Mẹo phòng và giảm rêu hại cho bể thủy sinh trồng cây

Rêu hại là chuyện ai chơi bể cây cũng gặp, nhất là trong mấy tuần đầu sau khi set bể. Phần lớn trường hợp không cần thuốc hay thiết bị đặc biệt. Bạn chỉ cần giữ thói quen chăm bể đúng và tạo điều kiện cho cây khỏe hơn rêu.

Dưới đây là gần 30 mẹo nhỏ, gom thành từng nhóm: thay nước, khởi động bể mới, đèn, cây, phân, dòng chảy và CO2. Mẹo nào cũng đơn giản. Áp dụng vài mẹo cùng lúc thì hiệu quả thấy rõ.

Thay nước bao nhiêu và lúc nào

Thay nước đều đặn là cách cơ bản nhất để giảm chất thải hữu cơ và lượng dinh dưỡng thừa trong nước. Mức hợp lý là mỗi tuần một lần, mỗi lần khoảng 50%. Bể mới set có thể cần thay vài lần trong tuần. Bể chạy lâu, ổn định và đang đẹp thì có thể giãn ra hai tuần một lần. Điều quan trọng nhất là giữ lịch cố định. Bạn nên chọn một buổi rảnh trong tuần, ví dụ sáng thứ bảy, và dành buổi đó cho việc chăm bể.

Trong video

• Xem video từ ▶ 1:09 Bể thủy sinh đang được thay nước bằng ống hút trên kệ.

Giờ thay nước cũng đáng để ý, nhất là với bể có châm CO2. Giữa giờ đèn, nước trong bể đã bão hòa CO2 và pH đang thấp. Nếu lúc đó rút ra một nửa nước rồi bơm nước mới không có CO2 vào, pH sẽ nhảy mạnh và rêu hại dễ bùng lên. Ví dụ đèn bật từ 13 giờ đến 21 giờ thì nên thay nước trước 13 giờ hoặc sau 21 giờ. Thay trước giờ đèn là tốt nhất.

Khởi động bể mới sao cho ít rêu hại

Bể mới dễ dính rêu hại vì vi sinh chưa đủ và cây chưa quen môi trường. Có ba cách để rút ngắn giai đoạn này:

• Dùng vật liệu lọc đã chạy lâu. Vật liệu lọc cũ chứa đầy vi sinh có lợi. Nếu bạn chỉ có một bể, hãy xin một ít từ người chơi quanh khu vực hoặc hỏi tiệm cá.
• Dùng nền cũ. Nền đã chạy cũng chứa nhiều vi sinh. Bạn có thể giữ lại một phần nền từ bể vừa dỡ rồi lót làm lớp dưới cho bể mới. Bể làm theo cách này qua tháng đầu có thể không dính rêu hại và tảo silic (diatoms). Bể cũng hết amoniac và nitrit sớm, nên thả cá được sớm hơn.
• Chạy dark start. Bạn cho nền, đá, lũa và nước vào bể, lắp lọc rồi để chạy, không bật đèn và không trồng cây. Sau 3 đến 4 tuần, lọc và nền đã có nhiều vi sinh, chất bẩn từ hardscape cũng đã tiết ra nước. Lúc đó bạn rút bỏ hết nước, trồng cây, châm nước lại và lắp đèn.

Dark start tốn thời gian chờ nhưng rất đáng nếu bạn kiên nhẫn được. Nếu dùng phân nền aquasoil, cách này càng hợp. Lượng dinh dưỡng aquasoil nhả mạnh trong mấy tuần đầu sẽ đi theo đợt rút nước, và bạn không phải thay nước dày như khi set bể kiểu thường.

Chỉnh đèn thế nào

Đèn giống chân ga. Đèn càng mạnh thì mọi thứ trong bể chạy càng nhanh, và đèn, CO2, dinh dưỡng phải cân với nhau. Bể mới còn ít cây, cây lại đang làm quen nên rất dễ dính rêu hại nếu đèn quá mạnh.

Trong video

• Xem video từ ▶ 6:47 Bể thủy sinh cây xanh tốt với lũa, đèn đủ sáng cho cây.

1. Nếu đèn chỉnh được độ sáng, hãy bắt đầu ở mức vừa phải, khoảng 60%.
2. Mỗi tuần tăng thêm 5% đến 10%.
3. Dừng lại khi thấy độ sáng đã ưng ý hoặc khi rêu hại bắt đầu xuất hiện.
4. Nếu rêu hại xuất hiện, bạn đã tăng quá tay. Hãy giảm đèn xuống một chút.

Giờ chiếu sáng phải cố định mỗi ngày. Bật tắt đèn bằng tay rất dễ quên, có hôm đèn sáng cả ngày. Bạn nên dùng hẹn giờ hoặc app để tự động hóa, ví dụ 8 tiếng từ 13 giờ đến 21 giờ. Cây quen theo lịch này: tối khép lá lại, sáng hôm sau mở ra ngay trước giờ đèn. Lịch mà thay đổi liên tục thì cây sẽ không quang hợp đúng lúc đèn sáng.

Chọn cây và trồng bao nhiêu

Trong bể luôn có cuộc cạnh tranh giữa cây và rêu hại. Bể ít cây hoặc toàn cây chậm lớn thì cây khó thắng.

Trong video

• Xem video từ ▶ 9:35 Bể thủy sinh với rêu xanh tươi phủ đá.
• Xem video từ ▶ 10:54 Nhà vườn trồng cây thủy sinh hàng loạt trong nhà kính.

• Mua cây khỏe, tươi. Cây trồng chậu thì nhìn là biết tốt hay không. Cây cấy mô (tissue culture) khó đánh giá hơn và không để được lâu. Rêu (moss) cấy mô để khá lâu, nhưng Monte Carlo có thể bị nhũn chỉ sau vài ngày. Bạn nên hỏi tiệm khi nào có đợt cây mới về từ nhà vườn để mua lúc cây còn tươi nhất. Mua online cũng hỏi được như vậy qua email.
• Thả cây nổi. Cây nổi lớn rất nhanh và hút dinh dưỡng thừa. Chúng lấy được CO2 từ không khí, trong khi cây thủy sinh thường chỉ lấy được CO2 hòa trong nước. Cây nổi cũng che bớt ánh sáng khi đèn hơi mạnh.
• Có cây lớn nhanh. Người mới thường được tiệm giới thiệu Anubias, dương xỉ Java và Cryptocoryne. Những cây này đẹp nhưng lớn chậm. Bạn nên thêm vài loại lớn nhanh, như các cây thân đứng nói chung, Limnophila hay Rotala.
• Trồng nhiều ngay từ đầu. Nhiều người mới chỉ mua mỗi loại một chậu với ý định chờ vài tháng cho cây lan. Bể thưa cây thì rêu hại vào rất dễ. Bạn nên trồng đủ dày từ đầu, kết hợp cây nổi và cây lớn nhanh.

Nếu bể đang bị rêu hại, hãy đổi cách nghĩ. Đừng chỉ chăm chăm tìm cách diệt rêu. Hãy tập trung làm sao cho cây khỏe và lên tốt. Cây khỏe thì rêu hại sẽ tự lui, và việc chăm bể cũng vui hơn nhiều.

Đá và phân: giữ dinh dưỡng trong nền

Hạn chế dùng loại đá làm tăng độ cứng của nước, ví dụ đá Seiryu và những loại tương tự. Muốn kiểm tra, bạn nhỏ vài giọt giấm lên đá. Đá sủi bọt là đá sẽ làm thay đổi thông số nước. Phần lớn cây thích nước mềm, nên khi nước cứng lên thì cây yếu đi và rêu hại có lợi thế. Bể dùng loại đá này cũng cần châm nhiều CO2 hơn mới làm drop checker chuyển xanh lá. Nếu muốn ít rêu hại, hãy chọn đá nham thạch hoặc đá Dragon stone.

Trong video

• Xem video từ ▶ 13:33 Những khối đá nham thạch xếp trong bể trống, tay đang đặt đá.

Cây hút dinh dưỡng được bằng cả rễ lẫn lá. Rêu hại không có rễ nên chỉ lấy được dinh dưỡng trong nước. Vì vậy, nên để dinh dưỡng nằm nhiều trong nền và ít trong nước:

• Dùng phân nền giàu dinh dưỡng như aquasoil, bổ sung thêm phân nhét gốc.
• Chỉ châm rất ít phân nước, sao cho cây ăn hết và không còn dư cho rêu hại.
• Bể mới thì chờ vài tuần rồi mới châm phân nước. Cây mới trồng chưa cần nhiều dinh dưỡng, và chúng còn dự trữ từ nhà vườn. Aquasoil cũng tự nhả đủ dinh dưỡng cho giai đoạn đầu. Có bể dùng aquasoil không châm phân nước suốt hai tháng đầu mà cây vẫn lên bình thường.
• Sau khi cắt tỉa thì ngưng châm phân khoảng một tuần. Lúc này cây đang bị tổn thương, gần như ngừng lớn vài ngày, và lượng cây trong bể cũng đã giảm. Nếu vẫn châm như cũ thì rêu hại thường nhích lên trong mấy ngày cây hồi lại.
• Cân nhắc châm kiểu lean dosing, nghĩa là chỉ châm kali và vi lượng, không châm nitrat và phosphat. Cách này vốn dùng để cây thân đứng lên màu đỏ đẹp, nhưng cũng hạn chế dinh dưỡng trong nước nên giảm được rêu hại. Lean dosing hợp với bể nền giàu dinh dưỡng như aquasoil. Với bể không dùng phân nền thì chưa chắc hiệu quả.

Ở bể mới, bạn nên chờ khoảng tháng đầu rồi mới cắt tỉa lần đầu, để khối cây lên nhanh và hút dinh dưỡng thừa. Tuy vậy, nếu cây đã quá cao và che bóng khiến cây khác yếu đi thì cứ tỉa.

Dòng chảy, góc chết và váng mặt nước

Trong bể trồng cây, dòng chảy còn quan trọng hơn khả năng lọc, vì cây và nền đã lọc giúp phần lớn. Bể có CO2 càng cần dòng chảy tốt để bọt CO2 li ti đi khắp bể. Nếu thấy dòng yếu, hãy xem đầu ra của lọc trước. Đầu ra lily pipe loại miệng loe to nhìn đẹp nhưng làm dòng chảy yếu đi khá nhiều. Đổi sang đầu ra miệng hẹp như ống jet sẽ đẩy nước mạnh hơn rõ.

Góc chết là chỗ nước gần như không chảy. Phân cá và cặn bẩn dồn đống ở đó rồi phân hủy, làm xấu nước. Cây trồng ở góc chết lại thiếu cả dinh dưỡng lẫn CO2, nên yếu dần và bị rêu phủ kín. Để xử lý, bạn tăng dòng chảy, và ngay từ lúc sắp bố cục thì tránh đặt những khối đá, lũa lớn chắn ngang dòng nước.

Váng dầu trên mặt nước nhiều khả năng là do vi khuẩn. Một chút váng không sao. Khi váng dày lên, nó cản trao đổi khí giữa nước và không khí: CO2 dư không thoát ra được, oxy cũng khó vào. Cách đơn giản nhất là gắn skimmer hút váng, có thể dùng lily pipe đầu vào có sẵn skimmer hoặc thêm một skimmer riêng.

Nhận biết rêu hại, nhiệt độ, UV và đội dọn rêu

Biết đọc dấu hiệu từng loại rêu hại thì bạn xử lý được ngay, không phải chờ lên mạng hỏi trong khi rêu đã lan khắp bể.

Trong video

• Xem video từ ▶ 24:57 Bể thủy sinh cây rậm với đàn cá nhỏ bơi quanh đá.
• Xem video từ ▶ 25:07 Đá và sỏi trong bể thủy sinh có lớp rêu hại phủ xanh.

Nước mát giữ sạch rêu dễ hơn. Bể để nhiệt độ phòng khoảng 21 đến 22°C, phần lớn cá vẫn sống tốt. Bể betta để 26°C thì rêu lên nhiều hơn hẳn và phải chăm kỹ hơn. Bạn nên chọn nhiệt độ thấp nhất mà loài cá mình nuôi chịu được.

Đèn UV (UV sterilizer) dùng để diệt bào tử rêu hại trôi trong nước. Trong một thí nghiệm so sánh hai bể set giống hệt nhau, bể có UV ít rêu hại hơn trong giai đoạn đầu. Đây chỉ là một lần thử, nên coi là tham khảo. UV chỉ có tác dụng phòng, không diệt được rêu đã bám. Qua giai đoạn đầu thì nhiều khả năng không còn tác dụng mấy.

Đội dọn rêu làm việc suốt ngày đêm, vì rêu hại chính là thức ăn của chúng:

• Otocinclus: ăn rêu nâu (brown algae) và một số loại rêu bám tương tự.
• Tép Amano: ăn rêu chỉ xanh (green thread algae) và rêu tóc.
• Ốc nerite sừng: ăn được BBA.

Dùng CO2 sao cho đúng

Không có CO2 vẫn làm được bể đẹp, nhưng bạn sẽ bị giới hạn loại cây. Có CO2 thì cây lên khỏe hơn và rêu hại dễ kiểm soát hơn. Ngược lại, châm CO2 sai cách lại làm rêu nhiều thêm.

• Bật CO2 trước giờ đèn. Đèn vừa sáng là cây cần CO2 để quang hợp ngay, nên lúc đó nước phải có sẵn CO2. Bể nhỏ bật CO2 trước đèn một tiếng, bể lớn có thể bật trước hai tiếng. Lúc tắt cũng vậy: bể nhỏ tắt CO2 trước khi tắt đèn một tiếng, bể lớn khoảng một tiếng rưỡi.
• Dùng drop checker. Đây là ống thủy tinh nhỏ chứa dung dịch đổi màu theo pH. Màu xanh dương là thiếu CO2, xanh lá là đủ, vàng là thừa. Mức đẹp nhất là xanh lá mạ.
• Đừng chỉnh theo số bọt mỗi giây. Không có con số chung cho mọi bể, vì lượng CO2 cần còn tùy độ mạnh của đèn và độ cứng của nước. Nước mềm có thể cần ít bọt hơn nước cứng.

Bắt đầu từ đâu

1. Chọn một buổi cố định trong tuần để thay khoảng 50% nước, thay ngoài giờ đèn.
2. Gắn hẹn giờ cho đèn và CO2: đèn chạy đúng giờ mỗi ngày, CO2 bật trước đèn một tiếng.
3. Thêm cây nổi và vài loại cây lớn nhanh nếu bể đang thưa cây hoặc toàn cây chậm.
4. Giảm phân nước xuống mức tối thiểu, và ngưng châm khoảng một tuần sau mỗi lần cắt tỉa.