Bệnh đốm trắng ở cá bể thủy sinh: nguyên nhân, cách trị và phòng

Bể thủy sinh đang lên đẹp, cây mướt, rồi một sáng bạn thấy cá lấm tấm những chấm trắng nhỏ như hạt muối trên thân và vây. Đó là bệnh đốm trắng (white spot, hay ich). Bệnh này rất phổ biến và lây nhanh. Nếu để lâu nó có thể làm cá chết hàng loạt.

Bài này giải thích vì sao cá bị đốm trắng, cách xử lý cho bể chỉ nuôi cá và cho bể thủy sinh có cây, và quan trọng hơn là cách giữ cho bể ít khi gặp lại bệnh này.

Đốm trắng là bệnh gì

Nhiều người gọi bệnh này là "nấm trắng" và nghĩ thủ phạm là nấm. Thực ra đốm trắng do ngoại ký sinh trùng bám lên da cá gây ra. Những chấm trắng bạn thấy là chỗ ký sinh trùng đang bám trên thân cá. Hiểu đúng nguyên nhân thì mới chọn đúng thuốc. Thuốc trị nấm thông thường sẽ không giải quyết được bệnh này.

Vì sao cá trong bể bị đốm trắng

Ký sinh trùng chỉ gây bệnh mạnh khi cá yếu đi. Vì vậy phải nhìn cả nguồn lây lẫn sức đề kháng của cá.

• Thả thêm cá mới. Đây là nguồn lây hay gặp nhất. Nhiều người hôm nay mua vài con, mai mua thêm vài con, gần Tết lại mua cả đợt về cho bể đông vui. Cá mua về có thể chưa phát bệnh nhưng đã mang sẵn ký sinh trùng. Thả vào bể là chúng lan sang những con đang yếu.
• Cá bị stress. Cá vừa vận chuyển về, cá đánh nhau, cá trong giai đoạn sinh sản đều dễ stress. Cá stress thì sức đề kháng giảm và dễ nhiễm bệnh.
• Nước bẩn. Nuôi quá dày, cho ăn quá nhiều hoặc lọc không đủ sức đều làm nước xuống cấp. Cá sống trong nước bẩn lâu ngày rất dễ bị đốm trắng.
• Nhiệt độ thấp. Bệnh hay bùng vào mùa đông và ít gặp vào mùa hè. Khi nước xuống dưới khoảng 25°C, ký sinh trùng phát triển rất mạnh. Ngược lại, ở trên 30–32°C chúng khó sinh sôi.

Trị đốm trắng ở bể chỉ nuôi cá

Với bể nuôi cá không có cây, cách xử lý ban đầu khá đơn giản và chỉ gồm hai thứ: muối và sưởi.

1. Cho muối vào bể với nồng độ khoảng 3 phần nghìn, tức 3 kg muối cho 1.000 lít nước. Bể 100 lít thì dùng khoảng 300 g. Bạn tự tính theo thể tích nước thực tế của bể mình.
2. Cắm sưởi để nâng nhiệt lên 30°C. Nếu là loài chịu nóng tốt như cá đĩa thì có thể đẩy lên 32°C.
3. Giữ như vậy khoảng 3 ngày. Ở mức nhiệt này ký sinh trùng không phát triển được, và đốm trắng thường sạch hẳn.

Trị đốm trắng ở bể thủy sinh có cây

Bể thủy sinh khó làm theo cách trên. Muối và nhiệt độ trên 30°C kéo dài đều làm hại cây và hệ vi sinh, bể sẽ xuống cấp rõ rệt. Vì vậy bể có cây nên xử lý theo hướng khác.

1. Vệ sinh bể sạch sẽ. Hút cặn bẩn ở nền, dọn lá cây mục.
2. Thay 30–50% nước để giảm bớt chất bẩn và mầm bệnh trong nước.
3. Đánh thuốc trị ngoại ký sinh trùng. Ví dụ thuốc Bionoc số 2 của Thái Lan chuyên trị đốm trắng và ngoại ký sinh. Hãng này còn có loại số 1 và số 3 với công dụng khác, nên bạn chú ý mua đúng số. Liều trên nhãn là 1 giọt cho 10 lít nước, đánh liên tục 3 ngày.
4. Giảm còn nửa liều cho cá nhạy cảm. Nhiều loài cá thủy sinh chịu thuốc kém. Cách an toàn hơn là dùng 1 giọt cho 20 lít nước.

Bạn cũng nên biết trước một điều: bể thủy sinh không thể vệ sinh và đánh thuốc sạch hết mọi mầm bệnh. Khi điều kiện thuận lợi trở lại, ví dụ trời lạnh hoặc nước bẩn, ký sinh trùng có thể quay lại. Đây là lý do phòng bệnh quan trọng hơn chữa bệnh rất nhiều.

Phòng bệnh: mua cá và mật độ nuôi

Phòng từ khâu mua cá là rẻ nhất. Bạn chỉ nên mua ở cửa hàng uy tín. Trước khi mua, hãy ghé xem họ chăm cá thế nào. Quan sát kỹ đàn cá trong bể bán xem có con nào bị đốm trắng, rách vây hay thối thân không. Bể bán có cá bệnh thì đừng mua, kể cả khi con bạn chọn trông vẫn khỏe.

Mật độ nuôi cũng phải tính. Nuôi càng dày, cho ăn càng nhiều thì nước càng kém, chuyện này không tránh được. Với cá thủy sinh cỡ nhỏ, mức khoảng 2–3 lít nước cho mỗi con là hợp lý. Như vậy bể 100 lít nuôi khoảng 30–50 con là vừa.

Chọn loài cá nào cho bể thủy sinh

Một số loài không hợp với bể thủy sinh, hoặc rất dễ bệnh:

Nếu muốn né những rắc rối này, hãy chọn loài có sức đề kháng tốt hơn. Neon đen là lựa chọn rất khỏe. Loài này chịu được cả những ngày nước xuống tới 18°C mà vẫn sống tốt. Muốn màu đẹp hơn thì có neon ember (ember tetra), cá tam giác hoặc cá hồng nhung.

Lọc, thay nước và cho ăn

Nhiều người bỏ nhiều tiền mua cá nhưng lại tiết kiệm phần lọc. Lọc sơ sài, vật liệu lọc loại rẻ, hoặc chỉ nhét mỗi bông lọc thì không giữ nổi chất lượng nước. Đầu tư lọc tử tế và thay nước đều đặn sẽ giúp giảm rêu hại, cây khỏe hơn và cá cũng sống trong môi trường sạch, ít bệnh hơn.

Chuyện cho ăn thì nhiều người hiểu sai. Thương cá không có nghĩa là cho ăn ngày ba bữa. Cá là động vật biến nhiệt, thân nhiệt của nó đi theo nhiệt độ nước. Nước lạnh thì cá tiêu hóa rất kém. Thức ăn không tiêu được sẽ làm cá dễ sinh bệnh, đồng thời làm bẩn nước. Dưới đây là cách cho ăn an toàn:

• Khi nước dưới 20°C thì không cho cá ăn.
• Bình thường, cho ăn khoảng 2 ngày một lần là đủ.
• Dùng thức ăn của hãng có uy tín và cho lượng vừa phải.

Bắt đầu từ đâu

1. Nếu cá đang có đốm trắng, thay 30–50% nước và đánh thuốc trị ngoại ký sinh ở nửa liều trong 3 ngày.
2. Kiểm tra nhiệt độ bể. Mùa đông nên có sưởi để giữ nước không tụt quá thấp.
3. Xem lại mật độ cá và lọc. Bể quá đông hoặc lọc yếu thì giảm bớt cá hoặc nâng cấp lọc.
4. Lần sau mua cá, quan sát kỹ bể bán và chỉ mua ở nơi đàn cá khỏe, không có con nào bị bệnh.