Cá bị nấm thủy mi (búi trắng như bông): nhận biết, cách chữa và phòng

Nấm thủy mi là gì

Thủ phạm chính của bệnh này là các loài Saprolegnia. Đây là một loại khuẩn thủy mi (oomycete) dạng sợi, sống rất phổ biến trong nước ngọt và nước lợ. Dân chơi quen gọi nó là "nấm", nhưng xét về phân loại thì nó không phải nấm thật.

Bình thường Saprolegnia sống nhờ xác hữu cơ đã chết. Gặp cá bị thương hoặc đang stress, nó bám vào và tiết enzyme phân hủy mô cá để lấy chất dinh dưỡng. Trên cá nước ngọt và trứng cá, đây là loại nấm hay gặp nhất.

Bào tử của nó chịu khô và chịu hóa chất rất tốt, nên bể nào, ao nào cũng có. Trong điều kiện bình thường, lớp nhớt trên da cá nhiều khả năng là thứ chặn không cho nó phát triển. Vết nấm dù chỉ nằm ngoài da hay mọc trên mang thì cá vẫn có thể chết nếu không chữa. Vì vậy phát hiện sớm là rất quan trọng.

Dấu hiệu

• Dấu hiệu đầu tiên thường là những búi xốp như bông gòn, màu trắng đến xám hoặc nâu, mọc trên da, vây, mang, mắt hoặc trứng.
• Búi nấm có thể ngả nâu hoặc xanh do bám cặn và rêu. Khi vớt cá lên khỏi nước, búi nấm xẹp xuống thành một mảng nhầy bết lại.
• Cá lờ đờ, ăn ít và hay cọ mình vào thành bể hoặc đáy ao.
• Thường trong bể chỉ có một con bị.

Nếu đem mẫu cạo từ vết bệnh soi kính hiển vi, bạn sẽ thấy các sợi nấm phân nhánh. Những sợi này to và không có vách ngăn.

Đừng nhầm với columnaris. Columnaris là bệnh do vi khuẩn, và người nuôi rất hay tưởng nó là nấm. Vết columnaris là những mảng xám hoặc trắng, trông mất bóng hơn phần da xung quanh, về sau có thể ngả nâu hoặc vàng. Vết ở miệng thì trông y như mốc hay bông. Hai bệnh này chữa khác nhau, nên phải phân biệt cho đúng. Thêm nữa, Saprolegnia hay đi kèm columnaris hoặc ký sinh trùng ngoài da, nên một con cá có thể mắc cả hai bệnh cùng lúc.

Nguyên nhân

Phần lớn ca nấm là bệnh thứ phát. Da hoặc mang cá đã bị tổn thương từ trước do ký sinh trùng, vi khuẩn, virus hoặc va quệt, rồi nấm mới bám vào. Cá khỏe và không bị stress thì hiếm khi bị Saprolegnia tấn công.

Những điều kiện sau làm cá dễ bị nấm:

• Nước bẩn, chất lượng nước kém, ví dụ nước ít lưu thông, thiếu oxy hòa tan, amoniac cao.
• Bể có nhiều chất hữu cơ đang phân hủy hoặc có trứng chết.
• Nuôi quá dày khiến cá va chạm nhau và dễ bị thương.
• Cá ăn uống kém.
• Nhiệt độ nước thấp hơn mức mà loài cá đó chịu được.

Chuyện nấm tấn công thẳng vào cá khỏe thì ít gặp hơn. Trường hợp này thường xảy ra khi nước lạnh, có thể vì lúc đó sức đề kháng của cá giảm. Saprolegnia sống được trong khoảng 0–35°C và phát triển mạnh nhất ở 15–30°C.

Với trứng, nấm rất khó bám vào trứng còn sống. Trứng không thụ tinh, trứng hỏng và trứng chết bị nhiễm trước, rồi từ đó nấm mới lan sang trứng lành nằm cạnh. Nói cách khác, nấm không phải thứ chủ yếu giết trứng khỏe.

Ở Việt Nam

Bệnh nấm thủy mi phổ biến ở cá nước ngọt, và đã được ghi nhận trên cá tra, cá basa, cá rô phi và cá trê. Bệnh phát mạnh vào mùa lạnh hoặc khi nhiệt độ nước lên xuống thất thường. Nước vừa hạ nhiệt là lúc bệnh hay xuất hiện.

Với ao nuôi, sau mỗi vụ nên nạo vét bùn và bón vôi 7–10 kg/100 m². Trong vụ nuôi thì bón vôi mỗi tháng hai lần với liều 1,5–2 kg/100 m³, và bón thêm trước khi trời mưa.

Làm gì ngay

1. Tìm xem vì sao nấm bám được vào cá. Nấm hiếm khi đụng tới cá khỏe, nên bể của bạn gần như chắc chắn đang có vấn đề về nước, mật độ, vết thương, ký sinh trùng hoặc vi khuẩn.
2. Kiểm tra và chỉnh lại vệ sinh bể. Dọn sạch chất hữu cơ đang phân hủy và trứng chết, rồi xem lại lưu thông nước và oxy.
3. Xem kỹ vết bệnh để chắc chắn đó là nấm chứ không phải columnaris.
4. Chữa nấm và xử lý nguyên nhân cùng một lúc. Chỉ đổ thuốc mà để nguyên nguyên nhân thì bệnh sẽ quay lại.

Chữa

Có khá nhiều cách chữa, và mỗi nguồn đưa ra một liều khác nhau. Bảng dưới ghi đúng liều của từng nguồn. Bạn không nên tự tăng liều hay trộn các liều với nhau.

Thuốc trị nấm pha sẵn thường chứa xanh malachite hoặc formalin. Các loại mới hơn thì dùng bronopol hoặc chiết xuất cây Pimenta. Thuốc tím (kali permanganat), formalin và dung dịch povidone iodine cũng là những lựa chọn thông dụng. Bây giờ ít người dùng xanh malachite hơn vì nhiều nơi đã hạn chế nó, dù vài chế phẩm vẫn còn chứa chất này.

Nếu vết bệnh hóa ra là columnaris thì bạn phải dùng thuốc kháng khuẩn như acriflavine, không dùng thuốc trị nấm.

Một số điều cần cẩn thận khi chữa:

• Cá da trơn có thể rất nhạy với muối. Có loài chỉ cần độ mặn tăng nhẹ là đã không chịu nổi.
• Tăng hay giảm độ mặn thì đều phải làm từ từ.
• Than hoạt tính trong lọc sẽ hút mất thuốc. Thuốc cũng có thể làm hại vi sinh trong lọc.
• Hóa chất phản ứng với chất hữu cơ trong nước, nên bể càng bẩn thì lượng thuốc thực sự còn tác dụng càng ít.
• Chữa quá tay làm mô cá tổn thương thêm, và bệnh dễ tái đi tái lại.

Trứng cá bị nấm

1. Gắp bỏ trứng không thụ tinh càng sớm càng tốt. Những trứng nằm sát trứng đã thấy nấm cũng nên bỏ luôn.
2. Trứng đã phủ kín lông nấm thì không cứu được nữa, cứ gắp bỏ đi.
3. Chuyển trứng sang hộp riêng để xử lý. Than trong lọc sẽ hút thuốc, còn thuốc thì có thể làm hại vi sinh của bể chính.
4. Xanh methylen là thuốc nhuộm dùng cho trứng phổ biến nhất. Liều gợi ý tối đa là 3 ppm (3 mg/lít), giữ suốt thời gian ấp.
5. Một cách khác là dùng oxy già 35%, khoảng 1 ml cho 3,5 lít nước vào ngày đầu. Oxy già phân hủy nhanh nên sang ngày thứ hai phải châm lại. Cách này khá mạnh tay với trứng.

Phòng

Bào tử nấm gần như lúc nào cũng có trong bể và không thể diệt sạch. Đi diệt bào tử là vô ích. Muốn phòng bệnh thì bạn phải giữ cho điều kiện bể lúc nào cũng tốt.

• Giữ nước sạch và lưu thông tốt.
• Không nuôi quá dày, nhất là vào mùa cá sinh sản, để cá đỡ va chạm bị thương.
• Vớt bỏ chất hữu cơ đang phân hủy.
• Cho cá ăn đầy đủ.
• Tránh làm cá bị thương.
• Trước khi thả cá giống, tắm cho cá bằng nước muối 2–3% trong 5–10 phút.
• Với cá nuôi thương phẩm, trộn vitamin C vào thức ăn với liều 200–300 g cho 100 kg thức ăn.

Bể nào cứ bị nấm đi nấm lại thì chỉ có sửa lại môi trường mới dứt được.

Sai lầm hay gặp

• Chỉ lo đổ thuốc mà bỏ qua nguyên nhân. Nấm không bao giờ bị loại hẳn khỏi bể, nên nguyên nhân còn thì bệnh còn quay lại.
• Để than hoạt tính chạy trong lúc chữa. Than sẽ hút hết thuốc.
• Cố cứu trứng đã phủ kín nấm. Những trứng này không cứu được và nên bỏ đi.
• Hạ nhiệt độ nước để trị columnaris, bệnh trông giống nấm. Cách này không chặn được bệnh.

Khi nào cần lo

• Khi nấm mọc trên mang hoặc lan rộng. Ngay cả vết nấm ngoài da cũng có thể làm cá chết nếu không chữa.
• Khi vết bệnh là mảng trắng xám mất bóng chứ không phải búi bông xốp, nhất là ở miệng. Đó có thể là columnaris và cần thuốc kháng khuẩn.
• Khi chữa rồi mà nấm cứ tái lại. Thường là do nguyên nhân gốc vẫn chưa xử lý xong, hoặc do dùng thuốc quá tay làm mô cá tổn thương thêm.