Cá thòi lòi lùn Ấn Độ

Loài này có tiếng hay nhảy, nên bể bắt buộc phải có nắp đậy thật khít. Nắp khít còn giữ cho cá không trèo ra ngoài.

Cá thòi lòi lùn Ấn Độ (Periophthalmus novemradiatus) là một loài cá bống lưỡng cư, sống dọc bờ biển từ miền đông Ấn Độ đến miền nam Thái Lan. Chúng ở trên các bãi bùn trong rừng ngập mặn vùng cửa sông và được cho là loài nhỏ nhất trong giống. Bể nuôi cần có phần cạn nhô lên khỏi mặt nước. Không khí trong bể phải rất ẩm và cùng nhiệt độ với nước. Cá có tính lãnh thổ với đồng loại.2

Bể 75 x 30 x 30 cm (67,5 lít) chỉ tạm đủ cho ba con. Đáy bể càng rộng thì càng tốt. Mức tối thiểu là mỗi con có khoảng 30 x 30 cm làm lãnh thổ. Chật hơn thì cá vẫn sống chung được, nhưng nhiều khả năng chúng sẽ xô xát thường xuyên.2

Thực tế cho thấy nuôi trong nước lợ là tốt nhất, với lượng muối biển khoảng 5-15 g cho mỗi lít nước. Về cơ bản, pH không nên xuống dưới 7. Nhiệt độ nước nên giữ trong khoảng 20-28°C. Cá vẫn chịu được mức thấp hơn hay cao hơn một chút mà không sao.1

• Nhiệt độ: đây là loài ưa ấm. Bạn nên giữ cả không khí lẫn nước trong khoảng 25–30°C.
• pH: 7,0–8,5. Cá thòi lòi sống không tốt trong nước axit. Nếu cần, bạn có thể dùng san hô vụn hoặc vật liệu chứa canxi khác để giữ ổn định pH.
• Độ cứng: 10–25 dGH2

Bể bắt buộc phải có phần cạn nhô lên. Bạn có thể đắp một bờ dốc hoặc bãi bằng cát hay bùn bãi triều, hoặc dùng lũa ngập một phần trong nước. Phần không khí phía trên mặt nước cũng phải thật ẩm và cùng nhiệt độ với nước. Vì vậy nắp đậy khít là điều bắt buộc. Nắp khít còn giữ cho cá không trèo ra ngoài.

Nếu muốn trồng cây, hãy chọn loài chịu được nước lợ như đước (Rhizophora sp.), hoặc cũng có thể thử dương xỉ Java (Microsorum pteropus). Cây nhựa cũng dùng được. Lọc phải đủ mạnh vì cá thòi lòi ăn tham và xả thải nhiều.

Ngoài tự nhiên, loài này từng được ghi nhận ở cả nước ngọt lẫn nước biển hoàn toàn, nhưng về cơ bản nó vẫn là cá nước lợ. Vì vậy bạn nên pha muối biển vào nước đến khi tỷ trọng đạt khoảng 1,005. Loại muối biển pha sẵn nào bán trên thị trường cũng dùng được.2

Cách nuôi tốt nhất là thả cả một đàn đông trong bể bán cạn (aqua-terrarium). Bể kiểu này lúc nào cũng có thứ để ngắm.1

Thức ăn chính là thức ăn khô. Để đổi bữa, bạn có thể cho ăn đủ loại thức ăn đông lạnh và thức ăn sống cỡ nhỏ. Thỉnh thoảng chúng cũng rất khoái ăn dế và ruồi loại nhỏ nhất.1

Ngoài tự nhiên, loài này ăn chủ yếu là cua nhỏ, côn trùng và các động vật không xương sống khác. Vào bể nuôi, chúng lại dễ tính đến bất ngờ. Cá ăn giun sống, dế, ruồi, sâu bột, bọ cánh cứng, cá nhỏ, giáp xác, đồ đông lạnh như trùng huyết hay Artemia, thậm chí cả cám vảy. Dù vậy, không nên cho ăn đồ khô vì thức ăn có thể nở ra trong dạ dày và làm cá chướng bụng. Khẩu phần nên lấy đồ đông lạnh làm nền, bổ sung thức ăn sống đều đặn.2

Cá có tính lãnh thổ với đồng loại. Đừng nuôi chung với cá quá nhỏ vì chúng có thể bị ăn. Trong một bể bố trí hợp lý, bạn có thể ghép cá với các loài nước lợ cùng cỡ như cá molly, vài loài Micropoecilia và các loài cá bống khác. Dù vậy, phần lớn trường hợp nuôi bể riêng vẫn tốt hơn.2

Giống hầu hết các loài thòi lòi, phân biệt đực cái rất dễ nhờ kích thước vây lưng. Con đực có tia đầu tiên của vây lưng kéo dài ra, vây lưng thứ nhất to hơn và nhiều màu hơn. Khi cụp sát thân, vây này vươn quá gốc vây lưng thứ hai một đoạn dài. Ở con cái, vây lưng thứ nhất khi cụp sát thân chỉ dài tới trước gốc vây lưng thứ hai.1

Chưa có cách phân biệt nào được xác nhận. Một số con khi trưởng thành có bụng tròn đầy hơn hẳn, và có thể đó là con cái. Một số con khác có tia đầu của vây lưng thứ nhất mọc dài ra, và đó có thể là thêm một dấu hiệu phân biệt đực cái.2

Cho loài này sinh sản khá phức tạp, nhưng ít ra về nguyên tắc là làm được. Chi tiết có trong bài của Hans-Georg Rupp trên tạp chí Koralle, số 87 (2014).1

Giống như các loài cá thòi lòi khác, P. novemradiatus chưa từng sinh sản trong môi trường nuôi, kể cả ở các thủy cung công cộng. Ngoài tự nhiên, cá đực đào trong bùn những hang sâu có miệng đắp cao như tháp. Người ta cho rằng cá giao phối và chăm sóc trứng, con ngay trong những hang này. Môi trường sống tự nhiên của loài này phức tạp đến mức gần như không thể tái tạo. Vì thế trong tương lai gần, khó có chuyện cho chúng sinh sản trong bể.2

Những cá thể này có nguồn gốc từ vùng Bengal, Ấn Độ.1

Loài này có mặt ở vùng ven biển miền đông Ấn Độ, xa nhất về phía đông là miền nam Thái Lan. Những ghi nhận ở Malaysia và Indonesia thực ra là của P. variabilis, một loài trông khá giống (Jaafar et al. 2009).2

Periophthalmus novemradiatus sống ở vùng ven biển. Khi thủy triều rút, chúng kiếm ăn trên nền bùn, ăn mùn hữu cơ, động vật nhỏ và tảo còn sót lại. Giống mọi loài thòi lòi, chúng sống được cả trong nước ngọt hoàn toàn lẫn nước biển hoàn toàn.1

Cá sống chủ yếu ở các đầm rừng ngập mặn vùng cửa sông, trên và quanh những bãi bùn sát mép nước. Một số quần thể sống ở nơi thủy triều lên xuống mạnh, bãi bùn chỉ lộ ra lúc triều rút. Những lúc đó cá bò lên kiếm ăn. Khi nước bắt đầu dâng, chúng rút xuống hang dưới nước.2

Vì sống nửa nước nửa cạn, đây hẳn là một trong những loài thú vị và dễ thương nhất có thể nuôi trong bể. Có con hiếm khi xuống chỗ nước sâu. Chúng thích ngồi ở chỗ nước nông, thân ngâm dưới nước, đôi mắt nhô lên khỏi mặt nước. Có con lại thích nằm phơi hẳn trên đá, cát hoặc lũa, thỉnh thoảng mới xuống nước cho ướt mình. Những con yếu thế (không giành được chỗ tốt) thường bám lên thành kính bằng đôi vây ngực dính liền một phần.

Đôi mắt là một trong những nét làm nên sức hút của cá thòi lòi. Mắt nằm cao trên đỉnh đầu, cho cá tầm nhìn 360° và vẻ mặt ngộ nghĩnh như con ếch. Bạn sẽ hay thấy cá rụt mắt vào hốc, hoặc lấy vây ngực quệt lên mắt cho khỏi khô. Có động tĩnh gì bên ngoài bể là cá thường nhận ra rất nhanh. Những con tò mò đôi khi còn kéo nhau ra sát kính trước xem có chuyện gì. Chúng cũng nhận mặt chủ khá nhanh, nhất là khi chỉ có bạn cho ăn. Bạn có thể dễ dàng tập cho cá leo lên tay đớp mồi.

Cá thòi lòi rất nặng tính lãnh thổ. Khi một con lấn sang khu của con khác, bạn có thể thấy chúng "vẫy cờ" với nhau. Đây là màn phô diễn, trong đó các con dựng vây lưng sặc sỡ lên rồi hạ xuống liên tục, đôi khi giữ vây xòe vài giây. Màn này là lời cảnh cáo ban đầu, và trong một lần tranh chấp bạn có thể thấy nó lặp lại nhiều lần. Nếu vậy vẫn chưa đủ dọa, con mạnh hơn có thể ra đòn thật, nhảy vào kẻ xâm phạm và tìm cách cắn. Thương tích nặng rất hiếm. Ngoài chuyện thỉnh thoảng bị cắn sứt vây, các trận đánh này lúc nào cũng vui mắt hơn là nguy hiểm đến tính mạng.

Cá thòi lòi có vài kiểu di chuyển mà các loài cá khác không có. Trên cạn, chúng dùng kiểu "chống nạng". Cái tên này có vì đôi vây ngực xoay quanh trục giữa của nó, kéo thân cá tiến lên. Ở kiểu "búng nhảy", cá gập đuôi về phía trước và sang một bên, biến đuôi thành một tấm bàn đạp rất hiệu quả. Cá cũng dùng đuôi theo cách này để phóng lướt trên mặt nước, trông như hòn đá ném thia lia. Vì thế cũng dễ hiểu khi chúng nhảy rất giỏi.

Điều khó tin là các nghiên cứu khoa học cho thấy, xét về sinh lý, mang cá thòi lòi hợp để thở không khí hơn là thở dưới nước. Khi lên khỏi nước, cá đóng nắp mang lại và nhanh chóng phồng khoang phía sau mang lên. Khoang này giữ lại một lượng oxy và nước dự trữ để cá thở khi ở trên cạn. Cá có thể nạp thêm oxy vào khoang này bằng cách đảo mắt. Thật ra gần 50% lượng hô hấp trên cạn của cá thòi lòi diễn ra qua các bề mặt đặc biệt trên vây và thân. Ngoài ra, cá còn thở được không khí qua lớp màng dày đặc mạch máu ở phía sau họng và miệng.

Nhờ chừng ấy đặc điểm thích nghi, cá thòi lòi thực ra rất khỏe và dễ nuôi hơn nhiều so với những gì nhiều tài liệu nói, miễn là bạn đáp ứng đủ nhu cầu cơ bản của chúng. Chúng còn cực kỳ vui nhộn, tò mò và thông minh. Ai đang tìm một loài độc lạ, đầy cá tính thì rất nên nuôi thử.

Periophthalmus hiện có 15 loài được công nhận, là giống đông loài nhất trong các giống cá thòi lòi. Phần lớn các loài Periophthalmus nhìn qua khá giống nhau, nhưng đa số gần như không bao giờ xuất hiện trên thị trường cá cảnh. P. novemradiatus thỉnh thoảng có hàng nhập về, và có thể được bán dưới các tên khác là cá thòi lòi Pearse hoặc cá thòi lòi mang sẫm. Loài dễ mua nhất là P. barbarus. Khác với hầu hết các loài cùng giống, P. novemradiatus không có vây ngực dính liền hoàn toàn.2