Nóng quá á? Bạn có thực sự cần sưởi bể cá nhiều như vậy

Nhiều loài cá cảnh đang sống trong bể với điều kiện mà ngoài tự nhiên chúng sẽ không bao giờ gặp.

Dưới đây là một góc nhìn khác về chuyện sưởi bể cá. Nó cũng cho thấy làm theo các “quy tắc” có thể đang khiến bạn tốn tiền... Trước hết, cần nói rõ là phần dưới đây dựa trên vài giả định để nội dung khỏi dài dòng.

• Bể cá đặt ở những nơi trên thế giới có khí hậu khá ôn hòa. Như vậy là loại ra phía cực lạnh gồm hai vùng cực, nội địa Siberia, một phần Greenland và về cơ bản mọi nơi băng tuyết không bao giờ tan. Ở đầu kia là sa mạc Iran, Thung lũng Chết, hẻm núi Fish River và có thể vài vùng của Tây Ban Nha, những nơi có lẽ hơi quá nhiều nắng.
• Trong các vùng phù hợp đó, bể đặt trong một ngôi nhà xây tương đối tốt.
• Chủ bể biết dùng nhiệt kế và chịu khó xem nó đều đặn ở mức hợp lý.
• “Sưởi bổ sung” ở đây là bất kỳ thiết bị sưởi chuyên dùng cho bể cá nào, ví dụ máy sưởi có bộ điều nhiệt.

Từ những điều cơ bản này, lập luận được đưa ra là rất nhiều loài cá phổ biến có thể sống mà hoàn toàn không cần sưởi bổ sung. Hơn nữa, phần lớn các loài phổ biến chỉ cần sưởi bổ sung ở mức hạn chế trong khoảng 3 tháng lạnh nhất trong năm. Ngược lại, hầu hết cá trong bể của chúng ta đang bị nuôi ở nhiệt độ quá ấm.

Một nhánh suối trong rừng thuộc lưu vực sông Tocantins, Brazil. Những dòng suối bị che bóng như thế này có thể có nước mát đến bất ngờ.

Ơ, anh bạn tự bịa ra à?

Trước khi vào các ví dụ thực tế và chuyện thực hành, cần làm rõ vì sao các khuyến nghị nhiệt độ chung chung và cách nghĩ đằng sau chúng đáng bị nghi ngờ. Chúng ta lấy đâu ra tất cả những khuyến nghị nhiệt độ tuyệt vời này? Như ví dụ ngay sau đây sẽ cho thấy, cùng một loài mà mỗi nguồn ghi một kiểu, chênh nhau khá nhiều. Tất nhiên có dữ liệu khí hậu được thu thập khắp thế giới, kể cả ở những nơi khắc nghiệt nhất. Nhưng nhiệt độ trong đó thường là nhiệt độ không khí chứ không phải nhiệt độ nước. Rồi còn những người đi bắt cá. Không phải dân làm nghề đâu nhé. Họ thường là nông dân nghèo, khó mà sắm nổi một cái lưới cần thiết, và chẳng bận tâm đến những chuyện phàm tục như vậy. Những người đi bắt cá ở đây là các nhà khoa học đi tìm loài mới, những người chơi cá đầy tham vọng và cũng khá giả không kém đi săn một số loài nhất định (tất nhiên thường cũng mong tìm ra loài mới), và có thể là một du khách tình cờ có cơ hội một lần trong đời để tự bắt con cá lia thia của riêng mình (mà không biết rằng có thể vẫn còn những loài mới đang chờ được khám phá).

Những tấm ảnh này chụp cùng một địa điểm ở dãy núi Western Ghats, miền nam Ấn Độ, cho thấy mùa mưa và mùa khô khác nhau thế nào.

Giả sử tất cả họ đều nhúng que đo nhiệt vào vũng nước và bằng cách nào đó thật sự ghi lại kết quả. Hẳn là như vậy sẽ cho ta một ý tưởng khá chính xác để cài nhiệt độ cho bể? Nhưng nếu tất cả các lần đo đều rơi vào một khoảng thời gian khá hẹp trong năm thì sao? Kỳ nghỉ lễ thông thường là một khoảng hẹp như thế. Những chuyến đi chọn lúc khí hậu dễ chịu cũng vậy. Và rốt cuộc, nhiều điểm bắt cá đã biết không thể vào được trong nhiều tháng liền, chẳng hạn vì thời tiết, lũ lụt, v.v. Còn nếu chỗ bắt được cá không phải là nơi nó thường sống, mà là nơi nó tới để săn mồi hoặc để trốn kẻ săn mồi thì sao? Không may là ta đã bắt được nó trước khi nó kịp quay về chỗ nó thấy dễ chịu hơn nhiều. Chắc cũng không cần nhắc rằng nhiệt độ trong bất kỳ vùng nước nào cũng không đồng đều, và chênh lệch khá lớn là chuyện bình thường. Chẳng hạn, nhìn ảnh chụp từ trên không của lưu vực Amazon, tất nhiên ta sẽ thấy con sông hùng vĩ và vài nhánh lớn. Thứ ta không thấy là vô số nhánh sông cỡ vừa và nhỏ, giấu kỹ dưới tán rừng mưa rậm rạp.

Một khung cảnh Amazon kinh điển. Nhưng nhiều loài cá chúng ta nuôi lại sống ở các nhánh sông khuất dưới tán cây, được che nắng.

Như vậy là những con sông, con suối này không nhận nắng trực tiếp, nên theo lẽ thường sẽ mát hơn những chỗ có nắng. Phần lớn các loài cá “cỡ bể cá” được bắt từ những dòng nước có che chắn như thế. Chuyện này ảnh hưởng đến cách nghĩ về nhiệt độ, và cũng liên quan đến một phần sau của loạt bài này, phần nói về ánh sáng. Để khép lại phần mở đầu, xin lấy một loài cá làm ví dụ. Nó cho thấy rõ ràng đặt câu hỏi với những “sự thật” không phải là điều xấu. Pseudomugil gertrudae, cá mắt xanh đốm, quả là một loài cá đẹp. Dưới đây là khuyến nghị nhiệt độ và pH lấy từ 3 cơ sở dữ liệu trên internet và một cửa hàng trực tuyến, tất nhiên đều xin giấu tên. Cơ sở dữ liệu 1 ghi nhiệt độ 24 – 28 °C, pH 6,0 – 7,5. Cơ sở dữ liệu 2 ghi nhiệt độ 25 – 30 °C, pH 5,5 – 8,5. Cơ sở dữ liệu 3 ghi nhiệt độ 23 – 30 °C, pH 3,8 – 7,8. Cửa hàng ghi nhiệt độ 20 – 26 °C, pH 6,5 – 7,5. Nhìn kỹ hơn và nghĩ một chút thì thấy đây chỉ có thể là thông số lấy từ những người nuôi sinh sản khác nhau, mỗi người một cách làm.

Quan sát ngoài thực địa cho thấy Pseudomugil gertrudae có thể chịu được nhiệt độ tương đối thấp.

Nhiệt độ và pH đo tại các điểm bắt cá thực tế lại cho một bức tranh khác hẳn: nhiệt độ 12 – 34 °C, pH 3,68 – 9,4. Cơ sở dữ liệu 3 sát nhất với dải pH rộng nhất. Cửa hàng thì khá thuyết phục ở chỗ cho phép nhiệt độ thấp hơn. Dù vậy, như các thông số thực tế đã cho thấy, P. gertrudae chắc chắn là loài có thể nuôi lâu dài mà không cần sưởi bổ sung trong hầu hết trường hợp.

Vậy bạn muốn tôi vứt máy sưởi à?

Hoàn toàn không. Lúc nào cũng nên có một cái dự phòng phủ bụi ở đâu đó. Nói nghiêm túc thì hãy xem thử một trường hợp cụ thể. Người chơi này hiện chạy 7 bể với nhiều kích cỡ khác nhau. Nhưng anh ấy chỉ có 2 máy sưởi, một cái 100 W và một cái 50 W, chạy tạm thời lần lượt trong bể Nam Mỹ 160 l và bể cá nóc lùn 54 l. Tạm thời nghĩa là máy được bật vào đầu tháng 11 và tắt vào cuối tháng 1, muộn nhất là giữa tháng 2 nếu mùa đông thật sự kéo dài. Vậy cá có bị lạnh không? Anh ấy chưa thấy con nào phải lôi tất ra mang cả. Mà cũng chẳng cần. Bể Nam Mỹ đặt trong phòng ăn, nơi dĩ nhiên được sưởi đến mức dễ chịu, khoảng 20 °C.

Máy sưởi có bộ điều nhiệt chắc chắn là món đồ hữu ích, nhưng đôi khi chúng ta dựa vào nó nhiều hơn mức cần thiết.

Tất cả các bể còn lại nằm trong phòng làm việc, cũng là văn phòng tại nhà của anh ấy. Phòng này anh ấy cũng giữ ở mức dễ chịu, mà với anh ấy thì dễ chịu nghĩa là 19 °C ấm cúng vào ban ngày. Ngoài ra, cả hai bể “có sưởi” đều dùng đèn kín. Bể lớn dùng đèn T5 21 W. Bể nhỏ dùng đèn CFL 16 W (2x8 W) đã chế lại. Khi phòng ở 19 °C, mấy chiếc đèn này làm nước ấm thêm lần lượt 3 °C và 4 °C. Vì vậy máy sưởi chẳng phải làm việc vất vả lắm để đưa nước lên mức mong muốn là 24 °C. Trước khi bật sưởi, và từ lúc tắt sưởi đến khi trời ấm hẳn, nước có thể xuống 21 °C, có lúc còn thoáng xuống 19 °C. Chưa con cá nào của anh ấy bị hại hay tỏ ra khó chịu vì nhiệt độ thấp. Ngược lại, con nào cũng khỏe mạnh và sung sức. Anh ấy tin rằng các mức nhiệt người ta hay khuyến nghị thực ra là nhiệt độ sinh sản, nên không lý tưởng để nuôi lâu dài thông thường. Nước ấm kích cá vào trạng thái sinh sản. Nếu cá cứ ở mãi trạng thái đó thì chúng phải chịu rất nhiều căng thẳng. Cá phải lên “bộ cánh đẹp nhất”, tán tỉnh, giữ lãnh thổ, đẻ trứng, có loài còn phải chăm con. Vòng đó cứ lặp đi lặp lại khiến cá đực kiệt sức rất nhiều. Cá cái cũng nhanh chóng kiệt quệ, vì bị cá đực quấy rầy liên tục và phải làm trứng không ngừng.

Một số loài cá, chẳng hạn Aphanius mento, ngoài tự nhiên trải qua những đợt thay đổi nhiệt độ theo mùa khá lớn, nhưng trong bể thường bị nuôi ở một mức nhiệt cố định.

Kinh nghiệm của anh ấy cho thấy nuôi cá thấp hơn nhiều so với nhiệt độ khuyến nghị trong phần lớn thời gian của năm chỉ có lợi. Cá hoạt bát, năng động, trông khỏe mạnh, lên màu đẹp và có vẻ sống thọ hơn nhiều. Mà như ai cũng biết, nước mát làm chậm quá trình trao đổi chất, và nhờ vậy cá sống lâu hơn. Khi nhiệt độ tăng lên tới, đôi khi vượt quá, mức sinh sản lý tưởng, cá cũng tự lo luôn phần “vui vẻ”. Trừ Otocinclus spp. và những loài anh ấy mới có gần đây, mọi loài đang nuôi đều đã đẻ ngay trong hệ thống bình thường. Badis badis đẻ đều đặn và nuôi con thành công ở 19 °C. Tất cả các loài Danio spp. đẻ liên tục ở cùng nhiệt độ đó, nhiều đến mức anh ấy phải hạ nhiệt cho chúng xuống 16 °C trong ít nhất ba tháng. Crossocheilus reticulatus tán tỉnh nhau ở 19 °C, nhưng tiếc là chưa đẻ sau đó. Một con cái Pangio semicincta trở nên đầy đặn lạ thường quanh phần hông, dù nhóm này anh ấy mới có khoảng 4 tuần. Chẳng phải như vậy cũng phần nào nói lên “Cũng không tệ lắm đâu, ông bạn già”? Còn một chuyện nữa. Tiếc là anh ấy không thể chắc chắn gắn nó với nhiệt độ nước thấp hơn, nhưng cũng không thể coi là trùng hợp: kể từ khi làm theo cách vừa mô tả, gần như chưa từng có bệnh cá nào xuất hiện trong bất kỳ bể nào của anh ấy, hoàn toàn không.

Badis badis có thể chịu được, thậm chí sinh sản, ở nhiệt độ thấp đến bất ngờ.

Còn chuyện tiết kiệm tiền bạn lẩm bẩm là sao?

À đúng rồi. Nếu sưởi tất cả các bể lên nhiệt độ thường được khuyến nghị, hóa đơn chỉ riêng cho máy sưởi bể cá sẽ vào khoảng - mỗi năm. Trong khi đó, hóa đơn thực tế của anh ấy cho cùng việc này là dưới - mỗi năm. Số tiền đó mua được khối cá đấy! Hết rồi à? Để kết lại, anh ấy từng sống và dành thời gian ở vùng nhiệt đới, và theo anh ấy thì ngay cả ở đó mọi thứ cũng không ổn định, đồng đều như người ta vẫn nói. Nhiệt độ nước chịu tác động của nhiều thứ chứ không riêng gì ánh nắng liên tục. Hay như một người bạn cũ của anh ấy vẫn nói: “Chỗ nào mặt trời không tới thì không ấm.” Còn những chuyện khác xảy ra “nơi mặt trời không tới” sẽ được kể ở kỳ tiếp theo.