Cá nóc fahaka

Trong giới chơi cá, cá nóc sông Nile mang tiếng rất xấu. Nó bị xem là cực kỳ hay cắn và không sống chung được với cá khác. Nhưng nó cũng tò mò và ham chơi, nên sớm muộn gì mọi con cùng bể cũng phải nếm hàm răng cực khỏe của nó. Bộ răng này trông như mỏ vẹt và cắn vỡ vỏ ốc, vỏ trai dễ như không. Người nuôi cũng phải coi chừng, vì bị cá nóc Nile cắn là chảy máu.

Như mọi loài cá nóc, nó có độc và không được ăn, ít nhất là vào một số thời điểm nhất định. Ăn phải thì có nguy cơ ngộ độc đến chết người.1

Nuôi một con thì bể 120 x 60 x 60 cm (450 lít) là đủ. Muốn nuôi theo nhóm thì bể phải lớn hơn thế nhiều.2

• Nhiệt độ: 24–26°C
• pH: 6,5–7,5
• Độ cứng: 5–15 dGH2

Đây là cá nóc nước ngọt, nên bạn không cần thêm muối vào bể. Nền cát là lựa chọn phù hợp, trang trí thêm vài viên đá nhẵn và mấy khúc lũa. Nhớ chừa nhiều khoảng trống cho cá bơi. Bạn vẫn có thể trồng cây nếu thích. Có điều, hễ cá fahaka thấy mẩu thức ăn nào dính trên lá là nó sẽ đớp, nên lá cây sẽ lỗ chỗ vết cắn.2

Cá nóc sông Nile là loài săn mồi và thích ăn cá nhỏ. Con cá nóc này khá vụng về và bơi chậm, nên muốn bắt được cá nhỏ thì nó phải dùng mẹo. Răng của nó cắn vỡ vỏ ốc và vỏ trai rất dễ dàng.1

Ngoài tự nhiên, T. lineatus chuyên ăn động vật thân mềm. Trong bể, cá rất khoái các loại động vật có vỏ, ngoài ra còn ăn giun và nhiều loại thức ăn sống, thức ăn đông lạnh khác. Bạn nên cho cá ăn ốc và đồ biển còn nguyên vỏ (như càng cua, vẹm...) thường xuyên để răng cá luôn được mài. Cũng như các loài cá nóc khác, răng của fahaka mọc liên tục. Nếu không được mài mòn bớt, răng dài ra sẽ gây khó khăn cho cá.2

Hiếm có loài cá cảnh nào thông minh bằng cá nóc sông Nile. Hai mắt của nó đảo độc lập với nhau. Nó dùng đôi mắt ấy để chăm chú theo dõi mọi thứ trong lẫn ngoài bể, và ngồi xem nó làm vậy rất cuốn.1

Fahaka nhìn chung rất hung dữ và không chịu được cá khác, nên tốt nhất là nuôi một mình. Cái miệng như mỏ chim của nó dễ dàng cắn đứt từng mảng thịt của cá khác. Trường hợp nặng, nó có thể xé xác bạn cùng bể. Nếu vẫn muốn liều, bạn cần một cái bể thật lớn, và cá nuôi chung phải bơi đủ nhanh để cá nóc khó bắt được. Fahaka cũng rất hung hăng với đồng loại. Một số người chơi đã nuôi được chúng theo nhóm, nhưng muốn thử thì phải có bể khổng lồ. Bể có rộng đến đâu thì chúng vẫn cắn nhau và đánh nhau. Vì vậy, "thành công" ở đây chỉ có nghĩa là chúng không giết nhau mà thôi!2

Nhìn bên ngoài thì không phân biệt được đực cái. Tuy vậy, khi bụng đầy trứng, con cái trông tròn hẳn lên. Ngay trước lúc đẻ, bạn có thể thấy một ống đẻ nhỏ lộ ra.2

Cho cá nóc fahaka sinh sản không hề dễ, chủ yếu do tính khí quá hung dữ. Dù vậy, cũng đã có người ghi nhận cá đẻ thành công trong bể lớn. Tốt nhất là dùng một bể đẻ riêng, nhưng cá cũng có thể đẻ khi nuôi theo nhóm nhỏ trong bể rất lớn. Cá thành thục vào khoảng 12 tháng tuổi. Như đã nói ở trên, khi sẵn sàng đẻ, con cái sẽ lộ ống đẻ ra. Lúc đó nó sẽ bắt cặp với bất kỳ con đực nào chịu ghép đôi. Mối gắn kết giữa hai con rất lỏng lẻo và chỉ kéo dài trong lúc đẻ. Cặp cá bơi cạnh nhau một lúc ngắn. Sau đó con đực lật ngửa người, bám vào mặt dưới của con cái sao cho lỗ sinh dục của hai con chạm vào nhau. Tiếp theo là màn đẻ khá dữ dội, con cái phóng trứng và con đực phóng tinh cùng lúc. Cá thường lặp lại như vậy vài lần, mỗi lần không quá 30 giây. Cứ thế, cá có thể đẻ tới vài nghìn trứng. Trứng chìm xuống đáy, và lúc này bạn nên chuyển trứng (hoặc cá bố mẹ) sang bể khác. Trứng nở sau khoảng 72–96 giờ. Cá bột mới nở nằm dưới đáy bể hoặc bám vào thành kính. Sau khi trứng nở, bạn nên hạ mực nước xuống chỉ còn vài cm, vì cá con có vẻ cần ngoi lên mặt nước. Khoảng một tuần sau, cá bắt đầu bơi tự do. Giai đoạn đầu chúng cần thức ăn thật nhỏ như trùng cỏ. Đây là lúc cá bột hay chết đói hàng loạt, nên đừng để cá ăn thiếu. Vài ngày sau nữa, cá đủ lớn để ăn ấu trùng Artemia. Khi cá lớn dần, bạn phải theo dõi thật sát và tách chúng thành từng nhóm cùng cỡ. Lý do là cá con đã bắt đầu hung dữ từ khá sớm.2

Cá nóc sông Nile bán ngoài thị trường thật ra không lấy từ sông Nile mà từ sông Niger. Chỉ mới vài chục nghìn năm trước, hai con sông này còn thông với nhau. Khu hệ cá của chúng cũng rất giống nhau. Ngày nay người ta còn nhân giống cá nóc Nile ở Indonesia.1

Ai Cập, Kenya, Sudan, Nam Sudan, Senegal, Ghana, Gambia, Cameroon, Nigeria, Niger, Chad, Sierra Leone, Burkina Faso, Guinea-Bissau, Guinea, Mali, Mauritania, Ethiopia và Cộng hòa Trung Phi.2

Loài này sống ở nhiều hồ và sông khác nhau. Người ta gặp chúng cả ở vùng nước thoáng lẫn những chỗ khuất, có nhiều cây cỏ mọc dày.2

Ở Ai Cập cổ đại có một chữ tượng hình vẽ hình con cá nóc. Chữ này dùng làm hạn định tự, mang nghĩa "bất mãn". Người Ai Cập gọi cá nóc là "Fahaka" hoặc "Fahaqa". Đây cũng là một tên đồng nghĩa của cá nóc sông Nile, còn được dùng cho đến những năm 1980.1

Cá nóc có tên như vậy vì chúng có thể bơm nước hoặc không khí vào cái dạ dày co giãn để phồng người lên. Cá thường phồng lên khi gặp nguy hiểm. Dù vậy, trong bể có nhiều con tự phồng lên mà chẳng rõ vì sao. Khi phồng, cá to gấp 2 đến 3 lần bình thường. Kích thước đó đủ để dọa nhiều loài săn mồi bỏ đi, hoặc khiến chúng khó nuốt. Cá nóc còn là một trong số ít loài cá thật sự biết chớp mắt hay nhắm mắt.

Nhiều bộ phận trên cơ thể cá nóc chứa tetrodotoxin, một chất độc thần kinh chết người. Bạch tuộc đốm xanh khét tiếng cũng mang chính chất độc này. Nếu ăn phải đủ lượng, người ăn có thể bị tê liệt và tử vong. Đến nay vẫn chưa có thuốc giải. Với con người, chất này độc gấp hơn 1000 lần xyanua. Nạn nhân thường vẫn tỉnh táo trong lúc cơ thể dần tê liệt. Cá nóc là món đặc sản nổi tiếng ở Nhật Bản. Chỉ những đầu bếp được đào tạo kỹ lưỡng mới được phép chế biến, vậy mà vẫn có nhiều người chết vì ăn nó.

T. lineatus còn có tên cá nóc sông Nile hay cá nóc cầu, trước đây mang tên T. fahaka. Đây là một loài khá lạ lùng. Nó thuộc hàng hung dữ nhất trong các loài cá nóc trên thị trường, vậy mà lại biết tương tác với chủ và trở thành một con vật cưng đúng nghĩa. Đôi mắt của nó như biết biểu lộ cảm xúc thật. Nhìn nó bơi chậm rãi, ì ạch là một niềm vui. Cá còn có thể đổi màu theo tâm trạng hoặc môi trường xung quanh. Một số con sẽ phồng người lên khi muốn chủ để ý. Được tận mắt thấy một con trưởng thành phồng to bằng quả bóng đá là cảnh tượng khó quên.2