bể nhiều cây và ở hồ ngoài trời.

Phân biệt với các nguyên nhân khác:

• Ngộ độc nitrit cũng làm cá nổi đầu. Mang và máu cá chuyển màu nâu sẫm, nhưng dấu hiệu này khó nhìn thấy.
• Ngộ độc CO2 làm cá lờ đờ ở gần mặt nước.
• Bệnh mang: thiếu oxy trông rất giống bệnh mang, nên phải đo oxy hòa tan mới chắc. Nếu oxy không thấp mà cá vẫn thở gấp thì hãy nghĩ tới bệnh mang. Càng đáng nghi hơn khi mang đổi màu, ra nhiều nhớt, cá cọ mình vào đồ trong bể hoặc ăn ít đi. Thấy cá có đốm, cụp vây hay dấu hiệu nhiễm nấm, nhiễm khuẩn đi kèm thì thủ phạm thường là bệnh mang chứ không phải chất lượng nước.

Nước quá bão hòa khí có thể tạo bọt khí trong mang, vây và mắt cá. Đôi khi bạn còn thấy bọt li ti bám trên kính bể.

Nguyên nhân

• Nước nóng: nước càng nóng thì càng giữ được ít oxy. Sưởi bị kẹt ở chế độ bật có thể đẩy nhiệt độ lên quá 30°C khá xa.
• Amoniac: amoniac làm mang tiết nhiều nhớt hơn và thở kém đi. Amoniac (NH3) càng độc khi pH và nhiệt độ càng cao. Tài liệu thú y ghi ngưỡng độc là amoniac tự do trên 1 mg/L kèm pH trên 8. Đây là tình trạng điển hình của bể mới set chưa chạy vi sinh.
• Nitrit: nitrit bám vào huyết sắc tố làm máu chuyển nâu (bệnh máu nâu), khiến máu chở oxy kém. Khi oxy hòa tan thấp thì tác hại càng nặng. Tài liệu thú y ghi ngưỡng độc là NO2 trên 0,1 mg/L. Nước ngọt ít clorua thì nitrit còn độc hơn.
• Quá nhiều CO2: ở bể thủy sinh, châm CO2 quá tay hoặc bộ CO2 trục trặc có thể làm cá thở gấp. Ngưỡng độc được ghi là trên 40 mg/L.
• Chất thải hữu cơ: nuôi dày, cho ăn nhiều, lọc hay hồ bẩn đều làm oxy bị tiêu hao khi chất thải phân hủy.
• Cây thủy sinh về đêm: ban đêm cây hô hấp và dùng nhiều oxy hơn lượng oxy chúng tạo ra.
• Thời tiết: thiếu oxy hay xảy ra nhất vào mùa hè, thường vào lúc gần sáng. Mưa dầm hoặc trời âm u kéo dài làm tảo quang hợp kém, nên ban ngày nước có ít oxy hơn.
• Mang bị tổn thương: ký sinh trùng, mầm bệnh hoặc hóa chất làm hỏng mang có thể khiến cá thở gấp ngay cả khi oxy không thấp lắm.

Làm gì ngay

1. Đo nhiệt độ nước trước. Nước nóng quá thì hạ nhiệt cho bể.
2. Tăng sục khí. Nếu cá hay nổi đầu vào buổi sáng thì càng phải sục mạnh về đêm.
3. Test nước ngay. Nếu có amoniac hoặc nitrit, thay nước liền bằng nước máy đã khử clo. Một nguồn khuyên thay 50% nước trong trường hợp khẩn cấp.
4. Trước khi thay nước, kiểm tra nước mới và so xem nó khác nước trong bể, trong hồ bao nhiêu, để cá không bị sốc.
5. Nếu bộ CO2 xả quá nhiều khí, giảm CO2 và tăng sục khí.
6. Giảm hoặc ngưng cho ăn một thời gian ngắn. Khi cá ổn định lại thì cho ăn trở lại từ từ.

Sục thêm khí có ích cho bể đang thiếu oxy, nhưng bạn vẫn phải tìm ra nguyên nhân và xử lý tận gốc.

Xử lý tiếp theo nguyên nhân

• Sưởi hỏng: thay sưởi mới.
• Nitrit: cá bị bệnh máu nâu hồi phục nhanh khi được chuyển sang nước ít nitrit. Clorua cạnh tranh với nitrit ở mang. Lượng clorua gấp 20 lần lượng nitrit-nitơ thì triệt tiêu hoàn toàn độc tính nitrit ở cá trê kênh (channel catfish), và có lẽ ở phần lớn loài cá nước ngọt. Để hạn chế độc tính nitrit, giữ oxy hòa tan trên 3 mg/L với cá nước ấm, hoặc trên 5 mg/L với cá nước lạnh.
• Nghi bệnh mang: hỏi cửa hàng chuyên cá cảnh hoặc bác sĩ thú y thủy sản có kinh nghiệm.

Đừng tự ý dùng hóa chất, càng đừng dùng nhiều loại thuốc cùng lúc. Nếu cá chết tăng nhanh hoặc có vết thương lạ, hãy gọi cán bộ kỹ thuật thủy sản.

Khi mất điện

Máy sủi chạy pin gắn đá sủi là phương án dự phòng đơn giản nhất. Có loại máy sủi pin tự bật khi mất điện, chạy được khoảng 20 giờ, hoặc hơn 40 giờ ở chế độ tiết kiệm (bật 15 giây, tắt 15 giây).

1. Trong 1–2 giờ đầu, không cho cá ăn và tắt máy cho ăn tự động.
2. Mất điện từ 8 giờ trở lên thì chạy đá sủi hoặc lọc vi sinh 1 giờ sau mỗi 8 giờ. Bể nuôi dày hoặc cá đang thở gấp thì chạy 4 giờ một lần.
3. Có điện lại, xả rửa lọc và vệ sinh cánh quạt motor trước khi bật. Cánh quạt bị nghẹt cặn thường không chạy nổi.
4. Test amoniac và nitrit. Nếu một trong hai chỉ số trên 0 ppm thì thay nước.
5. Không cho ăn trong 24 giờ sau khi có điện, để vi sinh trong lọc kịp bắt nhịp lại.

Phần lớn cá nhịn được khoảng một tuần, nên bỏ vài bữa lúc mất điện không sao.

Sai lầm hay gặp

• Lúc nào cũng đổ tại nhiệt độ. Cá đột ngột thở gấp thường là do nước bẩn hoặc bệnh.
• Chỉ nhìn cá thở gấp mà kết luận nguyên nhân. Bạn cần vừa quan sát cá vừa test nước.
• Đợi đến khi cá dồn kín mặt nước mới tăng oxy.
• Khuấy bùn đáy đột ngột. Bùn đáy có thể nhả khí độc vào nước.
• Bật lại lọc thùng mà không vệ sinh sau khi mất điện. Lọc thùng có thể hết oxy chỉ sau 4–6 giờ không chạy. Bật lại ngay sẽ xả cặn đang thối rữa vào bể.

Phòng

• Giữ bể cá nhiệt đới nước ngọt ở khoảng 24–28°C.
• Oxy hòa tan dưới khoảng 5–6 ppm (mg/L) là thấp. Bộ test oxy hòa tan có loại rẻ. Khi đo, làm đúng hướng dẫn của bộ test. Lắc hoặc rót mẫu nước sẽ làm oxy hòa thêm vào và sai kết quả.
• Đo oxy đều đặn nếu được, nhất là lúc gần sáng và sau những ngày trời âm u.
• Cho ăn vừa đủ, không nuôi quá dày, vệ sinh bể và lọc đều đặn để chất thải hữu cơ không tích tụ.
• Để sẵn máy sủi pin cùng đá sủi, dây hơi và pin dự phòng cho lúc mất điện.

Về nitrit, các nguồn ghi theo đơn vị khác nhau. Tài liệu thú y ghi ngưỡng độc là NO2 trên 0,1 mg/L. Một nguồn khác ghi mức nitrit-nitơ an toàn lâu dài khoảng 0,5–2,5 mg/L với cá nước ấm và động vật không xương sống nước ngọt, và 0,0125–0,5 mg/L với cá nước lạnh. Phần lớn bộ test đo NO2-N. Nhân kết quả với 3,3 thì ra NO2 tính bằng mg/L.

Mức chịu nitrit cũng khác nhau rất nhiều giữa các loài. Cá nước lạnh như cá hồi vân nhạy hơn hẳn: nồng độ gây chết 50% sau 96 giờ là 0,24–11,0 mg/L NO2-N, trong khi cá chép là 88,0 mg/L.

Chuyện ở Việt Nam

Trang của sở nông nghiệp tỉnh Phú Thọ nêu ba nguyên nhân khiến cá nổi đầu: thời tiết mùa hè nóng, oi bức, cho ăn dư thừa và thiếu oxy lúc rạng sáng. Trong nước có bán chế phẩm vi khuẩn phân hủy chất thải hữu cơ, giảm H2S và NH3, nhưng đây là sản phẩm dành cho ao.

Khi nào cần lo

• Cá vẫn nổi đầu sau 8–9 giờ sáng, không phản ứng khi bạn vỗ tay, nổi cả ngày lẫn đêm hoặc bỏ ăn.
• Test thấy amoniac hoặc nitrit. Nitrit và tình trạng hết sạch oxy có thể làm cá chết trong vài giờ.
• Oxy không thấp mà cá vẫn thở gấp, kèm mang đổi màu, nhiều nhớt, cọ mình hoặc có đốm.
• Cá chết tăng nhanh hoặc có vết thương lạ.