Tính lượng vật liệu lọc vi sinh và lưu lượng lọc theo đàn cá

Nhiều người chọn lọc bằng cách nhìn dòng chữ "dùng cho bể X lít" trên hộp, hoặc nghĩ đơn giản là lọc càng to càng tốt. Kết quả hay gặp là bể bị thiếu lọc dù hộp ghi đủ, hoặc ngược lại, chủ bể tốn cả đống tiền mua vật liệu không dùng tới. Có một cách hợp lý hơn là tính ngược từ đàn cá. Bạn ước lượng cá nặng bao nhiêu và mỗi ngày thải ra bao nhiêu, rồi từ đó suy ra cần mấy lít vật liệu vi sinh và lưu lượng bao nhiêu.

Những con số dưới đây lấy theo cách làm của ngành nuôi trồng thủy sản. Bên đó nuôi cá để bán nên họ tính rất kỹ lượng vật liệu và lưu lượng, không ai muốn bỏ tiền thừa. Đọc xong bài, bạn sẽ tự tính được lọc cho bể của mình với ba kiểu lọc vi sinh phổ biến.

Lọc càng nhiều có càng tốt không

Câu "lọc bao nhiêu cũng không thừa" nghe thì xuôi tai, nhưng nghĩ kỹ thì không hẳn. Lọc quá cỡ làm tốn tiền mua thiết bị, tốn điện, và có thể biến bể thành một cái xoáy nước. Nước cũng có xu hướng đi theo đường ít bị cản nhất, nên một phần vật liệu có thể ít được nước chảy qua. Phần đó gần như chỉ để chật chỗ.

Lọc thiếu thì lại có chuyện khác. Dòng chảy trong bể yếu đi, rêu hại dễ mọc hơn, và nhiệt từ sưởi khó lan đều khắp bể.

Còn mua thừa vật liệu vi sinh thì không gây hại gì cho cá. Vi khuẩn vẫn sẽ mọc trong lọc, có điều bạn đã bỏ tiền cho phần không cần tới.

Ước lượng cá nặng bao nhiêu và thải ra bao nhiêu

Ngành nuôi trồng có sẵn vài con số chuẩn để tính nhanh:

• Mỗi inch khối thân cá (khoảng 16,4 cm³) nặng khoảng 10 g.
• Cá nuôi lấy thịt ăn khoảng 3% trọng lượng cơ thể mỗi ngày. Cá cảnh trong bể nhà thường ăn khoảng 2–3%.
• Thức ăn cho vào bao nhiêu thì chất thải ra gần bấy nhiêu, vì vậy lượng thức ăn mỗi ngày có thể dùng làm lượng chất thải luôn.

Các bước tính cho một con cá:

1. Ước lượng chiều dài, chiều cao và độ dày của thân cá (tính bằng inch cho khớp với quy tắc 10 g).
2. Nhân ba số đó với nhau để ra thể tích, rồi nhân với 10 g để ra cân nặng.
3. Lấy 3% cân nặng, đó là lượng thức ăn và chất thải mỗi ngày.

Lấy ví dụ một con Oscar trưởng thành dài khoảng 30 cm, cao khoảng 10 cm và dày khoảng 3,8 cm. Thân cá thon dần về hai đầu nhưng tính tròn như vậy là đủ. Thể tích là 12 × 4 × 1,5 = 183 cm khối, tức cá nặng khoảng 720 g. Mỗi ngày con Oscar này ăn và thải ra khoảng 21 g.

Cá nhỏ như neon thì rất khó tính, vì một con có lẽ còn chưa nặng tới 1 g. Với đàn cá nhỏ, bạn cứ cộng dồn theo ước lượng thô là được.

Cần nhớ rằng các con số 10 g mỗi inch khối và 3% thức ăn chỉ là quy tắc ước lượng. Chúng cho bạn một mốc để chọn lọc, không phải cân nặng thật của từng con cá.

Cần bao nhiêu lít vật liệu vi sinh

Cứ 10 g chất thải mỗi ngày, bạn cần khoảng:

• 1 lít vật liệu ngập nước, như trong lọc thùng hay lọc treo.
• 2 lít vật liệu để ngoài nước, kiểu lọc nhỏ giọt.
• 3 lít vật liệu chuyển động (moving bed, như hạt K1 xoay trong bình).

Sau đó chỉnh theo nền. Bể không nền (bare bottom) thì cộng thêm khoảng 20%. Bể có lớp nền dày thì có thể bớt khoảng 20%. Lý do là vi khuẩn mọc ở bất cứ bề mặt nào, nên lớp nền cũng gánh một phần việc lọc.

Với con Oscar 21 g chất thải ở trên, bạn cần khoảng 2 lít vật liệu ngập nước, hoặc 4 lít vật liệu ngoài nước, hoặc 6 lít vật liệu chuyển động. Có thể nhớ nhanh là mỗi con Oscar cần khoảng 2 lít vật liệu vi sinh trong lọc thùng. Bể 5 con Oscar như vậy cần khoảng 10 lít. Nghe thì nhiều, nhưng 1 lít chỉ cỡ một chai nước ngọt lớn.

Tỷ lệ 1, 2, 3 lít này cũng là quy tắc làm việc. Nó cho bạn biết phải chuẩn bị cỡ bao nhiêu, còn bể thực tế vẫn cần theo dõi thông số nước để chỉnh thêm.

Ba kiểu lọc vi sinh khác nhau thế nào

Kiểu lọc	Ví dụ	Vật liệu cho 10 g chất thải/ngày	Điểm mạnh	Điểm yếu
Vật liệu ngập nước	Lọc thùng, lọc treo	1 lít	Chứa nhiều vật liệu hiệu quả trong ít chỗ nhất	Thường đắt, vệ sinh mất công hơn hai kiểu còn lại
Vật liệu để ngoài nước (lọc nhỏ giọt)	Tháp nhỏ giọt, lọc khay kiểu bakki shower, lọc ướt khô	2 lít	Rất giàu oxy, dễ tự làm, thường rẻ nhất	Khó làm cho chuẩn, nước có thể đi theo rãnh, rửa vật liệu mất thời gian
Vật liệu chuyển động	Bình hoặc thùng có hạt lọc xoay liên tục	3 lít	Hiệu quả nhất, ít phải chăm nhất	Tốn tiền, chiếm nhiều chỗ nhất, có thể ồn

Lọc ngập nước là kiểu quen thuộc nhất. Lọc thùng và lọc treo thường dùng sứ lọc và các loại vật liệu diện tích bề mặt lớn, nên nhét được nhiều vật liệu trong một chỗ nhỏ. Bù lại, bạn phải tháo thùng ra, mở nắp và rửa. Việc này không quá nặng nhọc, chỉ là mất công hơn hai kiểu kia.

Lọc nhỏ giọt để vật liệu nằm ngoài nước, nước chỉ chảy rải lên trên. Môi trường này rất giàu oxy, dễ tự làm và thường rẻ nhất. Kiểu này khá dễ chăm, nhưng rửa vật liệu thì mất thời gian. Nó cũng khó làm cho chuẩn. Khi một vài chỗ bị nghẹt, nước có thể dồn sang chỗ khác và chảy theo rãnh, nên một phần vật liệu ít được dùng tới.

Lọc chuyển động cho vật liệu xoay liên tục trong nước. Hạt va vào nhau nên lớp vi khuẩn già, yếu ở mặt ngoài bị bong ra, chỉ còn lớp vi khuẩn trẻ, khỏe bám lại. Phần bên trong hạt được che chắn, vi khuẩn và vi sinh vật vẫn sống được ở đó. Kiểu này gần như chỉ cần thay bông lọc cơ học. Nó không khó tự làm, có điều tốn chỗ và có thể ồn.

Lọc cát là một kiểu riêng với cách tính khác, nên bài này không bàn tới.

Lưu lượng bao nhiêu là vừa

Các mức dưới đây áp dụng khi lọc phải tự lo toàn bộ dòng chảy trong bể, không có sủi khí hay bơm thổi hỗ trợ:

• Lọc chuyển động: 3–4 lần thể tích bể mỗi giờ. Bể 400 lít cần khoảng 1.200–1.600 lít/giờ. Kiểu lọc này chứa rất nhiều vật liệu, nên nước cần chảy chậm để kịp tiếp xúc với vi khuẩn.
• Lọc nhỏ giọt: 4–6 lần mỗi giờ, đủ để nước rải đều lên vật liệu.
• Lọc thùng, lọc treo: 6–8 lần mỗi giờ. Mức này nghe có vẻ cao, nhưng các loại lọc này dễ bị nghẹt dần và lưu lượng thực tế sẽ tụt xuống theo thời gian.

Nếu bể đã có sủi khí và bơm thổi lo phần dòng chảy, lưu lượng qua lọc có thể giảm còn khoảng một nửa. Khi đó, lọc chạy khoảng 2–5 lần thể tích bể mỗi giờ thường ổn. Mức này nghiêng về kiểu cho nước qua lọc chậm, không phải ai cũng làm vậy. Nước chảy chậm thì tiếp xúc với vi khuẩn lâu hơn, nhưng vẫn phải đủ nhanh để xử lý hết amoniac.

Thứ tự hợp lý là chọn lọc theo lượng vật liệu cần có và lưu lượng hợp với kiểu vật liệu đó trước. Sau đó, nếu bể thiếu dòng chảy thì bù bằng sủi khí hoặc bơm thổi. Rất nhiều người làm ngược lại, lấy lọc làm nguồn tạo dòng chảy chính cho cả bể.

Con số lít/giờ cũng chỉ là tương đối. Hai máy bơm cùng ghi một lưu lượng có thể đẩy nước rất khác nhau, tùy đầu ra là vòi phun nhỏ hay miệng ống to. Thước đo cuối cùng vẫn là cá có khỏe không và thông số nước có ổn không, rồi bạn chỉnh dần từ đó.

Đừng chọn lọc theo con số in trên hộp

Phần lớn lọc bán sẵn ghi thông số cao gấp khoảng đôi so với thực tế. Ví dụ một lọc ghi dùng cho bể 380 lít với lưu lượng khoảng 1.300 lít/giờ thì chỉ đạt khoảng 3,5 lần thể tích bể mỗi giờ. Muốn đạt 6–8 lần, bạn cần hai cái. Trường hợp ngược lại cũng có: một lọc thùng ghi cho bể khoảng 1.500 lít vẫn có thể chỉ đủ cho bể khoảng 680 lít, và hai cái thì lại chứa không đủ vật liệu mong muốn.

Nhiều lọc thùng đời mới còn bị chia ngăn, gắn khay sẵn, nên chứa ít vật liệu hơn bạn nghĩ. Các loại lọc thùng tròn kiểu cũ, bên trong chỉ là một thùng rỗng có tấm lưới ở đáy, lại dễ nhồi nhiều vật liệu hơn. Nhược điểm là xếp vật liệu vào cho gọn khá mất công.

Về loại vật liệu, vi khuẩn chỉ cần bề mặt để bám. Sứ lọc mua ngoài tiệm và đá nham thạch (lava rock) không chênh nhau nhiều. Bạn có loại nào rẻ và dễ mua thì dùng loại đó. Bóng lọc nhựa trong lọc ướt khô có thể tốt hơn một chút, nhưng nghẹt nhanh hơn và dễ làm nước chảy theo rãnh hơn.

Những sai lầm hay gặp

• Mua lọc theo dòng "dùng cho bể X lít" mà không tính lượng vật liệu đàn cá cần.
• Gắn lọc thật to cho chắc ăn, rồi bể thành xoáy nước, cá bơi vất vả, tiền điện tăng.
• Cho nước chạy thật nhanh qua lọc để lấy dòng chảy cho cả bể, trong khi vật liệu cần nước chảy chậm hơn.
• Không tính tới nền. Bể không nền cần nhiều vật liệu hơn bể có nền dày.
• Mua thật nhiều vật liệu đắt tiền trong khi loại rẻ cũng cho vi khuẩn bám tốt như vậy.

Bắt đầu từ đâu

1. Liệt kê cá trong bể ở kích thước trưởng thành, ước lượng cân nặng theo quy tắc 10 g mỗi inch khối, rồi lấy 3% để ra lượng chất thải mỗi ngày.
2. Chia tổng chất thải cho 10 g, nhân với 1, 2 hoặc 3 lít tùy kiểu lọc bạn dùng, rồi cộng hoặc trừ 20% theo nền.
3. Kiểm tra xem lọc đang dùng chứa được bao nhiêu lít vật liệu và chạy thực tế được mấy lần thể tích bể mỗi giờ. Nếu thiếu, thêm lọc thứ hai thay vì tin con số trên hộp.
4. Thiếu dòng chảy thì bù bằng sủi khí hoặc bơm thổi, sau đó theo dõi cá và thông số nước để chỉnh dần.