Họ cichlid: một họ cá đa dạng phân bố khắp thế giới

Cichlid là một trong những họ cá nước ngọt nhiệt đới lớn nhất mà bạn có thể nuôi trong bể ở nhà. Nhóm cá này rất đa dạng nhưng có một đặc điểm dễ nhận ra. Các tia ở phần trước vây lưng của chúng cứng và nhọn như gai, giống cá mặt trời (sunfish) hay cá bluegill. Dù vậy, ở hầu hết các loài cichlid, đặc điểm này không hẳn là tuyệt đối. Rất nhiều loài cichlid khác nhau sống ở các vùng nước ngọt khắp nửa phía nam Bắc Mỹ, Trung Mỹ, Nam Mỹ và châu Phi. Người ta còn ghi nhận một vài loài ở Tiểu Á và Ấn Độ. Nhiều loài trong số này mang tiếng là những con cá nhỏ hung dữ. Chúng hay phá nát cây trong những bể trồng cây công phu và hay gây gổ với cá khác.

Thật ra cichlid bị hiểu lầm nhiều lắm! Chúng đào bới cây lên là để làm chỗ đẻ và thu hút cá cái. Chúng gây sự với cá khác trong bể là để cho thấy mình đang giữ lãnh thổ, và cũng là để thu hút cá cái. Trong nhiều trường hợp, những con cá tuyệt vời này tìm được một con cái rồi gắn bó với nhau cả đời. Một số loài cichlid canh tổ và lãnh thổ rất dữ, ngay cả trước khi ghép cặp. Sau khi thành cặp, cả hai cùng chăm trứng, ấp cho cá bột nở và nuôi con đến khi chúng tự lo được. Vài loài cichlid khá hiền, như cá phượng hoàng và Kribensis. Có những loài tính xấu nhưng tập tính quá thú vị hoặc màu quá đẹp, nên người ta vẫn nuôi.

Trong thú chơi cá nhiệt đới, không có dự án cho đẻ nào hay bằng nuôi các cặp cichlid. Có thể kể đến cá đĩa, cá ông tiên, Kribensis, cá mouthbrooder Ai Cập (cá ấp trứng trong miệng) và nhiều loài khác.

Cá ông tiên

Trong số cichlid sống chung được với bể cộng đồng, cá ông tiên (Pterophyllum scalare) là một trong những loài nổi tiếng và được dân chơi yêu thích nhất. Đôi khi người ta còn gọi nó là "cá bán nguyệt" của sông Amazon. Cái tên Scalare thường dùng chung cho cả loài này lẫn Pterophyllum eimekei, một loài nhỏ hơn và trông rất giống. Một đàn từ sáu con trở lên bơi quanh các gờ đá trong bể trưng bày lớn nhiều cây thì đẹp vô cùng. Ngay cả khi chỉ có một con, nó cũng đem lại vẻ lộng lẫy mà không loài cá nào sánh được.

Bảo một con cá có "màu bạc" thì nghe chẳng tả được gì nhiều. Nhưng cá ông tiên "thường", hay Scalare, ánh lên màu bạc tinh khiết như vừa đánh bóng. Màu bạc ấy càng nổi bật nhờ những vạch ngang màu đen, mảnh, chạy qua thân và kéo dài vào cả các vây cũng màu bạc. Vây lưng và vây bụng phát triển rất lớn, còn các tia vây bụng thì dài như sợi chỉ. Thân cá hình đĩa và dẹt đến mức nhìn thẳng từ phía trước gần như không thấy nó đâu. Scalare hiền và sống tốt với cá khác. Chúng ăn được thức ăn khô nhưng thích giáp xác nhỏ và giun hơn. Bạn cần cho chúng ăn những món này ít nhất là thỉnh thoảng thì cá mới giữ được thể trạng tốt.

Cá ông tiên dễ đẻ trong bể, và người ta đã nhân giống chúng suốt hàng chục năm. Nhờ vậy, dân chơi bây giờ có rất nhiều biến thể để chọn. Có dạng thường như vừa tả, có dạng vây dài đuôi voan, lại có dạng gọi là "Koi" mang các màu đen, bạc, vàng và cam. Cá đẻ trứng lên lá cây kiếm Amazon hoặc lên những tấm đá phiến phẳng và dài. Bạn có thể lấy trứng ra ấp trong bể riêng. Nếu là một cặp tốt thì cứ để bố mẹ tự ấp và nuôi con.

Cá đĩa

Một nhóm cichlid hiền khác là cá đĩa (Symphysodon). Lúc đầu người ta gọi nó là Blue Scalare, sau đó là "cá pompadour", còn bây giờ thường gọi là cá đĩa. Đã có thời loài cá này bán tới hàng trăm đô la và phải bắt bằng tay ở Amazon. Ngày nay, các trại giống ở Hoa Kỳ đã tự cho đẻ được. Họ cung cấp loài cá tròn độc đáo này với hàng chục màu khác nhau.

Có điều, đẹp thì cũng đi kèm cái khó. Cá đĩa cần nước rất sạch, điều kiện nuôi khắt khe, và đến giờ giá vẫn cực kỳ đắt. Đây không phải loài dành cho người mới chơi. Nhưng với người chơi cá nhiệt đới đã có kinh nghiệm, cá đĩa là một trong những loài đặc biệt nhất để thử cho đẻ. Nếu bạn đủ kiên nhẫn và giữ điều kiện thật chuẩn, bạn có thể được xem một trong những màn chăm con ngoạn mục nhất mà con người từng thấy ngoài thiên nhiên! Cá con ăn lớp nhầy mà bố mẹ tiết ra từ dưới vảy. Cảnh này xem rất thích. Cả bố lẫn mẹ dẫn đàn con đi quanh bể, còn cá bột thì bú trên người chúng, trông gần giống chó con hay mèo con. (Dĩ nhiên về mặt khoa học thì hai chuyện này hoàn toàn khác nhau, nhưng người xem vẫn thấy ngoạn mục y như vậy!)

Cá phượng hoàng

Cá phượng hoàng xanh Đức (German blue ram) và cá phượng hoàng vàng (golden ram) nhỏ xinh, hiền lành, thả vào bể cộng đồng nào cũng hợp. Tuy là cichlid nhưng chúng hiếm khi, thậm chí gần như không bao giờ quấy cá khác. Bạn còn có thể nuôi chung chúng với cả một đàn cá bảy màu mà không bị hao nhiều cá bảy màu con. Chúng đẻ ở một góc yên tĩnh hoặc trong chậu đất nung. Bố mẹ nuôi và bảo vệ con đến khi con tự lo được, rồi lại đẻ lứa tiếp theo. Một đàn phát triển tốt có thể có ba hoặc bốn thế hệ phân biệt rõ ràng, cùng sống trong góc yên tĩnh của bể cộng đồng.

Cá mouthbrooder Ai Cập (cá ấp trứng trong miệng)

Cá mouthbrooder Ai Cập (Haplochromis multicolor), còn gọi là cá ấp trứng trong miệng Ai Cập, là một trong những loài thú vị nhất cho người mới chơi cá ngồi ngắm. Đây là loài cá nhỏ, màu rực rỡ. Con đực có vảy ánh kim xanh lam, vàng và xanh lục, vây cũng sặc sỡ không kém. Nhưng dân chơi cá nhiệt đới chuộng loài này chủ yếu vì cách chúng chăm trứng và chăm con.

Muốn cá mouthbrooder Ai Cập đẻ, bạn không cần bể lớn, không cần sục khí, cũng không cần để nhiệt độ quá cao. Cá đẻ trứng vào một hố lõm trên cát. Sau khi trứng thụ tinh, cá cái ngậm hết vào miệng và giữ ở đó suốt thời gian ấp, thường khoảng hai tuần. Trứng nở rồi, cá con vẫn ở trong miệng mẹ thêm vài ngày nữa.

Suốt quãng thời gian đó, cá cái không ăn gì. Sau hai hoặc ba tuần, cá mẹ mới thả đàn con ra bơi quanh bể. Nhưng nếu bạn dẫn một người hàng xóm hay một người bạn mà cặp cá chưa quen tới xem cảnh kỳ diệu này, cá mẹ sẽ há miệng ra. Cả đàn con, khoảng từ 10 đến 50 con, liền bơi ùa trở vào. Thế là mấy con nhỏ đang ngọ nguậy lại được mẹ giấu kỹ, an toàn.

Cichlid châu Phi

Còn nhiều loài ấp trứng trong miệng khác, phần lớn thuộc nhóm cichlid châu Phi. Màu của chúng rực rỡ đến mức bạn dễ tưởng là cá biển. Thật ra chúng không phải cá biển mà đến từ các hồ thuộc thung lũng Rift Valley ở châu Phi. Cichlid châu Phi thuộc hàng dữ nhất trong các loài cichlid. Bạn không thể nuôi chúng chung với bất kỳ loài cá nào khác, kể cả cichlid khác. Trừ cichlid châu Phi khác ra, gặp con gì chúng cũng giết không chút chần chừ. Ngay cả khi nuôi toàn cichlid châu Phi, bạn vẫn phải cẩn thận chỉ ghép những loài hợp nhau. Bù lại, một khi bể cichlid châu Phi đã ổn định, đây là một trong những kiểu bể dễ nuôi nhất và gần như không phải chăm sóc gì.

Cichlid châu Phi đẻ gần như liên tục. Nếu bạn dựng một dải đá lớn có nhiều hang hốc và khe hở, bạn sẽ thấy khá nhiều cá con đang lớn lao vút quanh đá. Chúng đớp vội mẩu thức ăn rồi né những con trưởng thành lúc nào cũng đói một cách rất khéo léo, nhẹ nhàng!

Cichlid Nam Mỹ

Các loài cichlid kinh điển từ Trung và Nam Mỹ cũng không nuôi chung được với cá khác, nhưng nuôi chung với nhau thì ổn. Phần lớn chúng lớn khá to, có con tới 45 cm. Ngay cả những loài nhỏ hơn cũng sẽ giết và ăn bất cứ con nào chúng áp đảo được. Nuôi chung với nhau thì chúng sống tốt. Bạn có thể bắt đầu bằng toàn cá nhỏ rồi nuôi chúng lớn lên cùng nhau trong một bể lớn.

Cần nhớ rằng cichlid gần như đứng đầu chuỗi thức ăn trong hồ, ao và suối. Ngoài tự nhiên, những loài cá bể cộng đồng như cá bảy màu hay cá ngựa vằn chính là mồi của chúng. Chúng còn ăn côn trùng và ấu trùng côn trùng. Như vậy không có nghĩa cichlid tàn ác, vì tất cả chỉ là một phần của tự nhiên. Chơi cá nhiệt đới nước ngọt cũng là tìm hiểu thiên nhiên, và thiên nhiên là như vậy, đơn giản thế thôi!

Vào mùa sinh sản, ngay cả những tay to con nhất trong bể cũng sẽ giết nhau hoặc làm bạn cùng bể bị thương nặng. Bản năng buộc chúng phải sinh sản. Chúng không giống cá tép bạc (minnow), cá tetra thông thường, cá barb hay cá danio, những loài cứ 20 ngày hoặc ít hơn là đẻ một lần, mỗi lần hàng trăm hay hàng nghìn trứng. Những loài săn mồi lớn này sống thành cặp trọn đời. Chúng thường chỉ đẻ một lần vào mùa xuân, rồi cả gia đình nuôi cá bột trong một thời gian dài. Để bảo vệ con, chúng sẵn sàng giết bất cứ thứ gì. Bạn thấy vậy là tàn nhẫn ư? Thử nghĩ xem, bạn có biết ai sẵn sàng giết để bảo vệ con mình không. Cichlid giống bạn hơn bạn tưởng đấy!

Nhóm này gồm cá oscar, Jack Dempsey, cá jewel (jewel cichlid), cá convict (cichlid sọc), cá green terror (cichlid khủng bố xanh), cá red devil (cichlid quỷ đỏ), cá hồng két, cá severum và nhiều loài khác. Những con cá này cặm cụi không nghỉ để dọn sạch một chỗ, thường là chậu đất nung hoặc hòn đá nhẵn, có khi là một khoảng trên thành bể. Dọn xong là chúng đẻ và thụ tinh ngay một ổ trứng. Ở các loài lớn như oscar và red devil, số trứng và cá bột có thể lên tới hàng nghìn. Trong giai đoạn này, bố mẹ canh trứng và hung hăng đuổi mọi thứ dám lại gần. Bạn mà thò tay gần ổ trứng thì cũng bị cắn như thường.

Bố mẹ chăm chỉ quạt trứng để nước sạch, giàu oxy luôn chảy qua ổ. Trứng nở rồi mới là lúc vui thật sự. Cặp bố mẹ hãnh diện dẫn đàn cá bột đi diễu quanh bể cho con gặm thức ăn, trong đó có artemia mọc trên đá và cây. Con gì lại gần trứng hay đe dọa cá con đều bị đuổi đi không thương tiếc. Hầu hết các loài này nuôi con đến khi con đã khá lớn, đủ sức tự chiến đấu và tự lo cho mình.