Cá rồng lùn Congochromis sabinae

Dù nuôi chơi hay cho sinh sản, bể nên có đáy tối thiểu khoảng 60 × 30 cm hoặc tương đương. Muốn nuôi chung nhiều hơn một cặp thì bạn cần bể rộng hơn hẳn. Thể tích: khoảng 54 lít.1

• Nhiệt độ: 24–27°C
• pH: 4,0–6,0
• Độ cứng: 0–3 dGH1

Loài này chủ yếu sống sát đáy, vì vậy bạn nên rải nền cát mịn. Cá cần hang để trú và làm chỗ đẻ. Bạn có thể xếp vài gốc và cành lũa sao cho tạo ra nhiều góc râm, hoặc thả thêm chậu đất nung, nửa gáo dừa và những thứ tương tự. Một số người chơi còn đặt thêm vài đoạn ống nhựa có đường kính vừa vặn cho cá trốn và đẻ.

Rải thêm lá khô xuống nền sẽ làm bể trông tự nhiên hơn. Lá dẻ gai, lá sồi hay lá bàng đều dùng được, và trộn cả ba loại lại thì nhìn rất đẹp. Lá tạo thêm chỗ trú cho cá. Khi lá mục dần, vi sinh vật cũng phát triển thành từng quần thể trên đó. Đám sinh vật nhỏ li ti này là nguồn thức ăn quý cho cá bột. Người ta cũng cho rằng tanin và các chất khác do lá mục tiết ra có lợi cho các loài cá nước đen.

Bể nên để ánh sáng khá tối. Bạn có thể trồng vài loại cây chịu được ánh sáng yếu như Anubias, Microsorum, Taxiphyllum, hoặc đặt vài chậu Cryptocoryne. Thả thêm vài mảng cây nổi để làm dịu ánh sáng chiếu vào bể cũng là ý hay. Lọc chỉ cần chạy nhẹ, làm mặt nước gợn một chút là đủ. Congochromis cần nước ổn định, nên tuyệt đối không thả chúng vào bể mới set chưa chạy ổn.1

Các loài Congochromis kiếm ăn ở tầng đáy và ăn mùn bã. Thức ăn chính của chúng là thực vật và mùn hữu cơ, dù chắc chắn chúng cũng ăn cả một số động vật không xương sống dưới nước. Vì vậy, khi nuôi trong bể, bạn nên cho ăn nhiều loại thức ăn viên hạt mịn chất lượng tốt, có hàm lượng Spirulina hoặc thành phần tương đương cao.

Thỉnh thoảng bạn có thể cho ăn thêm trùng huyết (ấu trùng muỗi lắc), bo bo, Artemia, lăng quăng và các loại tương tự, dạng sống hoặc đông lạnh đều được. Thức ăn tự làm cũng cho kết quả tốt, đã được kiểm chứng. Bạn trộn thức ăn khô cho cá với hải sản có vỏ xay nhuyễn, thêm rau củ và trái cây tươi, rồi dùng gelatin cho kết dính lại. Sau đó dùng đầu ống pipet sắc hoặc dao nhỏ cắt thành miếng vừa miệng cá.1

Bạn có thể nuôi loài này trong bể cộng đồng, miễn là tìm hiểu kỹ và chọn bạn cùng bể cẩn thận. Hợp nhất là các loài cá đàn nhỏ xíu bơi ở tầng giữa như Ladigesia roloffi hay Lepidarchus adonis, cùng các loài 'Barbus' cỡ nhỏ và cá killi Aplocheilichthys.

Chúng cũng sống chung được với nhiều loài cá tetra Nam Mỹ hiền lành, với Otocinclus hoặc các loài cá chuột Corydoras cỡ nhỏ, và với các loài cá họ chép Đông Nam Á như Trigonostigma hay Boraras. Trừ khi bể thật rộng, bạn nên tránh nuôi chung với các loài cichlid khác. Các loài cá lớn hơn sống ở tầng đáy thì tuyệt đối không nên thả chung, vì chúng sẽ tranh giành lãnh thổ và thức ăn quá gắt.

Khi cho sinh sản, tốt nhất là nuôi C. sabinae riêng, hoặc chỉ thả kèm một nhóm cá 'dither' miệng nhỏ, không săn mồi như Nannostomus. Cá dither là cá bơi ngoài vùng trống để cá chính thấy yên tâm. So với vài loài họ hàng, Congochromis không quá hung dữ. Tuy vậy, chúng không sống thành bầy và cá đực giữ lãnh thổ. Vì thế với đa số bể, bạn chỉ nên nuôi một cặp. Trong bể lớn hơn, một nhóm có thể sống chung được.1

Ở cá đực trưởng thành, nửa sau vây lưng có viền trắng. Một số con còn có thêm một dải đỏ mảnh nằm ngay dưới viền. Phần trước vây lưng màu nâu đỏ nhạt. Phần sau đậm hơn, từ cam đến nâu đỏ, điểm những chấm nhỏ màu đỏ và xanh lam nhạt. Vây đuôi trong suốt, có 6–8 hàng chấm đỏ đến nâu đỏ xen chấm xanh lam nhạt. Ở phía ngoài thùy dưới, các chấm này thường nhạt hẳn hoặc không có.

Phần sau thùy trên vây đuôi có một dải viền trắng mảnh. Một số con có thêm dải đỏ rộng hơn ngay dưới viền trắng đó. Vây hậu môn màu xanh lam đến tím, có các hàng chấm đỏ và xanh lam nhạt, mép ngoài màu tím sẫm đến đen. Vây bụng có mép trước màu trắng ngà, phần còn lại màu đỏ nhạt đến tím nhạt. Vây ngực có thể trong suốt hoặc cam nhạt. Vảy trên thân có viền xám. Nắp mang, họng, phần dưới hai bên sườn và ngực có màu đỏ đến cam, và màu này đậm lên khi cá vào mùa sinh sản.

Ở cá cái, vây lưng có viền mảnh màu đen đến xám, ngay dưới viền là một dải trắng đến bạc. Phần còn lại của vây màu cam đến đỏ. Một số con có thêm các mảng nhạt màu hoặc chấm đen nhỏ trên vây này. Vây đuôi màu cam nhạt đến đỏ, thùy trên đậm hơn. Vây hậu môn trong suốt đến hơi ngả vàng. Vây ngực vàng nhạt đến cam nhạt. Vây bụng màu cam đến tím, mép trước nhạt màu.

Vùng miệng, má và nắp mang màu cam đến đỏ. Khi cá cái đã thành thục và mang trứng, hai bên sườn và bụng, ở khoảng giữa vây ngực và vây hậu môn, ửng hồng. Màu này sẫm lại khi cá đang ve vãn. Lưng cá cũng thường ửng cam. Mỗi bên thân, quanh gai sinh dục có một mảng 2–3 vảy màu bạc.1

Các loài Congochromis sống theo cặp một vợ một chồng, đẻ trong hang và cả bố lẫn mẹ cùng chăm con. Chỉ cần đáp ứng đủ nhu cầu cơ bản là chúng đẻ trong bể khá dễ. Cá trưởng thành sống được trong nước hơi cứng. Nhưng trứng và phôi chỉ phát triển được khi độ cứng rất thấp, gần như đo không ra. Đây là điều bạn phải lo trước tiên, và nhiều trường hợp phải dùng đến máy lọc RO. Còn lại, bạn cứ set bể như hướng dẫn ở trên. Lọc tốt nhất là lọc bông (lọc sponge) chạy bằng sủi khí, chỉnh cho nước luân chuyển nhẹ.

Ghép cặp tương đối dễ. Nếu có sẵn cá trưởng thành, nhiều khi bạn chỉ cần thả một đực một cái vào bể đẻ là xong. Lúc đầu cá đực có thể rượt cá cái, nhưng theo những gì được biết thì chưa thấy trường hợp nào cá bị thương. Nếu bắt đầu từ một nhóm cá con hoặc cá choai, bạn nên chuẩn bị sẵn để tách ra khi thấy một cặp đã thành đôi.

Cá cái là bên chủ động ve vãn. Khi đã sẵn sàng, cá cái bắt đầu lên màu sinh sản. Nó uốn cong người thành hình chữ 'U', phô vùng bụng lúc này đã tím đậm về phía cá đực, đồng thời rung người thật nhanh. Cá đực khi đã chịu cũng đổi màu: phần dưới phía trước thân đỏ đến cam đậm hơn. Ở cả hai giới, màu thân nhìn chung nhạt đi và sọc sẫm bên thân cũng mờ bớt. Cuối cùng, cặp cá chọn một chỗ đẻ kín đáo và thường tự đào lối vào riêng.

Đẻ và thụ tinh xong, cá cái ở lại trong hang và một mình lo chăm trứng. Cá đực bị đuổi ra ngoài và canh giữ khu vực xung quanh. Thời gian ấp phụ thuộc phần nào vào nhiệt độ, nhưng thường khoảng ba ngày. Sau đó cá bột thường treo mình trên trần hang cho đến khi tự bơi được, vào khoảng ngày thứ 8–9 tính từ lúc đẻ.

Khi bạn thấy cá bột bơi ra ngoài hang kiếm ăn thì chúng đã đủ lớn để ăn Artemia mới nở. Chúng cũng ăn các loại động vật không xương sống khác như giun micro, giun chuối, Cyclops, bo bo và những loại tương tự. Cá bố mẹ chăm con rất kỹ, kéo dài 5–6 tuần. Tuy vậy, ở vài cặp còn non hoặc chưa quen đẻ, cá đực có thể quay sang giành lãnh thổ với cá cái. Gặp trường hợp đó thì bạn phải vớt cá cái ra.1

Loài này được mô tả từ mẫu thu ở sông Loubi. Đây là một nhánh của sông Likoula ở đông bắc Congo (Brazzaville), và Likoula lại thuộc hệ thống sông Congo khổng lồ. Người ta còn ghi nhận loài này ở các vùng khác thuộc miền trung và miền bắc nước này, phía tây lưu vực thượng Congo. Nó cũng có mặt ở đông bắc Gabon (sông Ogooué) và bắc CHDC Congo, gần các khu dân cư Genema và Bamanya (sông Bondele).

Cá bán ra thị trường thường kèm tên nơi được cho là thu bắt, ví dụ 'Tschuapa'. Thông tin này không phải lúc nào cũng đúng, nên bạn đừng tin hoàn toàn vào nó.1

Ở nơi thu mẫu chuẩn, sông Loubi chỉ rộng 2–3 mét và khá nông, chỗ sâu nhất là 1,2 mét. Con sông chảy qua vùng rừng. Hai bên bờ cây cối rậm rạp, có đoạn cây vươn ra che bóng cả mặt nước.

Nước ở đây có màu nâu đỏ do tanin tiết ra từ chất hữu cơ đang mục rữa. Độ dẫn điện đo được là 40 µS, pH 4,0 và nhiệt độ 24–25 °C. Số liệu ở các điểm khác nhìn chung cũng tương tự. Có vẻ loài này ưa sống ở các con suối và nhánh sông trong rừng mưa.1

Loài này đã có mặt trong giới chơi cá một thời gian trước khi được mô tả chính thức. Con cá màu đỏ rực mà Pierre Brichard xuất khẩu lần đầu vào thập niên 1960 có vẻ là một dạng địa phương của loài này. Trước khi được mô tả, nó còn mang nhiều tên khác như Nanochromis sp. 'Bamanja', N. sp. 'Genema', N. sp. 'Makoua' và N. sp. 'Bloody Mary'. Trong danh sách hàng của các nơi bán, nó đến nay vẫn hay bị ghi nhầm thành N. squamiceps.

Có thể nhận diện C. sabinae qua tổ hợp các đặc điểm sau. Thân hơi thuôn dài. Đầu tròn, đường viền đầu dốc khá đột ngột. Mõm tròn và vây đuôi tròn. Cá có một xương dưới ổ mắt dạng ống. Gáy và nắp mang có vảy, phần sau má có một hoặc hai hàng vảy. Cá cái có vài vảy bạc quanh gai sinh dục. Sọc đen bên thân không kéo vào vây đuôi.

So với hai loài cùng chi là C. dimidiatus và C. squamiceps, loài này khác ở nhiều điểm. Đầu ngắn hơn nhưng cao hơn. Khoảng trước ổ mắt dài hơn, nên trán và mõm trông đầy đặn, tròn trịa hơn. Cuống đuôi ngắn hơn. Số lược mang trên cung mang thứ nhất nhiều hơn. Kiểu màu cũng khác, ví dụ sọc sẫm giữa thân của C. sabinae không kéo vào vây đuôi, còn ở hai loài kia thì có. C. pugnatus, loài duy nhất còn lại đã được mô tả, hoàn toàn không có sọc giữa thân nên rất dễ phân biệt.

Ngoài ra, cá đực C. sabinae có dải trắng và dải đỏ dưới viền ở thùy trên vây đuôi, còn C. dimidiatus thì không có. Cá cái của C. dimidiatus và C. pugnatus không có mảng vảy bạc nhỏ quanh gai sinh dục. Ngược lại, cá cái C. squamiceps có một dải rộng gồm các vảy bạc như vậy, chạy dọc từ vùng sinh dục lên đến giữa thân. Một loài chưa được mô tả thường được bán dưới tên C. sp. 'green speckle' (đôi khi bị ghi nhầm là C. sabinae) cũng có dải vảy ở vị trí tương tự, nhưng mảnh hơn.

Trước đây một số loài Congochromis được xếp vào chi Nanochromis. Chi này do Pellegrin (1904) lập ra, với đặc điểm phân biệt chính là đường bên phía trên nằm rất cao. Tuy vậy, từ phân tích phát sinh loài của Greenwood (1987), hai thành viên có từ trước là C. dimidiatus và C. squamiceps đã được xem là thuộc một trong hai nhóm tách biệt trong chi đó.

Nhóm này được tách khỏi các loài Nanochromis khác nhờ một loạt đặc điểm. Ở nhóm này, chỉ 3–5 vảy có lỗ của đường bên phía trên (chưa tới một nửa) nằm sát gốc vây lưng, còn ở nhóm kia là nửa sau hoặc hơn một nửa số vảy này. Bụng và gáy phủ vảy hoàn toàn, trong khi nhóm kia gáy trần. Ngực và má có vảy một phần, trong khi nhóm kia ngực và má không có vảy. Cá có một xương trên thần kinh (supraneural) duy nhất, tiêu giảm, hình dấu phẩy, trong khi ở nhóm kia phần lớn cá thể không có xương này. Cuối cùng, nhóm này có sọc sẫm giữa thân, nhóm kia thì không.

Về sau, hai nhóm nhỏ này được gọi là 'Nhóm 1' và 'Nhóm 2' (Lamboj, 2004), hoặc nhóm 'nudiceps' và nhóm 'squamiceps' (Schliewen và Stiassny, 2006). Vào giữa thập niên 2000, cả hai nhóm đều có thêm loài mới được mô tả. Sau đó Stiassny và cs. 2007 chính thức chuyển các thành viên của 'Nhóm 2/nhóm squamiceps' sang chi mới Congochromis. Căn cứ là các đặc điểm kể trên, cộng thêm răng hàm một mũi nhọn, mọc thưa và khá chắc. Ở Nanochromis, răng hàm cũng một mũi nhọn nhưng cực mảnh và mọc sát nhau.

Congochromis còn được nhận diện qua một số đặc điểm bên trong. Xương răng có bốn lỗ cảm giác đường bên. Xương góc khớp (anguloarticular) không có ống lỗ cảm giác dạng ống. Xương nắp mang trước có sáu lỗ cảm giác đường bên. Hiện chi này có sáu loài đã được mô tả, cộng thêm vài loài đang chờ mô tả, trong đó có loài đã xuất hiện trong giới chơi cá.

Trong họ Cichlidae, Congochromis thuộc nhánh chromidotilapiine, một nhánh được công nhận không chính thức, và có họ hàng gần nhất với Nanochromis. Stiassny và Schliewen (2007) có nhắc đến các phân tích DNA chưa công bố, theo đó Chromidotilapia schoutedeni (Poll và Thys van den Audenaerde, 1967) và Limbochromis robertsi (Thys van den Audenaerde và Loiselle, 1971) là loài chị em. Kết quả này khá bất ngờ. Hiện các nhà nghiên cứu vẫn đang tiếp tục tìm hiểu để làm rõ hơn quan hệ giữa các thành viên trong nhánh này.1