Phân loại cá dĩa: 14 lớp NADA, can, vùng D và tên gọi tiếng Việt

Là gì

Bảng phân loại NADA chia cá dĩa thành 14 lớp. Bốn lớp đầu là cá dĩa hoang dã. Mười lớp còn lại là các dòng lai nuôi trong bể, gom theo kiểu chỉ, kiểu hoa văn hoặc theo màu.

Các lớp này không cố định. Ở hội thi, chủ cá là người chọn lớp cho từng con mình đem thi. Mọi dòng cá dĩa đều lai được với nhau, và cá con sinh ra vẫn sinh sản được.

14 lớp và tên gọi tiếng Việt

Lớp	Tên NADA	Tên Việt	Cá thuộc lớp này
1	Heckel	dĩa heckel	Cá Heckel hoang dã
2	Brown	dĩa nâu	S. aequifasciata axelrodi
3	Blue	dĩa lam	S. a. haraldi
4	Green	dĩa lục	S. a. aequifasciata
5	Thick Line	chỉ dày	Turquoise
6	Thin Line	chỉ mỏng	Snakeskin (da rắn)
7	Pattern	hoa văn	Ring Leopard, Checkerboard, Pearl
8	Spotted	đốm	Red Leopard, Red Spotted Green nuôi, Snakeskin đốm beo
9	Open Pattern	hoa văn tự do	Albino Spotted, Albino Snakeskin, Golden Leopard Snakeskin
10	Blue	lam	Blue Diamond, Cobalt
11	Red	đỏ	Mọi con dĩa màu đỏ
12	Yellow	vàng	Pigeon Blood, Golden, Yellow Crystal, Golden Spotted
13	White	trắng	Snow White, Pigeon Blood trắng
14	Open	màu tự do	Yellow White, Red White, Calico, Ghost

Ở lớp 1–4, ba lớp nâu, lam, lục mang tên phân loài. Một số nhà phân loại học cho rằng cá dĩa chỉ có một loài, còn các phân loài thật ra chỉ là những dạng màu theo vùng.

Red Spotted Green hoang dã có màu nền xanh lục pha nâu nhạt. Dân sưu tầm chuộng những con có đốm phủ một phần lớn thân.

Can, chỉ và hoa văn

Dân chơi Việt gọi các sọc đứng trên thân cá là can. Can hiện rõ khi cá hoảng sợ, và số can tùy từng dòng. Cá hoang dã và phần lớn dòng lai đều có can. Riêng Pigeon Blood, Blue Diamond và cá dĩa trắng thì không có. Trong một bầy cá con, can là đặc điểm nhìn thấy sớm nhất.

• Heckel có chín can. Một nguồn ghi ba can nổi hơn hẳn: can chạy qua mắt, can thứ năm ở giữa thân và can ở đuôi. Nguồn khác chỉ ghi can giữa dày hơn rõ.
• Da rắn: nguồn thì ghi phần lớn có 14 can, kèm chỉ mảnh và chấm nhỏ trên nắp mang. Nguồn khác ghi từ 12 đến 18 can thay vì chín.

Chỉ là những đường màu ánh kim nằm ngang, phủ lên màu nền, chạy trên đầu, thân và vây. Chỉ chia làm hai kiểu là chỉ dày và chỉ mỏng. Cá lớp chỉ dày có chỉ to và thẳng. Cá lớp chỉ mỏng có chỉ mảnh.

Hoa văn là phần họa tiết phủ lên màu nền, gồm chỉ, đốm hoặc kiểu ngọc trai (pearl). Chỉ và đốm gộp lại thì thành hoa văn. Viền là dải màu ánh kim chạy dọc vây lưng và vây hậu môn.

Màu gốc, màu áo, màu nền

• Màu gốc: màu của cá lúc còn nhỏ. Bảng hình trên diễn đàn có bốn màu gốc là nâu, be, xám và kem.
• Màu áo: màu của cá khi đã trưởng thành.
• Màu nền: màu nằm giữa các đường chỉ, thường là nâu, đỏ, cam hoặc vàng. Ở một số chỗ như đầu, màu nền có thể chính là màu gốc.
• Đơn sắc: cá một màu trơn (solid).

Blue Diamond được tính là "lam trơn", mặt và vây không có chỉ. Snow White được tính là "trắng trơn".

Vùng D

Vùng D là phần giữa thân phía sau đầu, nằm trong một đường viền hình chữ D. Diễn đàn có vẽ đường này trên sơ đồ.

• Ở cá đơn sắc, vùng D chỉ có một màu. Chỉ được phép có ở đầu, nắp mang và mép vây.
• Ở cá hoa văn, vùng D có chỉ và đốm với nhiều tông ánh kim trên màu nền.
• Con nào có hoa văn không phủ kín vùng D thì xếp vào lớp 9, hoa văn tự do.

Tên dòng ở Việt Nam

Tên Việt	Tên quốc tế
bông đỏ	Red Turquoise
bông xanh	Blue Turquoise
hạt lựu	Checkerboard
bồ câu	Pigeon Blood
da rắn	Snakeskin
beo	Leopard
khoen	Ring
bạch ngọc	Snow White
bạch điệp	White Butterfly
lam Đức, lam A	Cobalt
lam phấn	Blue Diamond
bạch tạng	Albino

Trong lớp lam, dân chơi gọi con màu lam là "lam A" và con màu lục là "lục B" (Ocean Green).

Mắt và pepper

Màu mắt khác nhau theo dòng:

• Da rắn: mắt đỏ hoặc hổ phách.
• Ghost và cá dĩa trắng: mắt phần lớn trắng, con ngươi đen.
• Bạch tạng: mắt hồng.
• Blue Diamond và Pigeon Blood: mắt hổ phách hoặc đỏ.

Người Việt phân biệt con ngươi (pupil) với tròng mắt (eye ring). Phần lớn cá dĩa có tròng mắt đỏ tự nhiên. Cá bạch tạng thì có con ngươi màu hồng hoặc đỏ sẫm (maroon). Vì vậy gọi cá bạch tạng là "mắt đỏ" thì dễ bị hiểu sai.

Pepper là những chấm đen nhỏ trên mũi và mặt, có chung ở các dòng gốc bồ câu. Chấm này hiện rõ hơn khi cá bị stress hoặc bệnh. Bồ câu đời đầu phủ pepper đen dày. Bồ câu bán bây giờ thì ít hơn nhiều.

Di truyền và nguồn gốc các dòng

• Pigeon Blood là tính trội. Một con bồ câu thuần lai với bất kỳ con dĩa nào khác sẽ cho toàn bộ cá con là bồ câu.
• Blue Diamond là tính lặn. Hai con lam phấn ghép với nhau cho toàn bộ cá con là lam phấn.
• Pigeon Blood không có can. Màu của nó trải từ trắng hoặc vàng, qua cam, đến gần như đỏ.

Heckel được Heckel mô tả năm 1840, có nguồn gốc từ vùng Rio Negro (Manaus). Cá dĩa lục được Pellegrin mô tả năm 1904. Schultz mô tả hai phân loài nâu và lam năm 1960.

Thập niên 1970, dân lai cá Mỹ tạo ra Turquoise và Cobalt, còn Red Turquoise ra đời ở châu Âu cùng thời gian đó. Ghost, Blue Diamond, Snakeskin và Pigeon Blood được phát triển ở châu Á cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990. Pigeon Blood do Thái Lan tạo ra. Ghost bắt nguồn từ một đột biến của Brilliant Blue. Snow White xuất hiện cuối thập niên 1990.

Chấm thi theo tiêu chuẩn đề xuất

Có một bản tiêu chuẩn chấm thi đang được đề xuất. Cá hoa văn sẽ được chấm theo các tiêu chí sau:

• màu nền và màu phủ bề mặt
• độ bóng
• độ tương phản giữa màu phủ và màu nền
• độ đều của hoa văn trên thân

Cá đơn sắc sẽ được chấm theo độ đều màu thân, chia hạng riêng cho cá trơn 100% và cá trơn 90%. Cá to hơn kích thước tối ưu sẽ không được cộng thêm điểm. Bản đề xuất làm vậy để người nuôi không ép cá to quá mức bằng cách nhân tạo.

Nhầm lẫn hay gặp

• Lam Đức: diễn đàn dùng tên này cho Cobalt. Có trại cá dĩa ở Việt Nam bán Blue Diamond dưới tên "cá dĩa lam phấn", nhưng cũng có cửa hàng bán Blue Diamond dưới tên "lam Đức". Cùng một tên mà có thể là hai dòng khác nhau.
• "Mắt đỏ" ở cá bạch tạng: phần lớn cá dĩa vốn đã có tròng mắt đỏ, nên chữ "mắt đỏ" dễ bị hiểu sai.
• Coi lớp là cố định: lớp chỉ là chỗ chủ cá chọn khi đem cá đi thi, không phải nhãn gắn chết với từng con.