Cá đuối motoro

Motoro cần bể dài ít nhất 2 m và nắp đậy thật khít, vì loài này có tiếng hay nhảy.

Cá đuối motoro (Potamotrygon motoro) là một loài cá đuối nước ngọt, phân bố ở Colombia, Peru, Bolivia, Brazil, Paraguay, Uruguay và Argentina. Bề ngang đĩa của cá đạt khoảng 50 cm. Hoa văn của loài này rất đa dạng. Một số biến thể được gán mã P, số khác được bán dưới tên 'blue', 'orange', 'black' hoặc 'marbled'. Vào mùa sinh sản, con đực thuộc hàng hung dữ nhất và có thể làm con cái bị thương nặng.1

Bề ngang đĩa: 50 cm. Đáy bể: 240 × 90 cm. Thể tích: khoảng 1620 lít.

Một con trưởng thành hoặc một cặp cần bể tối thiểu 240 × 90 × 75 cm (khoảng 1620 lít).1

• Nhiệt độ: 24–26°C
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 1–12 dGH1

Nói cho đúng thì bể nuôi cá đuối không thật sự cần trang trí. Nếu thích, bạn vẫn có thể thêm vài khúc lũa lớn, cành sồi hoặc đá trơn nhẵn. Mọi thứ bỏ vào bể phải đủ nặng để cá không đẩy đi được, hoặc phải cố định chắc vào bể. Hãy chừa không gian bơi trống càng rộng càng tốt. Ánh sáng dịu là tốt nhất, dù phần lớn cá đuối khi đã quen bể vẫn hoạt động bình thường dưới đèn sáng hơn. Cây cần cắm rễ xuống nền sẽ bị cá ăn mất. Bạn có thể thử các loại cây buộc lên lũa, đá như dương xỉ Java hay Anubias spp. Dù vậy, ngay cả những cây này cũng có thể không trụ nổi trước sự quấy phá của cá đuối.

Chọn nền gì phần lớn là tùy sở thích. Một số người dùng cát sông. Đây là lựa chọn rất tốt, nhất là cho cá con, và có lẽ là thứ gần nhất với nền mà loài này gặp ngoài tự nhiên. Người khác dùng sỏi thủy sinh thông thường với nhiều cỡ hạt. Cách thứ ba là bỏ hẳn nền. Bể không nền chắc chắn dễ vệ sinh hơn, nhưng trông hơi trơ trụi và thiếu tự nhiên. Cá đuối lại thích vùi mình xuống cát khi bị stress, và ngoài tự nhiên chúng thường sống ở nơi có nền cát hoặc bùn. Vì thế, không cho chúng chỗ ẩn mình thì có phần khá tàn nhẫn.

Lọc là một trong những khâu quan trọng nhất khi set bể cá đuối. Một loài cá săn mồi năng động cỡ này thải ra rất nhiều chất thải, nên bể cần một hệ lọc sinh học lớn và mạnh. Nếu được, hãy chọn lọc sump, vì phần lớn thiết bị sẽ nằm ngoài bể. Như vậy bảo trì đơn giản hơn nhiều, và cá cũng ít có cơ hội phá thiết bị. Sưởi đặt ngoài bể còn tránh được chuyện tệ hơn là cá nằm lên sưởi chìm và bị bỏng. Nếu không dùng sump, bạn có thể lắp một hoặc vài lọc thùng chất lượng cao. Lưu lượng lọc nên đạt khoảng bốn lần thể tích bể mỗi giờ. Đặt đầu ra của lọc sao cho có một dòng chảy nhẹ chạy dọc bể. Nếu đầu ra nằm ở mặt nước, mặt nước bị xáo động sẽ cung cấp lượng oxy cao mà cá đuối cần. Với sump, chỉ cần cho nước rơi vài centimet giữa các ngăn là nước đã đủ oxy.

Chăm bể cũng phải kỹ không kém. Với bể cá đuối, thay khoảng 50% nước mỗi tuần nên được coi là mức tiêu chuẩn. Người ta đã chứng minh cá đuối chịu được nitrat khá cao, nhưng các chất thải chứa nitơ khác mà tích lại thì cá không chịu nổi.

Bạn cũng cần nắp đậy thật khít. Đôi khi cá đuối bơi sát lên mặt nước, nhất là lúc ăn, và có thể nhô khỏi mặt nước đến nửa thân. Phải nhặt một con cá có nọc độc dài khoảng 60 cm dưới sàn nhà lên nhiều khả năng sẽ là một kỷ niệm khó quên, theo nghĩa chẳng hay ho gì!1

Ngoài tự nhiên, cá đuối ăn chủ yếu là cá khác và động vật không xương sống dưới nước như giun, giáp xác. Đây là loài năng động, trao đổi chất nhanh, nên cần cho ăn ít nhất hai lần mỗi ngày. Chúng cũng nổi tiếng ăn khỏe. Chỉ nuôi khỏe một con thôi cũng đã tốn khá nhiều tiền. Nhìn chung, thực đơn toàn thịt là tốt nhất, dù một số con cũng tập ăn được thức ăn khô.

Cá con (thường được bán với tên chung là cá đuối "teacup", bất kể loài nào) rất thích trùng huyết sống hoặc đông lạnh, trùng chỉ, Artemia, krill và các loại tương tự. Cá trưởng thành cần thức ăn to tương ứng, như vẹm nguyên con, sò, tôm, mực, cá trắng nhỏ (hoặc cá tươi khác) và giun đất. Muốn cá luôn sung sức thì phải cho ăn đa dạng.

Cá mới nhập về thường hơi biếng ăn và hay đến nơi trong tình trạng khá gầy. Do cá trao đổi chất nhanh, cần làm cho chúng chịu ăn càng sớm càng tốt. Lúc đầu cá có thể chê thức ăn đông lạnh. Khi đó hãy vỗ béo bằng thức ăn sống cho đến khi cá đủ cân, rồi mới chuyển dần sang thức ăn chết cho an toàn. Trùng huyết sống và giun đất (với cá nhỏ thì cắt nhỏ giun ra) thường được xem là những món tốt nhất để hồi sức cho cá đuối mới nhập.

Không nên cho cá đuối ăn thịt động vật có vú như tim bò hay thịt gà. Cá không chuyển hóa được đúng cách một số chất béo trong các loại thịt này, và chúng có thể gây tích mỡ thừa, thậm chí thoái hóa nội tạng. Cho ăn cá mồi như cá đẻ con hay cá vàng nhỏ cũng chẳng có lợi gì. Loại mồi này còn có nguy cơ mang bệnh hoặc ký sinh trùng vào bể.1

Ngoài tự nhiên, cá đuối thuộc nhóm săn mồi đầu bảng trong hệ sinh thái nơi chúng sống, nên nuôi chung với phần lớn các loài khác là không an toàn. Mặt khác, chúng có vẻ thích yên tĩnh và thường không khỏe khi ở chung với cá quá hung dữ hoặc nặng tính lãnh thổ. Cá chung bể tốt nhất là loài đủ to để không bị ăn, tính hiền và lý tưởng nhất là sống ở tầng trên.

Một số loài cichlid như Heros hay Geophagus nuôi chung khá ổn, nhiều loài characin và cyprinid cỡ lớn cũng vậy. Rất nhiều người chơi thả cá rồng châu Á hoặc Nam Mỹ chung với cá đuối. Trong bể rộng, cặp đôi này trông rất ấn tượng. Các lựa chọn phù hợp khác gồm Cichla hoặc Datnioides spp. Nếu đáy bể thật rộng, bạn có thể thêm các loài sống đáy khác như cá khủng long hoặc cá da trơn Pimelodid (Brachyplatystoma tigrinum được nhiều người chọn, dù giá cao). Dĩ nhiên, tất cả những loài này đều lớn rất to, nên thể tích bể phải là điều cân nhắc đầu tiên trước khi chọn.

Một số loài khác cũng hay được chọn nuôi chung, nhưng chỉ nên cân nhắc với sự dè dặt. Ví dụ, có người nuôi cá đuối cho rằng cá đĩa là bạn chung bể tốt, trong khi người khác kể rằng những con cá nhỏ như vậy bị cá đuối xơi dần vào ban đêm. Tương tự, nhiều loài Loricariid cỡ lớn chắc chắn sẽ làm bể đẹp hơn. Thế nhưng người ta đã ghi lại nhiều trường hợp những con cá da trơn miệng hút này bám vào đĩa mỏng manh của cá đuối và làm cá bị thương. Nhiều loài trong nhóm này cũng rất nặng tính lãnh thổ. Riêng cá lau kính Hypostomus phổ biến thì theo mọi ghi nhận đều an toàn.

Khi nuôi chung nhiều loài Potamotrygon, bạn cần biết rằng phần lớn chúng lai với nhau rất dễ. Một số loài có tình trạng bảo tồn có thể khá bấp bênh, nên cần tránh chuyện này hết mức có thể.

Gần đây, cá đuối "bat" hay "batman" bỗng được ưa chuộng đến mức đáng lo. Những con này mang khuyết tật di truyền và bị khuyết một số phần của đĩa, thường ở mép sau và vùng quanh đầu. Nhìn từ trên xuống, chúng đúng là giống biểu tượng của vị siêu anh hùng hư cấu kia.1

Cá đuối rất dễ phân biệt đực cái. Con đực có một cặp cơ quan sinh dục gọi là "claspers", mỗi chiếc gắn ở một vây bụng. Con đực dùng claspers để đưa tinh vào con cái khi giao phối. Chúng nhìn rất rõ, trông như những ngón tay chìa ra phía sau từ mặt trong của vây. Ở con đực còn nhỏ, claspers bé hơn nhiều nhưng nhìn kỹ vẫn thấy.1

Các loài Potamotrygon sinh sản theo kiểu đẻ con có nuôi dưỡng từ mẹ (matrotrophic viviparity). Cá con (thường gọi là "pups") lớn lên trong bụng mẹ và ra đời khi đã hoàn chỉnh. Trong tử cung cá mẹ mọc ra những sợi hoặc nhung mao chuyên biệt. Chúng tiết ra một chất trắng như sữa gọi là histotrophe. Khi túi noãn hoàng đã dùng hết, cá con sống nhờ chất này. Mỗi lứa thường có từ 1-8 con, và thời gian mang thai có thể kéo dài vài tháng. Điều thú vị là cá đuối sinh sản trong bể dường như mang thai ngắn hơn hẳn, có thể vì chúng được ăn nhiều hơn cá ngoài tự nhiên. Vài năm gần đây, nhiều loài đã sinh sản thành công trong bể khá thường xuyên.

Cá đuối có thể khá kén bạn đời. Mua một cặp về thả chung không có nghĩa là chúng sẽ chịu nhau. Cách lý tưởng là mua một nhóm cá con, nuôi trong một bể thật lớn và để chúng tự chọn đôi. Có điều, cách này có lẽ vượt quá khả năng của phần lớn người chơi. Cá đuối cũng có thể mất vài năm mới thành thục, nên bắt đầu từ cá nhỏ thì phải rất kiên nhẫn. Nếu chỉ chọn một cặp, hãy chọn hai con có hoa văn giống nhau, con cái to hơn con đực. Chênh lệch kích thước giữa hai con rất quan trọng, vì màn tán tỉnh có thể khá bạo lực, nhất là khi con cái chưa muốn đẻ. Vì vậy con cái phải đủ to để tự vệ.

Khi vào mùa, con đực sẽ đuổi con cái không ngừng, thường cắn vào thân và quanh mép đĩa. Lý do là để giao phối, hai con phải nằm úp bụng vào nhau. Con đực dùng miệng giữ con cái rồi luồn xuống dưới. Nếu cảnh này kéo dài quá lâu mà không giao phối được, cá có thể bị thương thật sự. Khi cá đuối bắt đầu có biểu hiện giao phối, hãy theo dõi sát và chuẩn bị sẵn chỗ để tách chúng ra nếu cần. Vài ngày sau, bạn có thể thử thả chung lại nếu cần.

Bản thân lần giao phối diễn ra rất nhanh, chỉ vài giây. Cá thụ tinh trong. Con đực đưa một trong hai chiếc claspers vào lỗ huyệt của con cái rồi phóng tinh. Giao phối thành công rồi thì con đực sẽ thôi quấy con cái. Ở cá đuối nuôi trong bể, thời gian mang thai thường từ 9-12 tuần. Về cuối thai kỳ, đôi khi có thể thấy cá con như một cục u nhô lên ở phần sau lưng cá mẹ, có lúc còn cựa quậy! Tuy vậy, ở cá được ăn no đủ thì cục u này khá khó nhận ra. Trong thời gian này phải cho cá mẹ ăn đủ, vì nó tốn rất nhiều năng lượng để nuôi con và sẽ ăn nhiều hơn hẳn.

Cá mẹ mang thai nhìn chung cứ để yên trong bể cũng được. Khi cá con ra đời thì nên vớt ra để tránh bị cá chung bể ăn thịt. Nếu bể chỉ nuôi cá đuối, cá lớn thường không làm hại cá con, nhưng nguy cơ vẫn luôn có. Phần lớn người cho cá sinh sản chọn tách cá con ra cho chắc. Sau khi cá đẻ, nước trong bể thường bị đục (người ta cho rằng do dịch tiết ra khi cá con rời cơ thể mẹ). Nên thay một lượng nước lớn sau khi đã tách cá con.

Mới sinh, cá con thường còn dính một túi noãn hoàng nhỏ và sống nhờ nó trong khoảng tối đa một tuần. Khi túi đã tiêu hết, hãy cho cá ăn thức ăn sống và đông lạnh chất lượng cao vài lần mỗi ngày. Lúc đầu, một số con có thể chê thức ăn chết. Thường bạn tập cho chúng ăn khá dễ bằng cách trộn thêm chút thức ăn sống vào mỗi bữa. Nếu thay nước đều đặn, nghiêm ngặt và cho ăn đúng lượng, cá lớn khá nhanh.

Nếu may mắn có một cặp cá đuối đẻ đều, cứ sau 2-3 lứa bạn nên tách con cái ra cho nghỉ một thời gian. Cá cái tốn rất nhiều sức để sinh con, và nếu bị ép giao phối liên tục thì tuổi thọ có thể giảm mạnh.1

Loài này phân bố tự nhiên rất rộng, trải trên một phần lãnh thổ Colombia, Peru, Bolivia, Brazil, Paraguay, Uruguay và Argentina. Người ta đã ghi nhận chúng ở lưu vực Amazon chính và nhiều con sông nhỏ hơn, trong đó có Rio Orinoco, Rio Uruguay, Rio Paraná và Rio Paraguay.1

Giống các loài khác cùng chi, motoro sống ở nhiều kiểu sinh cảnh khác nhau. Đó có thể là bãi cát, vùng nước nông của các sông lớn hay những nhánh sông chảy chậm có nền bùn hoặc cát. Vào mùa mưa hằng năm, chúng còn bơi vào các khu rừng ngập nước. Khi nước lũ rút, có thể gặp chúng trong các hồ, ao trên đất liền do nước lũ để lại.1

P. motoro là một trong những loài cá đuối được người chơi ưa chuộng nhất trong chi. Cá khá dễ mua và khỏe khi đã quen bể, nhưng lớn rất to. Hãy chắc rằng bạn có chỗ nuôi đủ rộng cho nó về lâu dài. Con đực loài này thuộc hàng hung dữ nhất khi vào mùa sinh sản, và con cái có thể bị đánh rất nặng. Nếu nuôi một cặp hoặc một nhóm, hãy theo dõi sát và sẵn sàng tách chúng ra khi cần.

Hoa văn của P. motoro rất đa dạng. Một số biến thể đã có mã P riêng, số khác được bán dưới tên thương mại như P. motoro "blue", "orange", "black" hoặc "marbled". Riêng dạng "marbled" là một con cá cực đẹp và thường đắt hơn dạng thường một chút. P05, hay P. sp. "B", cũng đã được tạm gọi là P. sp. aff motoro. Một số cá đuối bán trên thị trường có vẻ là con lai giữa loài này với các loài khác trong chi. Không nên mua những con này.

Họ Potamotrygonidae hiện có ba chi, tất cả đều đến từ Nam Mỹ. Paratrygon và Plesiotrygon đều là chi đơn loài (chỉ có một loài đã được mô tả) và hiếm khi thấy trong giới chơi cá. Phần lớn cá đuối nuôi trong bể thuộc chi lớn nhất là Potamotrygon. Chi này hiện có 17 loài, đôi khi được gọi là cá đuối "mắt to". Ngoài ra còn một số loài chưa được mô tả xuất hiện trên thị trường khá đều đặn và được cho là thuộc Potamotrygon. Để dễ nhận dạng, mọi loài trong họ Potamotrygonidae đều được gán một "mã P". Hệ thống này vận hành y hệt hệ mã L dùng để nhận dạng cá Loricariid. Nó cũng xuất hiện đầu tiên ở Đức rồi mới phổ biến ra toàn thế giới. Dù đã có mã P, đôi khi vẫn xảy ra nhầm lẫn, khiến một loài bị gán nhiều mã P. Gần đây, người ta còn dùng thêm một cách đánh số khác là "mã R".

Cá đuối cùng với cá đao và cá mập đều thuộc lớp Elasmobranchii. Cơ thể chúng không có xương, bộ khung chủ yếu là sụn. Họ Potamotrygonidae nằm trong nhóm Elasmobranchii duy nhất đã tiến hóa để sống hoàn toàn ở nước ngọt. Giống các loài cá đuối khác, chúng có bộ phận hô hấp chuyên biệt để thở được khi nằm vùi trong nền hoặc nằm trên nền. Miệng và mang của cá nằm ở mặt bụng, nên không dùng được khi cá nằm nghỉ như vậy. Sau mỗi mắt có một lỗ gọi là spiracle. Nước được hút qua lỗ này rồi dẫn tới mang, nơi cá lấy oxy.

Những loài cá này nguy hiểm. Phần lớn người dân bản địa ở những nước có cá đuối sợ chúng hơn nhiều so với những loài vốn bị coi là chết người khác như cá piranha. Chẳng hạn, ở Colombia mỗi năm có hơn 2000 ca bị thương do cá đuối đâm, thỉnh thoảng có cả người chết. Ngòi nằm ở mặt trên vây đuôi, nhìn rất rõ, trông như một phần phụ khá nhiều thịt. Ngòi có một lớp vỏ mỏng bên ngoài gọi là bao da (integumentary sheath), có nhiệm vụ bảo vệ gai ngòi và các tuyến nọc. Mặt lưng của gai có nhiều ngạnh chĩa ngược về phía sau. Khi cá đuối dùng ngòi, các ngạnh này xé toạc lớp bao và làm vết thương rộng thêm. Do hướng của ngạnh, ngòi hoạt động như lưỡi câu, đã cắm vào thịt thì rất khó rút ra. Phần gai đâm thực sự được cấu tạo từ dentin (chất tạo nên phần lớn răng người) và đi kèm các tuyến nọc. Cá đuối không cử động riêng cái ngòi được. Khi muốn đâm, nó quật mạnh cả đuôi qua lại. Vết đâm xảy ra khi đầu gai xuyên thủng lớp bao da và chạm vào da của đối tượng.

Nọc của các loài có thể độc ở mức khác nhau (tiếc là có rất ít công trình công bố về chuyện này), nhưng thành phần nhìn chung khá giống nhau. Nọc có gốc protein, chứa một hỗn hợp hóa chất gây đau dữ dội và làm mô hoại tử nhanh. Nếu bị đâm, nhẹ nhất bạn cũng sẽ đau dữ dội tại chỗ, nhức đầu, buồn nôn và tiêu chảy. Phản ứng nặng hơn không hề hiếm. Dù vết đâm nặng hay nhẹ, bạn vẫn phải hỏi ý kiến bác sĩ. Cách sơ cứu ngay lập tức là ngâm vết thương vào nước nóng hết mức chịu được, vì nước nóng làm biến tính các protein độc.

Dĩ nhiên, nuôi cá đuối thì phải cẩn thận ở mức cao nhất. Tuy vậy, nếu bạn biết tôn trọng chúng thì nguy hiểm rất thấp. Cá đuối thường không hung hăng và chỉ dùng ngòi để tự vệ. Thật ra chúng thường khá dạn, biết nhận ra chủ và bơi lên mặt nước đòi ăn. Nhiều người chơi thích cho cá đuối ăn bằng tay. Chuyện này không sao, miễn là bạn cẩn thận. Dù vậy, để an toàn, có lẽ nên sắm một đôi găng tay dày để dùng khi cho ăn và vệ sinh bể. Phần lớn tai nạn trong giới chơi xảy ra khi người nuôi thiếu hiểu biết hoặc liều lĩnh cố "vuốt ve" cá, hoặc dùng vợt bắt cá. Tuyệt đối không dùng vợt bắt cá đuối. Hãy dùng một loại hộp cứng hoặc túi đựng cá cỡ lớn. Cá đuối rụng ngòi định kỳ, thường khoảng sáu tháng một lần. Ngòi mới thường đã nhú ra trước khi ngòi cũ rụng. Ngòi đã rụng vẫn còn độc trong một thời gian, nên khi hút nền hoặc làm các việc khác trong bể cũng phải cẩn thận.

Tình trạng bảo tồn của họ Potamotrygonidae hiện chưa rõ. Một số quần thể có vùng phân bố hẹp được cho là đang bị đe dọa bởi nhiều tác động của con người, như môi trường sống bị phá hủy, du lịch sinh thái và ở mức thấp hơn là bắt cá cho thị trường cá cảnh. Đã có đề xuất về các dự án bảo tồn. Tuy nhiên, thông tin sinh học về các loài nhìn chung còn thiếu, cộng thêm chuyện thường xuyên nhận dạng nhầm, nên đến nay vẫn khó xây dựng kế hoạch quản lý riêng cho từng loài. Chính phủ Brazil đã thừa nhận có vấn đề, và hoạt động xuất khẩu cá đuối cho thị trường cá cảnh hiện do Cơ quan Môi trường Brazil (IBAMA) kiểm soát. Hiện không loài cá đuối nào được xuất khẩu hợp pháp khỏi nước này.

Trước khi mua cá đuối, hãy tìm đọc về chúng càng nhiều càng tốt. Đây là loài cá đòi hỏi chăm sóc chuyên biệt và có thể sống hơn 20 năm, nên mua một con về là nhận một trách nhiệm không nhỏ. Ở cửa hàng, nếu được thì hãy xem cá ăn rồi mới mua. Cá khỏe hiếm khi bỏ ăn. Nếu thấy hai bên cuống đuôi lồi ra một khối trông như xương, đó là dấu hiệu rõ ràng của suy dinh dưỡng. Chỗ lồi đó là "xương" chậu, và ở cá đuối được ăn đủ thì không lộ ra. Một vết lõm giữa hai mắt cũng là dấu hiệu kinh điển của cá đuối thiếu ăn. Nếu cá vẫn hăng hái tìm mồi, cả hai tình trạng này thường còn hồi phục được. Còn nếu mép đĩa cong vểnh lên thì đừng phí tiền. Người nuôi cá đuối hay gọi tình trạng này là "death curl" (cuộn chết), và phần lớn cá bị như vậy không qua khỏi. Nguyên nhân là cá bị bỏ đói và/hoặc stress kéo dài. Người ta cho rằng nó xảy ra do hệ thần kinh và mô cơ của cá bị suy thoái.1