pH, GH, KH trong bể cá là gì: cách đo, chỉnh và xử lý pH tụt

pH, KH, GH là gì và vì sao cần quan tâm

pH đo nồng độ ion hydro theo thang từ 0 đến 14. Mốc 7,0 là trung tính. Thang này là thang logarit, nên chênh một đơn vị pH nghĩa là độ axit chênh gấp mười lần. Vì thế pH tụt từ 7 xuống 6 là một cú thay đổi lớn hơn nhiều so với con số trông thấy.

KH (độ cứng carbonate) cho biết trong nước có bao nhiêu carbonate và bicarbonate. Đây chính là phần đệm của bể. Khi KH đủ, pH khó tụt hay vọt lên đột ngột.

GH (độ cứng tổng) cho biết lượng canxi và magie trong nước. Cá cần hai khoáng này để xây xương và cơ. Tép cần chúng để lột xác, ốc cần để làm vỏ, và cây cũng cần chúng để lớn.

Về đơn vị, 1 dKH bằng 17,9 ppm. Ba chỉ số này thường đi cùng nhau. Nước cứng thì KH thường cao và pH cũng thường cao.

pH còn quyết định amoniac trong bể độc tới mức nào. Khi pH dưới 6,5, phần lớn amoniac nằm ở dạng ion amoni và không độc. Khi pH trên 6,5, amoniac tích lại có thể nhanh chóng trở nên độc, và nước càng ấm thì càng độc. Mặt khác, dưới pH 6,5 thì vi sinh lọc nitrat hóa làm việc chậm hẳn đi. Còn trên 7,5 thì amoniac tự do sinh ra nhiều hơn, mà dạng này rất độc với tép.

Mức bao nhiêu là hợp

Các nguồn không thống nhất về pH. Một nguồn cho rằng phần lớn cá nước ngọt sống tốt ở pH 6,5–8,0. Nguồn khác ghi khoảng 5,5–7,5, và nói thêm rằng nếu bể bạn đứng ổn định ở pH 7,5–8 thì không cần chỉnh. Nước ngọt ngoài tự nhiên dao động từ hơi dưới 6,0 đến khoảng 8,5. Phần lớn cá thích nghi được với mức nào trong khoảng này, miễn là pH đổi từ từ. Thứ làm hại cá là pH đổi nhanh.

Với KH và GH, một nguồn ghi mức thường gặp là 4–8 dKH (70–140 ppm) và 4–8 dGH (70–140 ppm). Một bài hội thảo thú y lại đưa ra mức lý tưởng cho đa số cá nước ngọt là độ kiềm 100–250 mg/L và độ cứng 100–250 mg/L. Hai nguồn lệch nhau một chút. Dù vậy, cả hai cùng cho rằng cá dĩa thích nước mềm hơn, còn cichlid châu Phi thích nước cứng hơn.

Loại bể	KH khuyên dùng
Bể cộng đồng	3–8 dKH
Bể thủy sinh có châm CO2	2–5 dKH
Bể tép Caridina trên nền phân (aquasoil)	0–1 dKH
Bể cichlid châu Phi	8–15 dKH

Một nguồn khác ghi rằng cá dĩa và tép Caridina (tép crystal) hợp với 0–3 dKH (0–50 ppm) và GH từ khoảng 3 dGH (50 ppm) trở xuống. Cichlid châu Phi thì hợp với KH trên 10 dKH (trên 180 ppm). Cá đẻ con, cá vàng và cichlid châu Phi đều thích GH cao. Ở Việt Nam, cá két và các dòng cá ali thích pH cao, còn cá vùng nước đen Amazon thì thích pH thấp.

Tép	GH	TDS
Caridina	3–4	khoảng 80–120 ppm
Neocaridina	4–8	khoảng 180–250 ppm
Sulawesi	6–8	khoảng 200 ppm

Dấu hiệu pH tụt và GH thấp

Khi pH tụt mạnh (dân chơi hay gọi là pH crash), cá thường có các biểu hiện sau:

• Cá ngoi lên mặt nước đớp khí, thở gấp và bơi loạn xạ.
• Cá bạc màu, cụp vây, bỏ ăn hoặc lờ đờ.
• Nặng hơn thì cá nằm đáy, tiết nhiều nhớt và chết đột ngột.

Tép Caridina như Crystal Red hay Taiwan Bee thường chết trước khi cá kịp có biểu hiện gì. Nếu tép tự dưng chết, bạn nên đo pH ngay. Đo thấy pH dưới 6,0 là đủ khẳng định bể đã tụt pH. Còn nếu pH lên xuống thất thường thì thủ phạm thường là KH quá thấp, không đủ đệm.

GH thấp thì biểu hiện chậm hơn. Cá ăn kém, chậm lớn, lờ đờ và nhạt màu. Cây có dấu hiệu thiếu khoáng. Tép khó lột xác, còn vỏ ốc thì mỏng hoặc rỗ.

Vì sao pH tụt

• Vi sinh trong lọc tiêu thụ carbonate, vì vậy độ kiềm cứ giảm dần theo thời gian. Khi độ kiềm xuống thấp, pH có thể đổi đột ngột và làm chết cá.
• Quá trình nitrat hóa, CO2 châm vào, nền phân và axit hữu cơ đều ăn dần KH. Khi KH chỉ còn khoảng 0–1 dKH thì nước gần như không còn đệm.
• Châm CO2 quá liều có thể kéo pH từ 6,8 xuống dưới 5,5 chỉ trong vòng một giờ. Chuyện này hay xảy ra khi van điện từ bị kẹt ở trạng thái mở, hoặc khi bình CO2 sắp cạn và xả ồ ạt.
• Nền phân thường hết khả năng đệm sau 12–24 tháng.
• Một số loại nền làm thay đổi pH. Trước khi dùng, bạn nên tìm hiểu xem loại nền đó ảnh hưởng tới pH ra sao.

Làm gì ngay khi pH tụt

1. Tắt CO2. Tăng sục khí và làm mặt nước xáo động mạnh hơn.
2. Thay 20–30% nước bằng nước đã khử clo. Đừng thay từ 50% trở lên trong một lần. Mỗi giờ chỉ nên để pH tăng tối đa khoảng 0,3–0,5 đơn vị.
3. Nếu pH vẫn thấp, bạn đo lại mỗi giờ và thay thêm 15–20% nước, các lần thay cách nhau khoảng một giờ. Mục tiêu là đưa bể về mức cũ trong khoảng 4–8 giờ, không vội hơn.
4. Nếu cần nâng KH gấp, hãy dùng khoảng 1 thìa cà phê baking soda (khoảng 5 g) cho 100 L nước. Bạn hòa baking soda với nước lấy từ bể rồi đổ vào từ từ. Liều này nâng KH thêm khoảng 2–3 dKH. Mỗi lần không cho nhiều hơn mức này.

Các bước chỉnh pH, KH, GH

1. Đo pH, KH và GH. Tra xem từng loài trong bể cần mức bao nhiêu.
2. Tìm ra thứ đang đẩy pH lệch khỏi mức mong muốn và loại bỏ nó trước, sau đó mới chỉnh.
3. Chỉnh KH trước tiên. Muốn hạ pH lâu dài thì giảm KH. Muốn pH ổn định thì nâng KH.
4. Thay đổi từ từ. Sau mỗi lần thay nước hay châm thuốc, bạn đo lại và ghi sổ để theo dõi xu hướng.

Cách tăng KH, GH, pH

• Baking soda. Dùng theo liều khẩn cấp đã nêu ở trên.
• Chất đệm KH bán sẵn. Cho từng chút một, mỗi lần cho xong thì đo lại.
• San hô vụn. Loại này nâng cả pH, KH và GH. Liều dùng khoảng 450 g cho mỗi 38 L nước. Bạn có thể trộn vào nền hoặc cho vào túi lưới đặt trong lọc. Sau 6–12 tháng thì thay mới. Ở pH 8,0, san hô vụn chủ yếu nâng KH và pH ít thay đổi hơn. Ở pH thấp hơn, nó nâng cả pH lẫn KH.
• Đá dolomite nghiền hoặc san hô trong nền. Hai thứ này nhả canxi carbonate ra nước nên làm pH tăng.
• Canxi carbonate. Chất này nâng cả GH lẫn KH. Nếu chỉ muốn tăng GH, bạn dùng muối canxi và magie không chứa carbonate hay bicarbonate. Trên thị trường cũng có các sản phẩm khoáng bổ sung chuyên dùng để tăng độ cứng.
• Thay nước bằng nguồn nước có độ kiềm cao hơn. Ở nơi nước máy vốn đã cứng, có khi chỉ cần thay nước nhiều hơn là đủ giữ độ cứng.

Cách giảm pH, KH, GH

• Pha dần nước RO/DI vào nước thay. Nước RO đã loại khoảng 90–99% tạp chất và có pH gần 7. Khi dùng nước RO, bạn phải bổ sung lại khoáng cho hợp với loài mình nuôi.
• Thay nước thưa hơn. Bể sẽ tự chua dần.
• Châm CO2. CO2 làm giảm pH mà không làm đổi KH.
• Lũa. Lũa nhả tannin làm giảm pH và nhuộm nước sang màu nâu. Màu nước này không hại cá hay cây.
• Lá khô. Dân chơi Việt hay dùng lá bàng, lá chuối, lá ổi, lá xoài và lá nhãn, khoảng 1 lá cho 30 L nước. Nếu dùng đủ lá bàng, pH có thể xuống khoảng 6,0. Mỗi lá mất khoảng 2 tháng mới phân hủy hết, trừ khi bị tép ăn. Đừng luộc lá trước khi dùng, vì luộc làm lá yếu đi. Thay vào đó, bạn ngâm lá vài ngày. Nhớ lấy than hoạt tính ra khỏi lọc khi dùng lá.

Thuốc hạ pH chỉ có tác dụng tạm thời, vì KH sẽ kéo pH quay về mức cũ. Liều ghi trên bao bì cũng chỉ đúng khi dùng với nước RO. Muốn hạ pH lâu dài thì phải giảm KH bằng cách dùng nguồn nước khác hoặc nước RO.

Nước cho bể tép ở Việt Nam

Bể tép nên dùng nước RO/DI rồi bù lại bằng loại khoáng chỉ chứa canxi và magie. Một trại tép đưa ra ví dụ là 9 ml khoáng cho tép trong bể 50 L, cho TDS khoảng 100 ppm. Liều này thay đổi tùy loại khoáng, nên bạn cứ đo TDS rồi chỉnh theo.

Nếu chưa có máy RO, một trại tép gợi ý dùng bình nước tinh khiết 20 L hoặc chai nước suối 5 L. Không dùng nước khoáng. Trước khi dùng, lần nào cũng phải đo TDS. Dân nuôi tép trong nước hay dùng bút đo TDS để theo dõi lượng khoáng.

Đo bằng gì

Có nhiều loại bộ test: que thử, viên thử khô, test dạng nước nhỏ giọt, máy đo điện tử và máy quang phổ. Trong số này, máy quang phổ chính xác nhất. Que thử đa chỉ tiêu đo được pH, KH và GH cùng lúc. Loại này tiện để đo khi bảo dưỡng bể, khi cho cá sinh sản hoặc khi bể có chuyện. Giấy quỳ và bút đo pH rẻ tiền không hiệu chuẩn thì khó tin được. Test dạng nước cho kết quả chính xác hơn.

Sai lầm hay gặp

• Cố giữ pH đứng yên tuyệt đối. pH dao động chút ít trong ngày là chuyện bình thường. Thứ nguy hiểm là pH đổi đột ngột.
• Đổi pH quá nhanh, hoặc thay quá nhiều nước trong một lần.
• Châm hóa chất chỉnh pH theo cảm tính mà không đo lại.
• Nghĩ rằng GH cao là đủ canxi. Nước có thể nhiều magie nhưng lại ít canxi. Nếu cá, tép vẫn có triệu chứng thiếu khoáng thì nên đo riêng canxi.
• Luộc lá trước khi thả. Ngâm lá vài ngày thì lá giữ được tác dụng tốt hơn.
• Cho rằng chất thải của cá làm tăng pH. Có bài viết tiếng Việt nói như vậy. Tuy nhiên, người phản biện bài đó đã chỉ ra rằng chất thải và chất hữu cơ phân hủy thường làm pH giảm.

Theo dõi định kỳ

• Thay khoảng 25% nước bằng nước đã khử clo. Bể mới thì thay mỗi tuần, bể đã chạy ổn thì thay 1–2 lần mỗi tháng.
• Đo KH mỗi tháng một lần. Nếu bể có châm CO2 hoặc dùng nền phân thì đo hai tuần một lần. Thấy KH giảm dần thì xử lý ngay, đừng đợi nó về 0.
• Không để KH xuống mức 2 dKH hoặc thấp hơn, vì khi đó pH dao động tới mức nguy hiểm. Bể thủy sinh có châm CO2 nên giữ KH trên khoảng 2–3 dKH.
• Thay nền phân sau khoảng 12–24 tháng.
• Ghi sổ các lần đo để thấy được xu hướng, thay vì chỉ nhìn vào một con số.