Cho cá betta đẻ: chọn cặp, ép đẻ, tổ bọt và nuôi cá bột

Là gì, vì sao cần chuẩn bị kỹ

Cá betta trống làm tổ bọt trên mặt nước. Có khi tổ bám vào cây hay đá. Nhiều con vẫn làm tổ dù trong bể không có cá cái. Lúc đẻ, con đực uốn mình quấn quanh con cái. Mỗi lần quấn như vậy con cái nhả khoảng 10–40 trứng. Trứng chìm xuống thì con đực ngậm lên đặt vào tổ. Nó sửa tổ và canh trứng cho đến khi trứng nở.

Các nguồn ghi số trứng mỗi lứa khác nhau. Một nguồn ghi 12 đến 492 trứng, nguồn khác ghi khoảng 20 đến 500 trứng. Dân nuôi ở Việt Nam thì nói một cặp cho từ vài chục đến vài trăm con. Hàng trăm cá con cần chỗ nuôi và cần người nhận. Bạn nên tính trước hai chuyện này rồi mới cho cá đẻ.

Betta có thể trưởng thành sinh dục lúc 4–5 tháng tuổi. Bạn phân biệt được trống mái từ khoảng 2 tháng sau khi nở. Con cái có ống đẻ trứng.

Chọn cặp

• Chọn cá bố mẹ khỏe, dáng đẹp, vì cá con thừa hưởng đặc điểm của bố mẹ. Dân nuôi Việt Nam ghép cặp sao cho màu cân đối, vây và đuôi hài hòa.
• Về tuổi, các nguồn nói khác nhau. Tài liệu tiếng Việt cho rằng cá khoảng 8 tháng tuổi là sung nhất. Một hướng dẫn khác khuyên dùng cá khoảng 4 đến 12 tháng tuổi.
• Con cái nên to bằng con đực hoặc nhỏ hơn một chút.

Dấu hiệu cá sẵn sàng đẻ

• Con cái sẵn sàng đẻ thì sẫm màu lại và hiện các sọc dọc. Một nguồn tả kỹ hơn: khoảng 5–6 sọc dọc màu nhạt, hơi lệch nhau, và một chấm trắng (ống đẻ trứng) ngay sau vây bụng. Không phải con cái nào cũng lên sọc.
• Nhìn từ trên xuống, con cái có trứng phình ra chủ yếu ở hai bên hông. Nếu bụng phình to mà không có sọc, không có chấm trứng thì có thể cá bị táo bón hoặc bệnh phù chứ không phải mang trứng.
• Con cái có thể giữ trứng trong bụng từ 1 đến 2 tuần.
• Con đực khi tán tỉnh sẽ xòe mang, xòe vây và uốn mình như đang múa.

Các bước ép đẻ

1. Bồi dưỡng cá bố mẹ từ 2 đến 4 tuần. Mỗi ngày cho ăn 3–4 bữa nhỏ. Một bữa là thức ăn viên hoặc thức ăn dạng mảnh, các bữa còn lại là đồ tươi hoặc đông lạnh. Các món hay dùng là trùn huyết, artemia, giun đen California và Daphnia. Đồ tươi hoặc đông lạnh hiệu quả hơn thức ăn chế biến sẵn.
2. Set bể đẻ. Mỗi nguồn làm một kiểu:
   • Bể khoảng 39 lít, chỉ đổ khoảng 15 lít nước, sưởi lên 27–28°C, không chạy lọc, có nắp đậy. Thả thêm rêu java, lá bàng và một miếng màng xốp bong bóng nổi trên mặt nước cho cá đực bám tổ. Con cái nhốt trong một chai nhựa 2 lít cắt đôi đặt ngay trong bể.
   • Bể nền trần, nước đã xử lý sâu 5 inch, nhiệt độ khoảng 26,6°C, pH 6,5, độ cứng 4–8 dGH. Bể có sưởi, lọc vi sinh có tấm chắn dòng, cây nổi và vách ngăn.
   • Cách làm ở Việt Nam: bể lớn khoảng 80×30×30 cm, đổ nước pha muối cao khoảng 10 cm. Đặt một bể nhỏ không đáy vào trong để nhốt con cái, con đực thả ở bể lớn. Tài liệu này cho muối vào bể lớn và tetracycline vào ngăn con cái trước khi cho gặp nhau, nhưng không ghi liều.
3. Thả lá vào một góc bể. Có thể dùng lá bàng, bèo cái, xà lách bỏ cuống hoặc lục bình. Cá mới nở sẽ nằm nghỉ trên lá thay vì nằm dưới đáy.
4. Che bể. Phủ kín bể, chỉ chừa một khe nhỏ cho ánh sáng lọt vào để người đi qua lại không làm cặp cá giật mình.
5. Cho làm quen qua vách ngăn. Cách làm Việt Nam để hai con ở hai ngăn khoảng 1 tuần cho quen nhau. Một nguồn khác thả con cái ra khi con đực đã làm xong tổ bọt, thường là sau một đêm làm quen qua vách ngăn.
6. Chờ tổ bọt. Con đực làm tổ mất khoảng 12 đến 24 giờ. Con cái sẽ đến xem tổ và có thể chê.
7. Để cá đẻ, không cho ăn. Một nguồn ghi quá trình đẻ kéo dài 24 đến 36 giờ, nguồn khác ghi có thể đến khoảng 2 ngày. Trong lúc cá đẻ thì không cho ăn. Thấy những đốm trắng nhỏ trong tổ bọt là cặp cá đã đẻ. Trứng mới đẻ màu trắng đục, trứng có phôi sẽ hiện chấm sẫm.
8. Vớt con cái ra. Bạn vớt con cái ra khi cá đẻ xong, hoặc ngay khi con đực bắt đầu đuổi nó khỏi tổ.
9. Để con đực canh trứng. Một nguồn ghi trứng ấp 24–36 giờ, cá mới nở nằm trong tổ thêm 2–3 ngày cho tiêu hết noãn hoàng. Tài liệu tiếng Việt ghi trứng nở sau khoảng 2 ngày, khoảng 3 ngày sau thì cá bơi vững.
10. Vớt con đực ra. Khi cá bột bơi ngang và vững, khoảng 2–3 ngày sau khi nở, bạn tách con đực ra. Nhiều khả năng nó đã nhịn ăn từ một tuần trở lên, nên cho nó ăn đồ giàu đạm.

Chăm cá bột

1. Chưa cho ăn ngay. Trong 24–48 giờ đầu cá bột còn đang tiêu noãn hoàng, chưa cần cho ăn.
2. Thức ăn đầu đời. Một nguồn dùng lòng đỏ trứng hòa với nước đã khử clo, nhỏ vào bằng ống nhỏ giọt 2–3 lần mỗi ngày. Sau đó chuyển sang vi trùn, giun giấm và artemia mới nở.
3. Lịch thức ăn theo tuần (theo một hướng dẫn):

   Tuổi cá bột	Thức ăn
   Tuần 1	Infusoria, artemia mới nở từ khoảng tuần 1
   3–4 tuần	Trùn huyết đông lạnh bào nhỏ
   5–6 tuần	Giun grindal hoặc giun đen
   8–9 tuần	Thức ăn viên bào nhỏ, ngâm nước trước

4. Chia nhiều bữa nhỏ. Cho ăn 4–5 bữa mỗi ngày, mỗi bữa chỉ đủ lượng cá ăn hết.
5. Giữ nhiệt ổn định. Nước bể cá bột nên giữ đều ở 25,5–26,7°C. Bạn nên có sẵn một cây sưởi dự phòng phòng khi sưởi chính hỏng.
6. Nâng nước, thêm lọc. Khoảng một tuần sau khi cá bột bơi tự do, bạn nâng mực nước lên và lắp một lọc vi sinh chạy nhẹ.
7. Thay nước. Thay 10–20% nước thường xuyên, dùng nước đã xử lý.
8. Chuyển bể. Để cá bột trong bể đẻ 3–4 tuần rồi chuyển sang bể nuôi lớn. Cá phát triển hoàn chỉnh lúc 3–4 tháng tuổi.
9. Tách cá trống. Cá trống bắt đầu có dấu hiệu hung hăng vào khoảng 8–9 tuần, và đánh nhau giành lãnh thổ lúc 3–6 tháng. Bạn tách chúng ra trước khi đánh nhau. Con cái nào hung dữ cũng cần tách riêng.

Cá bột mới nở chỉ dài khoảng 0,76 mm. Đến 9–12 tuần cá dài khoảng 21,6–33 mm. Cá bắt đầu lên màu vào khoảng 8 tuần. Cơ quan mê lộ thường phát triển khi cá được 3 đến 6 tuần tuổi. Trước đó cá bột thở bằng mang.

Sai lầm hay gặp

• Thả thẳng con cái vào bể con đực mà không qua giai đoạn vách ngăn. Con đực có thể tấn công con cái.
• Để con cái ở lại với con đực sau khi đẻ. Con đực có thể giết con cái, hoặc con cái ăn trứng.
• Động vào trứng. Con đực có thể bỏ tổ.
• Làm con đực giật mình trong lúc nó đang chăm cá bột. Nó có thể ăn cá con.
• Cho cá bố mẹ hoặc cá bột ăn quá nhiều làm bẩn nước.
• Dùng lọc chảy mạnh. Cá bột dễ bị hút vào lọc. Bạn nên dùng lọc vi sinh chỉnh dòng nhẹ.
• Cho ăn thức ăn viên khô không ngâm. Cá dễ bị chướng bụng hoặc táo bón. Trong 6–9 tuần đầu thì không cho cá bột ăn thức ăn viên.

Phòng bệnh và giữ sức cá bố mẹ

• Bệnh nhung (do Piscinoodinium sp.) là bệnh hay làm chết cá bột betta trong bể nuôi.
• Trùn chỉ và giun trắng có thể mang ký sinh trùng. Bạn nên cấp đông trước khi cho cá ăn.
• Sau mỗi lần đẻ, con cái cần nghỉ ít nhất 4 tuần mới cho đẻ tiếp. Con đực cần khoảng một tuần.
• Con cái không nhả được trứng có thể bị kẹt trứng và dễ nhiễm trùng. Một nguồn khuyên cho ăn uống đúng cách và để con cái ở gần con đực.

Ở Việt Nam

• Dân nuôi hay cho cá bột ăn bo bo sống. Bo bo vớt về thì để trong nước sạch một ngày, bỏ con chết, rồi hớt những con còn sống trên mặt nước. Tránh những con màu quá sẫm.
• Đến mốc khoảng 2 tuần, cách làm Việt Nam thả thêm 2 lá bàng vào bể lớn, 1 lá vào bể nhỏ để cân bằng pH, và giữ mực nước khoảng 10 cm.
• Một trại betta ở Hiệp Bình Chánh, Thủ Đức, TP.HCM khởi đầu năm 2015 với 150 cặp giống do trạm khuyến nông quận cấp. Trại cho cá ăn chủ yếu lăng quăng và bo bo, nuôi cá con khoảng 3 tháng thì bán.

Kiểm tra lại

• Tỷ lệ sống: một nguồn cho rằng chăm tốt thì khoảng 90% cá bột có thể sống. Nguồn khác nói giữ được khoảng 80–90%, hao hụt nhiều nhất trong vài ngày đầu.
• Một nghiên cứu trên cá bột betta dùng lá bàng 1 g/L, lá trầu không 1 g/L, hoặc mỗi loại 0,5 g/L. Tỷ lệ sống giữa các nghiệm thức dao động từ 13,33% đến 60,00%.
• Kiểm tra nhiệt độ hằng ngày, xem lượng thức ăn thừa và chú ý những con trống bắt đầu hung hăng để tách kịp.