Cá piranha bụng đỏ

Cá đạt chiều dài chuẩn 350 mm SL. Đáy bể cần rộng 240 × 90 cm, thể tích khoảng 1296 lít.

Với kích cỡ này, loài cá chỉ hợp với bể trưng bày công cộng hoặc những bể nhà thuộc loại lớn nhất.2

• Nhiệt độ: 24–28°C
• pH: 5,5–7,5
• Độ cứng: 2–12 dGH2

Một số người nuôi loài này trong bể không lót nền cho dễ vệ sinh. Dù vậy, sỏi hay cát bể cá thông thường đều dùng làm nền được. Phần trang trí còn lại chủ yếu tùy sở thích. Có điều cây có thể bị cá ăn, nhất là khi cá vào mùa đẻ. Ánh sáng không quan trọng lắm, bạn muốn để mờ hay sáng mạnh đều được.

Cá Pygocentrus thường thải rất nhiều chất thải, nên bắt buộc phải dùng một hoặc vài lọc thùng ngoài có công suất dư so với bể. Nếu được thì bạn nên mua loại lọc có sẵn sưởi bên trong. Không thì ít nhất phải lắp lồng bảo vệ sưởi thật chắc, vì đã có trường hợp cá trưởng thành làm hỏng thiết bị đặt dưới nước. Hệ lọc sump cũng giải quyết tốt chuyện này.

Mỗi tuần nên thay khoảng 30-50% nước bể. Khi thay nước, hay khi cần vợt cá vì bất cứ lý do gì, bạn phải hết sức cẩn thận.2

Cá Pygocentrus không chỉ ăn thịt. Gọi đúng hơn thì chúng là loài ăn tạp cơ hội, gặp gì ăn nấy.

Ngoài tự nhiên, chúng ăn cá sống, động vật không xương sống dưới nước, côn trùng, quả hạch, hạt và trái cây. Mỗi hàm có một hàng răng hình tam giác, sắc và nhọn. Cá dùng hàm răng này như lưỡi dao để đâm, xé, chặt và nghiền thức ăn.

Thỉnh thoảng chúng tấn công cá bệnh hoặc cá sắp chết, ăn xác, hoặc cắn từng miếng vây của những loài cá lớn hơn. Còn chuyện chúng tấn công động vật sống lội xuống nước thì rất hiếm. Phần lớn những vụ như vậy là do cá cắn nhầm, hoặc do nhiều cá bị kẹt lại trong các vũng nước nhỏ vào mùa khô.

Trong bể, cá con ăn được lăng quăng chironomid (trùng huyết), giun đất nhỏ, tôm cắt nhỏ và các loại thức ăn tương tự. Cá trưởng thành thì ăn thịt cá cắt dải, tôm nguyên con, trai, tôm sông sống, giun đất cỡ lớn và những thứ tương tự.

Đừng cho loài này ăn thịt gia súc hay thịt gia cầm. Một số loại lipid trong các loại thịt này cá không chuyển hóa được hết, có thể gây tích mỡ thừa, thậm chí làm thoái hóa nội tạng. Cá mồi như cá đẻ con hay cá vàng nhỏ cũng chẳng có lợi gì. Chúng có nguy cơ mang ký sinh trùng hoặc mầm bệnh vào bể, và thường không bổ dưỡng mấy nếu không được vỗ béo đúng cách từ trước.2

Loài này tốt nhất nên nuôi riêng, dù cá trưởng thành thường không săn những con cá nhỏ hơn nó nhiều.

Người ta hay nói P. nattereri ngoài tự nhiên đi săn theo bầy đông và hung hãn. Thật ra thường chỉ cá con mới tụ thành bầy. Cá lớn sống thành nhóm lỏng lẻo và có thứ bậc trên dưới rõ ràng. Vì vậy bạn nên mua hoặc một con duy nhất, hoặc một nhóm từ 5 con trở lên. Nuôi theo nhóm thì tốt hơn.2

Cá cái trưởng thành thường to hơn cá đực và có thân tròn trịa hơn.2

Ngoài tự nhiên, cá sinh sản hai mùa mỗi năm. Mùa đầu tiên rơi vào lúc nước bắt đầu dâng đầu mùa mưa. Mùa thứ hai rơi vào thời kỳ nước thấp trong tháng 11 và 12, khi mực nước bất chợt dâng lên một thời gian ngắn. Cá thích đẻ ở những đám cây ven bờ bị ngập nước và các bãi cỏ ven bờ trong hồ vùng ngập lũ.

P. nattereri khá dễ cho sinh sản trong bể. Cá thành thục khi được khoảng một tuổi và dài 100–150 mm TL. Nếu không tìm được một cặp đã rõ đực cái, có lẽ tốt nhất là bắt đầu với một nhóm từ 6 con trở lên để cá tự bắt cặp. Trong một số trường hợp đã được ghi nhận, cá đẻ sau những đợt thay nước lớn bằng nước mát. Ở những trường hợp khác, cá tự đẻ mà không cần tác động gì.

Khi cá đực vào mùa sinh sản, chúng bắt đầu giữ lãnh thổ. Cá đực dùng miệng và vây đuôi đào một hố trên nền, ngay giữa chỗ nó đã chọn. Cây thủy sinh xung quanh cũng có thể bị cắn trụi. Cá đực sẽ bảo vệ cái 'tổ' này, không cho con đực khác lại gần.

Cá cái nào sẵn sàng đẻ sẽ tỏ ý bằng cách rỉa nền quanh tổ. Lúc này cả cá đực lẫn cá cái đều sẫm màu hơn. Cá đẻ trứng và thụ tinh thành nhiều đợt. Cá đực canh trứng, đôi khi có cá cái phụ một tay. Trong những bể thật lớn, nhiều cặp có thể đẻ cùng một lúc.

Trứng nở sau 2-3 ngày, và đến ngày thứ năm thì cá bột bơi tự do. Đến lúc này, cách làm được xem là tốt nhất là hút cá bột sang các bể nhỏ hơn chạy lọc vi sinh dạng bông mút. Mỗi ngày bạn cần cho cá ăn vài bữa Artemia mới nở, giun vi sinh hoặc thức ăn tương đương, và thay khoảng 10% nước bể.

Càng lớn, cá bột càng hay ăn thịt lẫn nhau. Vì vậy bạn nên chuyển dần chúng sang các bể lớn hơn, mỗi đợt gồm những con cùng cỡ. Tuy nhiên hãy nghĩ kỹ trước khi bắt tay vào, vì rất có thể bạn sẽ có hơn 1000 con cá con mà bán lại chẳng được bao nhiêu tiền.2

Đã có đợt nhập về cá bắt ngoài tự nhiên thuộc một dạng địa phương của P. nattereri, gọi là “Small Spots”. Dạng này cực kỳ đẹp và nhiều màu. Số cá đó có nguồn gốc từ khu vực quanh thành phố Manacapuru, thuộc lưu vực sông Rio Negro, Brazil.1

Hiện nay loài này được công nhận là có mặt ở phần lớn lưu vực Amazon (Brazil, Ecuador, Peru, Bolivia, còn Colombia thì chưa chắc chắn). Nó cũng sống ở sông Essequibo (Guyana và Venezuela) và một số hệ sông nhỏ ven biển ở đông bắc Brazil và vùng Guianas. Xa hơn về phía nam, loài này có ở sông Paraná (Brazil, Paraguay và Argentina) và sông Uruguay (Brazil, Uruguay và Argentina).

Địa điểm mẫu chuẩn là 'Cuiabá và Mato Grosso, Brazil'.2

Trong vùng phân bố, loài này sống ở gần như mọi kiểu môi trường. Bạn có thể gặp nó ở dòng chính của các con sông lớn, ở những nhánh sông nhỏ hơn, hồ móng ngựa, hồ vùng ngập lũ, và cả hồ nhân tạo hình thành sau đập.2

P. nattereri nổi tiếng là kẻ săn mồi tham ăn, có thể lóc sạch thịt khỏi xương trong chớp mắt, và là mối nguy cho bất cứ con vật nào lội xuống vùng nước nơi nó sống. Nhờ tiếng tăm đó, loài cá này thuộc hàng khét tiếng nhất trong các loài cá nước ngọt trên thế giới. Hầu hết các thủy cung công cộng đều có bể trưng bày sinh vật “khát máu” này. Hollywood đã làm cả những bộ phim kinh dị đẫm máu về nó, và loài cá này cũng trở nên phổ biến trong giới cá cảnh.

Theo Herbert Axelrod (1976), huyền thoại này bắt đầu từ chuyến thăm vùng Amazon của Brazil năm 1913 của tổng thống Mỹ Theodore Roosevelt. Đi cùng ông có rất nhiều nhà báo, và phía Brazil đã bày ra vài màn quảng bá. Một trong số đó là để tổng thống ‘khám phá’ một con sông, rồi đặt tên con sông theo tên ông. Họ chọn một nhánh của sông Aripuanã, trước đó có tên là Río da Dúvida (Sông Nghi Ngờ). Đến nay người ta vẫn gọi nhánh sông này là Río Roosevelt hoặc Río Teodoro.

Khi Roosevelt tới nơi, người Brazil đã chuẩn bị sẵn một bất ngờ. Họ chăng lưới chắn một đoạn sông dài vài trăm mét. Suốt nhiều tuần trước đó, ngư dân đã bắt hàng trăm con piranha trưởng thành và nhốt hết vào đoạn sông này. Họ khuyên tổng thống và đoàn tùy tùng đừng xuống nước, vì sẽ bị lũ cá dữ ăn sống. Dĩ nhiên chẳng ai tin ngay, nên họ thả xuống một con bò. Các nguồn kể lại thì con bò này khi thì “ốm”, khi thì “già”, khi thì “đang động dục”. Có người còn kể bầu vú của nó đã bị rạch sẵn. Đàn piranha bị nhốt và đang đói lao vào xâu xé con bò, tạo nên một cảnh tượng ngoạn mục. Sau đó báo chí tràn ngập chuyện về loài cá ăn thịt đáng sợ. Thế nhưng đến giờ vẫn chưa có một ghi nhận nào về chuyện piranha ngoài tự nhiên giết chết người.

Vài thập kỷ gần đây, phong trào nuôi piranha và các loài họ hàng một cách bài bản phát triển khá mạnh. Hiện có nhiều trang web và diễn đàn chuyên bàn về chủ đề này. Trên thị trường có nhiều loài khác nhau, nhưng phần lớn là cá đánh bắt tự nhiên, giá cao và vượt quá túi tiền của đa số người chơi. P. nattereri thì khác, vì loài này được nuôi thương phẩm với số lượng lớn. Cá con cỡ đồng xu bán khá rẻ, trong khi đây là loài cần chăm sóc chuyên biệt và về lâu dài rất tốn kém. Với người đam mê, đây là loài cá nuôi bể rất tuyệt, nhưng bạn bắt buộc phải cân nhắc và tìm hiểu kỹ trước khi mua.

Về chi Pygocentrus, phần lớn các nhà nghiên cứu hiện nay vẫn theo hệ thống danh pháp do Fink (1993) đề xuất. Theo hệ thống này, chi có ba loài: Pygocentrus piraya (Cuvier, 1819), P. cariba (Humboldt, 1821) và P. nattereri. Danh tính của hai loài đầu gần như không còn gì phải bàn. Riêng P. nattereri thì Fink không xác định được đặc điểm chẩn đoán chính xác, và đến nay vẫn chưa chắc loài này có phải là một dòng tiến hóa duy nhất hay không. P. palometa Valenciennes 1850 được mô tả từ sông Orinoco. Một số nguồn vẫn xếp tên này là hợp lệ, và thỉnh thoảng nó vẫn xuất hiện trong danh sách hàng của các nhà buôn. Tuy vậy, tên này thường được xem là nomen dubium (tên đáng ngờ).

Chính những khác biệt như vậy khiến một số quần thể từng được mô tả thành loài riêng. Nổi bật nhất là P. altus Gill, 1870 ở thượng nguồn Amazon và P. ternetzi Steindachner 1908 ở sông Paraguay. Đến giờ piranha vẫn được bán dưới cả hai tên này. Thế nhưng Fink (1993) đã khảo sát hơn 100 mẫu vật từ nhiều vùng khác nhau thuộc lưu vực Amazon và sông Paraguay, và không tìm được đặc điểm ổn định nào để phân biệt chúng theo nơi xuất xứ. Vì không thể chẩn đoán phân biệt cả ba loài, ông quyết định gộp P. altus và P. ternetzi thành tên đồng nghĩa. P. nattereri vẫn giữ là tên hợp lệ vì đây là tên lâu đời nhất.

Màu sắc của cá thay đổi theo môi trường sống. Cá sống ở vùng nước đen thường sẫm màu hơn và ít đỏ, cam hơn so với cá ở vùng nước trong hoặc nước trắng.2