ปลากัดกลาดิเอเตอร์

หากปลาชนิดนี้ก้าวร้าวอย่างที่เล่าลือกันจริง ตู้ปลาที่มีขนาดฐาน 90 × 30 ซม. หรือเทียบเท่า อาจจำเป็นสำหรับการเลี้ยงเพียงหนึ่งคู่ ปริมาตรประมาณ 81 ลิตร1

• อุณหภูมิ: 22–27 °C
• ค่า pH: 4.0–6.0
• ความกระด้าง (GH): 0–5 dGH1

สามารถเลี้ยงในตู้ที่จัดตกแต่งเต็มรูปแบบได้ แม้ผู้เพาะพันธุ์หลายคนนิยมไม่ปูวัสดุพื้นตู้เพื่อให้ดูแลง่าย ใช้รากและกิ่งขอนไม้ได้ โดยวางให้เกิดมุมร่มเงาสักสองสามจุด หากหาขอนไม้รูปทรงที่ต้องการไม่ได้ ไม้บีช (common beech) หรือไม้โอ๊คก็ใช้ได้อย่างปลอดภัยถ้าตากแห้งสนิทและลอกเปลือกออกแล้ว อาจใส่กระถางดินเผาหรือท่อเป็นท่อน ๆ เพิ่มเพื่อเป็นที่หลบซ่อนเพิ่มเติม

การใส่ใบไม้แห้ง เช่น ใบบีช ใบโอ๊ค หรือใบหูกวาง ช่วยเสริมให้ตู้ดูเป็นธรรมชาติยิ่งขึ้น นอกจากเป็นที่หลบซ่อนเพิ่มให้ปลาแล้ว ระหว่างที่ใบไม้ย่อยสลายยังเกิดกลุ่มจุลินทรีย์ขึ้น ซึ่งเป็นแหล่งอาหารเสริมที่มีค่าสำหรับลูกปลา ส่วนแทนนินและสารเคมีอื่น ๆ ที่ใบไม้ปล่อยออกมาขณะเน่าสลายก็ถือว่ามีประโยชน์เช่นกัน

เช่นเดียวกับปลาชนิดอื่นในสกุลนี้ ปลาชนิดนี้ดูเหมือนจะอยู่ได้ดีที่สุดภายใต้แสงค่อนข้างสลัว อาจใส่ไม้น้ำเอเชียที่ทนสภาพแบบนี้ได้ เช่น Microsorum pteropus, Taxiphyllum barbieri หรืออาจเป็น Cryptocoryne spp. ที่ปลูกในกระถาง และการมีพืชลอยน้ำเป็นหย่อม ๆ จะช่วยกระจายแสงที่ส่องเข้าตู้

ระบบกรองไม่จำเป็นต้องแรงมาก กรองฟองน้ำที่ใช้ปั๊มลมและตั้งให้น้ำหมุนเวียนเบา ๆ ก็เพียงพอ ควรปิดฝาตู้ให้มิดชิดและอย่าเติมน้ำจนเต็มขอบ เพราะเช่นเดียวกับ Betta spp. ทุกชนิด ปลาชนิดนี้ต้องขึ้นมาใช้ชั้นอากาศชื้นที่เกิดเหนือผิวน้ำเป็นครั้งคราว และน่าจะกระโดดเก่งมาก1

ในธรรมชาติน่าจะล่าแมลงและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังขนาดเล็กหรือแพลงก์ตอนสัตว์อื่น ๆ และอาจรวมถึงกุ้งที่อาศัยอยู่ในแหล่งเดียวกันด้วย ปลาที่เลี้ยงในตู้ปกติจะยอมรับอาหารแห้งเมื่อรู้ว่ากินได้ แต่ควรให้อาหารมีชีวิตหรืออาหารแช่แข็งขนาดเล็กอย่างไรแดง ไรทะเล หรือหนอนแดงเป็นประจำในปริมาณมากพอ เพื่อให้ปลามีสีสันและสภาพร่างกายที่ดีที่สุด ปลาตัวใหญ่อาจให้ไส้เดือนดินเป็นครั้งคราวได้ แต่ระวังอย่าให้อาหารมากเกินไป เพราะ Betta spp. ดูเหมือนจะอ้วนง่ายเป็นพิเศษ1

ไม่แนะนำให้เลี้ยงในตู้รวมทั่วไปด้วยเหตุผลที่กล่าวไปแล้ว ด้วยความต้องการและนิสัยของปลาชนิดนี้ จึงควรเลี้ยงเดี่ยว ๆ หรือเลี้ยงร่วมกับปลาที่สงบมาก ๆ เท่านั้น เพราะปลาที่ใหญ่กว่ามากหรือว่องไวกว่ามีแนวโน้มจะข่มและแย่งอาหารไปหมด ปลาตระกูลปลาตะเพียนขนาดเล็กและปลาค้อบางชนิดที่อาศัยในสภาพแวดล้อมคล้ายกันในธรรมชาติสามารถเลี้ยงร่วมกันได้

ควรเลี้ยงเป็นคู่ แม้อาจจำเป็นต้องเลี้ยงเป็นกลุ่มชั่วคราวเพื่อให้ปลาเลือกคู่เอง ตัวผู้ที่เลี้ยงรวมกันดูเหมือนจะสู้กันไม่หยุด และอาจถึงขั้นกัดกันตายในพื้นที่แคบ1

ตัวผู้มักโตกว่า สีสันสดกว่า หัวกว้างกว่า และครีบยาวกว่าตัวเมีย1

เป็นปลาที่ตัวผู้อมไข่ในปาก หากเป็นไปได้ควรเตรียมตู้แยกสำหรับเพาะพันธุ์ เว้นแต่ปลาเลี้ยงแยกอยู่แล้ว โดยจัดตู้ตามที่แนะนำไว้ข้างต้น ตู้ควรมีฝาปิดที่สนิทที่สุดเท่าที่หาได้ (ผู้เพาะพันธุ์บางคนใช้พลาสติกแรปปิดแทนเพื่อไม่ให้มีช่องว่าง) เพราะลูกปลาต้องได้ใช้ชั้นอากาศที่อุ่นและชื้น หากไม่มี การพัฒนาของอวัยวะช่วยหายใจ (labyrinth) อาจบกพร่องได้

แม้จะทำไม่ได้เสมอไป วิธีที่ดีที่สุดในการได้คู่ที่เข้ากันได้สำหรับเพาะพันธุ์คือปล่อยให้ปลาจับคู่กันเองตามธรรมชาติจากในกลุ่ม หากสุ่มเลือกตัวผู้และตัวเมียมาจับคู่ ปลาอาจไม่อยู่ร่วมกันอย่างสงบเสมอไป และตัวที่อ่อนแอกว่าอาจถึงตายได้ เมื่อจับคู่กันแล้ว ปกติปลาจะไม่แสดงความก้าวร้าว เว้นแต่พื้นที่จำกัด

การเกี้ยวพาราสีมักกินเวลานาน ตัวผู้ที่สีเข้มจัดจะเข้าหาตัวเมียโดยอ้าปากและกางครีบ ตัวเมียมักหันลำตัวให้ตัวผู้อยู่ตรงข้างลำตัวด้านใดด้านหนึ่ง และอาจอ้าปากและพองเหงือกตอบ

ไข่และน้ำเชื้อจะถูกปล่อยออกมาทีละน้อยระหว่างการ 'รัด' ซึ่งเป็นลักษณะทั่วไปของปลาในวงศ์ Osphronemidae โดยตัวผู้จะงอตัวรัดรอบตัวเมีย และอาจมีการรัดหลอกหลายครั้งก่อนเริ่มวางไข่จริง เคยพบว่าทั้งสองตัวช่วยกันเก็บไข่ที่ผสมแล้ว โดยไข่ที่ตัวเมียเก็บได้จะถูกพ่นเข้าปากตัวผู้ เมื่อตัวผู้อมไข่ไว้ครบแล้วก็จะเริ่มรอบใหม่ไปเรื่อย ๆ จนตัวเมียไข่หมด ซึ่งอาจใช้เวลาพอสมควร

หลังวางไข่ สิ่งสำคัญมากคือปล่อยให้ตัวผู้อยู่อย่างสงบเงียบที่สุด ตัวผู้ของปลาชนิดนี้ขึ้นชื่อเรื่องการกลืนไข่ทั้งครอกหลังผ่านไปไม่กี่วัน และโอกาสที่จะเกิดเรื่องนี้จะสูงขึ้นหากตัวผู้ถูกรบกวนเกินควร ด้วยเหตุนี้ผู้เพาะพันธุ์หลายคนจึงปล่อยตัวเมียไว้ในตู้เดิม แทนที่จะเสี่ยงให้ตัวผู้ตื่นตกใจจากการช้อนตัวเมียออก แต่โดยเฉพาะในตู้ขนาดเล็ก ตัวเมียอาจรังควานตัวผู้มากเกินไปหรือกินลูกปลา จึงต้องแยกออกอยู่ดี

ระยะฟักไข่ดูเหมือนจะแตกต่างกันได้มาก โดยมีรายงานว่าอยู่ในช่วง 14–35 วัน เมื่อครบแล้วตัวผู้จะเริ่มคายลูกปลาที่พัฒนาเต็มที่และว่ายน้ำได้เองออกมา มีผู้อนุบาลลูกปลาได้สำเร็จทั้งแบบแยกลูกปลาออก แบบเลี้ยงไว้กับตัวผู้ และแบบเลี้ยงไว้กับพ่อแม่ทั้งสองตัว

ลูกปลามีขนาดใหญ่พอ (5 มม. ขึ้นไป) ที่จะกินอาหารเคลื่อนไหวได้อย่างไมโครเวิร์มและลูกไรทะเลแรกฟักได้ทันที (ดูหมายเหตุข้างต้นเรื่องการให้ไรทะเลแก่ลูกปลากัด) ให้อาหารหลากหลายชนิดทีละน้อยหลายครั้งต่อวันเพื่อให้โตเร็วที่สุด แต่ต้องระวังมากอย่าให้อาหารมากเกินไป เพราะลูกปลาชนิดนี้เกิดปัญหาลำไส้ได้ง่ายมากหากได้รับอาหารมากเกินไป ควรเริ่มเปลี่ยนน้ำทีละน้อยทุกวัน (5–10% ของปริมาตรตู้) ด้วย เพื่อป้องกันการสะสมของของเสียอินทรีย์1

คาดว่าเป็นปลาถิ่นเดียวของแอ่งมาเลียว (Maliau) ซึ่งแยกตัวโดดเดี่ยวทางภูมิศาสตร์ เป็นที่ราบสูงรูปร่างเกือบกลมที่มีเนินเขาล้อมรอบ อยู่ในรัฐซาบาห์ ประเทศมาเลเซีย เกาะบอร์เนียว แม่น้ำมาเลียวเป็นส่วนหนึ่งของลุ่มน้ำคินาบาตังกันที่ใหญ่กว่ามาก ซึ่งเป็นแม่น้ำที่ยาวเป็นอันดับสองของมาเลเซีย1

ตัวอย่างชุดต้นแบบ (type series) เก็บมาจากป่าเฮท (heath forest) ร่วมกับ 'Puntius' sealei และ Hemibagrus cf. baramensis ในน้ำที่เป็นกรด ค่า pH 4.2–4.8 ปลาตัวเต็มวัยแต่ละตัวอยู่ห่างกันประมาณหนึ่งเมตร และมักมีลูกปลาอยู่ด้วยไม่กี่ตัว1

ปลาชนิดนี้อยู่ในกลุ่ม Betta unimaculata complex ซึ่งเป็นกลุ่มของชนิดที่ใกล้ชิดกันในสกุลนี้ สมาชิกในกลุ่มมีลักษณะร่วมกันดังนี้: ลำตัวยาวเรียว ความลึกลำตัวที่จุดเริ่มครีบหลัง 18–25% SL; หัวใหญ่และทู่ ความกว้างหัว 19–24% SL; กระดูกขากรรไกรบน (maxilla) และริมฝีปากล่างยาว ระยะจากปลายขากรรไกรล่างถึงปลายด้านหลังของ maxilla 27–54% HL; ครีบหางรูปมน บางครั้งก้านครีบกลางยื่นยาว; ครีบท้องสั้นและเป็นเส้นยาว; ครีบหลังและครีบก้นค่อนข้างแหลม

ชุดลักษณะเฉพาะที่ใช้แยกปลาชนิดนี้ออกจากชนิดอื่นในกลุ่มมีดังนี้: ไม่มีเกล็ดหุ้ม (sheath scales) ที่ฐานครีบก้น; ไม่มีก้านครีบแข็งที่ครีบหลัง; ลำตัวสีน้ำตาลอมเหลือง; แผ่นปิดเหงือกสีอมฟ้า; ครีบหางสีน้ำตาลเรียบ; กระดูกสันหลัง 33–34 ข้อ; ก้านครีบก้น 28–31 ก้าน (ฐานนิยม 30); ก้านครีบหลัง 7–9 ก้าน (ฐานนิยม 8); ก้านครีบอก 16–17 ก้าน (ฐานนิยม 17); เกล็ดใต้ครีบหลัง 5–6.5 เกล็ด (ฐานนิยม 6); เกล็ดแนวข้างลำตัว 34–36 เกล็ด (ฐานนิยม 35); เกล็ดหน้าครีบหลัง 24–27 เกล็ด (ฐานนิยม 26); ความยาวหน้าครีบหลัง 68.0–72.8% SL; ความยาวหัว 28.5–31.3% SL; ความยาวฐานครีบก้น 48.1–52.8% SL; ความยาวฐานครีบหลัง 7.3–11.4% SL; ความยาวขากรรไกรล่าง 28.3–38.3% SL

สกุล Betta มีจำนวนชนิดมากที่สุดในวงศ์ Osphronemidae โดยมีสมาชิกที่ได้รับการยอมรับเกือบ 70 ชนิด และดูเหมือนจะเพิ่มขึ้นอีก เพราะยังมีการบรรยายชนิดใหม่อย่างสม่ำเสมอนับตั้งแต่ต้นศตวรรษนี้

ปลาในสกุลนี้ปรับตัวอาศัยอยู่ในระบบนิเวศที่หลากหลายได้สำเร็จ ตั้งแต่คูน้ำนิ่งไปจนถึงลำธารบนเขาที่น้ำไหล รวมถึงสภาพแวดล้อมสุดขั้วบางแห่ง เช่น ป่าพรุที่น้ำเป็นกรดสูง

ปัจจุบันการจัดสมาชิกในสกุลออกเป็นกลุ่มต่าง ๆ ของชนิดที่ใกล้ชิดกันเป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไป แต่ส่วนใหญ่อาศัยลักษณะทางสัณฐานวิทยาและพฤติกรรม จึงยังต้องมีการศึกษาสายวิวัฒนาการระดับโมเลกุล ซึ่งย่อมเป็นประโยชน์ในการระบุความสัมพันธ์ของปลากลุ่มนี้ให้แม่นยำยิ่งขึ้น

เช่นเดียวกับปลาอื่นในอันดับย่อย Anabantoidei ปลาชนิดนี้มีอวัยวะช่วยหายใจเสริมที่เรียกว่า labyrinth ซึ่งได้ชื่อนี้จากโครงสร้างที่คล้ายเขาวงกต อวัยวะนี้ช่วยให้ปลาหายใจเอาอากาศจากบรรยากาศได้ในระดับหนึ่ง

อวัยวะนี้ประกอบด้วยอวัยวะเหนือเหงือก (suprabranchial organ) หนึ่งคู่ ซึ่งเกิดจากการขยายตัวของส่วนบน (epibranchial) ของซี่เหงือกคู่แรก และอยู่ในโพรงเหนือเหงือก ภายในมีแผ่นผิวหนังพับซ้อนจำนวนมากที่มีเส้นเลือดหนาแน่น ทำหน้าที่เป็นพื้นผิวแลกเปลี่ยนก๊าซขนาดใหญ่ โครงสร้างของอวัยวะนี้ซับซ้อนต่างกันไปในแต่ละชนิด และมักพัฒนาดีกว่าในชนิดที่อาศัยในสภาพแวดล้อมที่โหดร้ายกว่า1