Cá rasbora elegans

Bể phải có nắp đậy thật khít. Loài này sống ở tầng mặt và nhảy rất giỏi, khe hở nhỏ đến đâu chúng cũng có thể chui ra được.

Rasbora elegans là một loài cá họ cá chép, phân bố ở bán đảo Malaysia, Singapore và hai đảo Borneo, Sumatra thuộc quần đảo Đại Sunda. Khác với các loài na ná trong cùng chi, cá không có sọc đen chạy dọc đường bên. Thay vào đó, mỗi bên thân có hai đốm, một đốm nằm dưới gốc vây lưng và một đốm ở cuống đuôi. Người ta bắt được loài này ở cả suối rừng nước chảy xiết lẫn vùng nước đen trong rừng đầm lầy than bùn. Cá cần nhiều chỗ để bơi. Nuôi trong bể chật, chúng có thể trở nên nhát và hoảng.1

Muốn nuôi một đàn thì bể tối thiểu phải cỡ 120 × 45 × 45 cm (khoảng 243 lít). Thiếu chỗ bơi, cá sẽ không khỏe. Nuôi trong bể nhỏ hơn, chúng có thể trở nên nhát và hoảng.1

• Nhiệt độ: 22–25°C
• pH: 5,0–7,5
• Độ cứng: 2–12 dGH1

Trang trí bể thế nào không quan trọng bằng chất lượng nước và khoảng trống để cá bơi. Dù vậy, cá sẽ rất đẹp trong một bể mô phỏng dòng sông, nền trải đá và sỏi đủ cỡ cùng vài tảng đá lớn đã bị nước mài nhẵn. Bạn cũng có thể lắp hệ ống chia nước kiểu bể sông (rivertank manifold) để tạo dòng chảy một chiều như ngoài tự nhiên. Muốn bể đẹp hơn thì thêm cành lũa và cây thủy sinh. Phần lớn các loại cây không sống nổi trong điều kiện như vậy. Những loại khỏe như dương xỉ Java, Bolbitis hay các loài Anubias thì vẫn trồng được, chỉ cần buộc lên đá hoặc lũa.

Cá cũng sống tốt trong bể mô phỏng đầm lầy than bùn. Kiểu bể này dùng đèn tối, có rễ và cành cây, lá khô, và xơ than bùn thật bỏ vào lọc hoặc trộn vào nền. Bạn có thể trồng thêm những cây chịu được điều kiện đó, như Microsorum pteropus (dương xỉ Java), Vesicularia dubyana (rêu Java) và Cryptocoryne.

Dù chọn kiểu nào thì bể cũng phải có nắp đậy thật khít. Loài này sống ở tầng mặt và nhảy rất giỏi, khe hở nhỏ đến đâu chúng cũng có thể chui ra được. Giống nhiều loài khác đến từ môi trường tự nhiên còn nguyên sơ, cá không chịu được chất thải hữu cơ tích tụ trong bể. Muốn cá khỏe thì nước lúc nào cũng phải thật sạch. Trước khi mua, bạn nên hỏi cá được bắt từ đâu. Cá từ vùng nước chảy có thể cần thời gian làm quen với nước axit hơn và ít oxy hơn. Cá từ vùng đầm lầy thì ngược lại.1

Giống các loài tương tự trong chi, ngoài tự nhiên cá có lẽ chủ yếu ăn động vật không xương sống, cả loài sống dưới nước lẫn loài trên cạn. Trong bể, cá dễ ăn. Tuy vậy, muốn cá lên màu đẹp nhất và khỏe mạnh thì bạn nên cho ăn đều đặn thức ăn sống và đông lạnh như trùng huyết, bo bo, artemia, xen với cám khô dạng mảnh và dạng hạt loại tốt.1

Loài này rất hiền, rất hợp với bể cộng đồng lớn được bày trí kỹ. Có điều, chỉ riêng kích thước to của chúng cũng đủ làm những con cá bơi chậm hoặc nhát hơn nhiều bị căng thẳng. Vì thế, chỉ nên nuôi chúng chung với các loài đủ bạo dạn. Lựa chọn thì nhiều, gồm nhiều loài cá họ cá chép, cá chạch, cá cichlid, cá da trơn và cá characin.

Bạn cũng có thể thử làm một bể cộng đồng theo chủ đề một quốc gia hay một lưu vực sông nơi loài này sinh sống. Dự án này đáng bỏ công. Lấy ví dụ lưu vực sông Endau ở bán đảo Malaysia. Các loài sống cùng khu vực ở đây gồm Barbonymus schwanenfeldii, Crossocheilus oblongus, C. langei, Mystacoleucus marginatus, Striuntius lateristriga, Puntius banksi, P. johorensis, cùng nhiều loài thuộc các chi Rasbora, Cyclocheilichthys, Pangio, Homaloptera và Nemachelius. Những loài này có thể sống hòa thuận với R. elegans, nhưng có trường hợp chúng lại không hợp với nhau. Chọn cá cho bể cộng đồng thì lúc nào cũng phải tìm hiểu kỹ.

Bản tính loài này là sống theo đàn. Muốn cá đẹp nhất trong bể thì nên nuôi ít nhất sáu con. Có đồng loại bên cạnh, cá lên màu đẹp hơn và đỡ nhát hơn. Cả bể nhìn cũng tự nhiên hơn hẳn.1

Cá cái trưởng thành có bụng tròn hơn thấy rõ và thường to hơn cá đực một chút.1

Chưa rõ đã có ai cho loài này sinh sản trong bể hay chưa, dù chắc chắn là làm được. Giống phần lớn cá họ cá chép, loài này đẻ trứng rải, đẻ liên tục và không chăm con. Khi cá khỏe, chúng sẽ đẻ thường xuyên. Trong bể trồng cây dày và đã chạy lâu, đôi khi vài con cá bột sẽ tự xuất hiện mà bạn không cần làm gì.

Muốn thu được nhiều cá bột hơn thì phải làm bài bản hơn. Cách làm ở đây là cách đã thành công với các loài Rasbora nhỏ hơn, chỉ cần phóng to quy mô lên. Đàn cá bố mẹ vẫn có thể vỗ béo chung một bể. Song song đó, bạn chuẩn bị một hoặc vài thùng dài và nông, ví dụ cỡ 120 × 30 × 30 cm (113 lít), đổ nước đến khoảng một nửa. Thùng phải để thật tối. Đáy thùng phủ một lớp lưới có mắt đủ lớn cho trứng lọt xuống nhưng đủ nhỏ để cá bố mẹ không chui vào ăn trứng được. Bạn cũng có thể dùng loại thảm nhựa giả cỏ bán rất phổ biến, loại này dùng cho các loài khác rất hiệu quả. Nước nên có pH từ hơi axit đến trung tính, nhiệt độ để gần mức cao của khoảng nêu ở trên. Lúc đầu có thể đặt một lọc trong chạy bơm, hướng dòng chảy dọc theo suốt chiều dài thùng.

Khi cá bố mẹ đã được vỗ béo kỹ và cá cái trông căng trứng, bạn thả một hoặc hai cặp vào mỗi thùng. Để kích cá đẻ, cứ vài giờ lại thêm một ít nước mát cho thùng đầy dần lên, đồng thời cho ăn một ít thức ăn sống và đông lạnh. Nhiều khả năng cá sẽ đẻ nhiều đợt rồi cá cái mới hết trứng. Cá bố mẹ nhiều khả năng sẽ ăn trứng nếu tìm thấy, nên tốt nhất là vớt chúng ra sau vài ngày. Lúc đó, bạn thay lọc chạy bơm bằng một lọc bọt biển đã chạy lâu để cá bột không bị hút vào máy.

Trứng Rasbora nở nhanh hay chậm còn tùy phần nào vào nhiệt độ, nhưng thường mất từ 18 đến 48 giờ. Sau đó 24 đến 48 giờ nữa thì cá bột bắt đầu bơi tự do. Thức ăn đầu tiên cho cá bột nên là artemia mới nở, giun vi sinh, hoặc cả hai.1

Loài này có nguồn gốc ở bán đảo Malaysia, Singapore và hai đảo Borneo, Sumatra thuộc quần đảo Đại Sunda. Ở bán đảo Malaysia, phần lớn ghi nhận đến từ bang Johor và Pahang (kể cả Vườn quốc gia Endau-Rompin). Dù vậy, cá có vẻ phân bố khá rộng, vì người ta còn thu được mẫu ở các bang Negeri Sembilan, Perak và Kelantan. Ở Singapore, cá được xem là phổ biến. Đây là một trong số ít loài bản địa có thể gặp cả bên ngoài khu vực đầu nguồn trung tâm của đảo. Ở Sumatra chỉ có đúng một ghi nhận, từ đảo nhỏ Nias ngoài khơi bờ tây bắc, dù nhiều khả năng cá cũng sống trên đảo chính. Ở Borneo, cá có mặt ở lưu vực sông Marah thuộc Đông Kalimantan (Kalimantan Timur) và một phần hạ lưu sông Kapuas ở Tây Kalimantan (Kalimantan Barat). Hiện chưa rõ loài này có phân bố sang phần Borneo thuộc Malaysia, sang Brunei Darussalam hay lên phía bắc Borneo thuộc Indonesia hay không.1

Đây rõ ràng là loài dễ thích nghi. Người ta bắt được chúng ở hai kiểu môi trường rất khác nhau. Kiểu thứ nhất là suối rừng nước chảy xiết, nền gồm đá tảng, đá nhỏ, cát hoặc sỏi. Kiểu thứ hai là vùng nước đen chảy chậm trong rừng đầm lầy than bùn cổ, nơi thường ngập lá, cành con và cành lớn rụng xuống. Ở suối, nước thường trong, pH từ 6,5 đến 7,5. Ở đầm lầy, nước có màu nâu đặc trưng do tanin và các chất khác tiết ra từ xác hữu cơ đang phân hủy. Nước ở đây rất mềm (độ cứng gần như bằng không) và có tính axit (pH 4,0–6,0). Tán cây phía trên che bớt ánh sáng nên những khu rừng này thường khá tối.1

Loài này không được chuộng lắm trong giới chơi cá và hiếm khi thấy bán. Cá rất dễ phân biệt với những loài trông giống nó trong cùng chi vì không có sọc đen dọc đường bên. Thay vào đó, mỗi bên thân có hai đốm. Một đốm nằm dưới gốc vây lưng và đường bên, đốm còn lại nằm ở cuống đuôi. Độ đậm của các đốm thay đổi tùy nơi cá được bắt, ở một số dạng đốm có thể khá mờ. Một số cá thể còn có thêm đốm thứ ba, nhỏ hơn, nằm phía trên vây hậu môn.

Một số tài liệu cũ có nhắc đến các phân loài như R. e. bunguranensis và R. e. spilotaenia. Hiện nay các phân loài này đã được nâng lên thành loài riêng.

Từ lâu, giới nghiên cứu đã biết Rasbora là một dòng đa ngành (polyphyletic, tức không cùng chung một tổ tiên gần nhất), như Kottelat (1999) và nhiều tác giả khác đã chỉ ra. Năm 2010, T. Y. Liao và cs. công bố kết quả phân tích phát sinh chủng loại, kèm theo một số đề xuất thay đổi để phân loại hợp lý hơn. Theo kết quả này, các loài thuộc những chi rasborin hợp thành một nhóm đơn ngành, chia làm sáu nhánh. Để giữ tính đơn ngành, nhóm nghiên cứu lập ra bốn chi mới, chi nào cũng gồm những loài trước đây thuộc Rasbora. R. elegans nằm ở nhánh thứ sáu, chung nhóm với R. einthovenii và R. cephalotaenia. Nhánh cuối này chứa loài chuẩn của chi nên các loài trong nhánh vẫn giữ tên chi Rasbora. Nhiều loài không có mặt trong phân tích, nên vị trí thật sự của khoảng 40 loài Rasbora còn lại vẫn là dấu hỏi. Liao và cs. xếp R. elegans vào nhóm loài R. einthovenii, cùng với R. einthovenii, R. cephalotaenia, R. jacobsoni, R. kalochroma, R. kottelati, R. nematotaenia, R. patrickyapi và R. tubbi.

Không lâu sau, Tang và cs. (2010) công bố một bài báo về hệ thống học của phân họ Danioninae. Kết quả của họ khác xa kết quả của Liao và cs. Họ gộp cả bốn chi mới lẫn Boraras và Trigonostigma vào Rasbora, và gọi cách làm này là “bảo thủ hơn”. Ở đây, sổ tay dùng hệ thống của Liao và cs. trong lúc chờ các nghiên cứu tiếp theo.

Trước đây loài chuẩn của chi thường được ghi là R. rasbora, nhưng đến nay chuyện loài chuẩn là loài nào đã rõ. Năm 1859, khi Bleeker lần đầu dùng tên Rasbora, chi này chỉ gồm bốn loài danh nghĩa. Trong số đó, R. cephalotaenia (khi ấy mang tên Leuciscus cephalotaenia) mới là loài chuẩn. Howes (1980) từng đề xuất tách một số loài sang chi mới Parluciosoma, với loài chuẩn là P. (Rasbora) argyrotaenia. Tuy vậy, phân tích của Liao và cs. không cho thấy nhóm này là đơn ngành.1