ปลาด็อกเตอร์ฟิช

ต้องมีฝาปิดตู้ที่ปิดได้สนิท เพราะเป็นปลาที่รู้กันว่ากระโดดออกจากตู้ได้ เนื่องจากปลาชนิดนี้ต้องการสภาพน้ำที่คงที่และแทะเล็มไบโอฟิล์มเป็นอาหาร จึงไม่ควรปล่อยลงตู้ที่ระบบชีวภาพยังไม่สมบูรณ์เด็ดขาด และต้องมีฝาปิดที่ปิดได้สนิท เพราะปลาสามารถไต่ขึ้นกระจกได้จริง ๆ

ปลาด็อกเตอร์ฟิช (Garra rufa) เป็นปลาในวงศ์ปลาตะเพียนจากแถบเมดิเตอร์เรเนียนตะวันออกและตะวันออกกลาง ตั้งแต่ตุรกีและอิสราเอลไปจนถึงลุ่มน้ำไทกริส-ยูเฟรทีสในอิหร่าน ปลาที่ขายในชื่อ G. rufa วางตลาดไปทั่วโลกด้วยความสามารถในการกำจัดผิวหนังที่ตายแล้ว ซึ่งยังเป็นที่น่าสงสัย แต่ชนิดนี้น่าจะเป็นกลุ่มของหลายชนิดที่ใกล้ชิดกันมาก และยังไม่ชัดเจนว่าปลาที่ซื้อขายกันอยู่เป็นชนิดใด ปลาชนิดนี้ไม่ใช่ปลาเขตร้อนโดยแท้ เลี้ยงที่อุณหภูมิ 14–20 °C2

ความยาวมาตรฐาน: 12 ซม. (SL) ขนาดพื้นตู้: 120 × 45 ซม. ปริมาตร: ประมาณ 243 ลิตร

ขนาดตู้ขั้นต่ำที่ควรพิจารณาคือตู้ที่มีพื้นตู้ขนาด 120 × 45 ซม.2

• อุณหภูมิ: 14–20 °C ไม่ใช่ปลาเขตร้อนโดยแท้ และโดยส่วนใหญ่ไม่จำเป็นต้องใช้ฮีตเตอร์เพิ่ม
• ค่า pH: 6.0–8.0
• ความกระด้าง (GH): 1–15 dGH2

เลี้ยงไม่ยากในตู้ที่ดูแลอย่างดี แต่ขอแนะนำอย่างยิ่งให้จัดตู้ให้คล้ายลำธารหรือแม่น้ำที่มีน้ำไหล โดยใช้พื้นเป็นหินที่ถูกน้ำกัดเซาะจนมนหลายขนาด ทราย กรวดละเอียด และอาจมีก้อนหินขนาดเล็กบ้าง จากนั้นอาจตกแต่งเพิ่มด้วยรากหรือกิ่งขอนไม้ และไม้น้ำที่ทนทาน

สิ่งสำคัญที่สุดคือน้ำต้องสะอาดและมีออกซิเจนสูง โดยควรหมุนเวียนน้ำได้มากกว่า 10 เท่าของปริมาตรตู้ต่อชั่วโมง หากจำเป็นอาจใช้ปั๊มน้ำ (powerhead) และหัวทรายเพิ่มเติมเพื่อให้ได้กระแสน้ำและออกซิเจนตามต้องการ แสงไฟที่สว่างจะช่วยให้เกิดไบโอฟิล์มบนพื้นผิวแข็งต่าง ๆ ซึ่งปลาจะแทะเล็มกิน

เนื่องจากปลาชนิดนี้ต้องการสภาพน้ำที่คงที่และแทะเล็มไบโอฟิล์มเป็นอาหาร จึงไม่ควรปล่อยลงตู้ที่ระบบชีวภาพยังไม่สมบูรณ์เด็ดขาด และต้องมีฝาปิดที่ปิดได้สนิท เพราะปลาสามารถไต่ขึ้นกระจกได้จริง ๆ2

อาหารตามธรรมชาติของปลาด็อกเตอร์ฟิชคือคราบที่เกาะตามพื้นผิว ได้แก่ ตะไคร่และจุลินทรีย์ที่อยู่ในนั้น ปลาชนิดนี้ซึ่งมีปากแบบดูดเกาะจะแทะเล็มตามก้อนหินที่มีตะไคร่ปกคลุม1

แม้จะแทะเล็มตะไคร่หากมีให้กิน แต่ปลาชนิดนี้ไม่ได้กินพืชเพียงอย่างเดียว ควรให้อาหารประเภทเนื้อ เช่น หนอนแดง ไส้เดือนน้ำ ไรทะเล ทั้งแบบมีชีวิตหรือแช่แข็ง กุ้งสับ ฯลฯ ร่วมกับอาหารแห้งชนิดจมคุณภาพดี ซึ่งอย่างน้อยบางส่วนควรมีส่วนผสมของพืชในสัดส่วนที่มาก เช่น สาหร่ายสไปรูลินาหรือวัตถุดิบที่คล้ายกัน

อาจให้ผักผลไม้สด เช่น แตงกวา เมลอน ผักโขมลวก หรือซูกินี เป็นครั้งคราว และอาหารทำเองที่ใช้เจลาตินเป็นตัวประสาน โดยผสมอาหารปลาแบบแห้ง หอยหรือกุ้งปั่นละเอียด ผักและผลไม้สด ก็พิสูจน์แล้วว่าใช้ได้ผลดี2

ปลาชนิดนี้ไม่กลัวคน และจะแทะเล็มผิวคนเหมือนที่มักทำกับก้อนหินที่มีตะไคร่ปกคลุม การแทะเล็มนี้จะกำจัดเซลล์ผิวที่ตายแล้วออกอย่างนุ่มนวลมาก จึงช่วยส่งเสริมการหายของบริเวณที่อักเสบ โดยเฉพาะปลาวัยอ่อนจะชอบทำความสะอาดและกินตะไคร่เป็นอย่างมาก ควรเลี้ยง Garra rufa เป็นฝูงเท่านั้น1

ค่อนข้างรักสงบ และเลี้ยงร่วมกับปลาชนิดอื่นที่ต้องการสภาพแวดล้อมคล้ายกันได้

ไม่ค่อยยอมรับปลาชนิดเดียวกันในตู้ขนาดเล็ก แต่ในธรรมชาติอยู่รวมกันเป็นกลุ่มหลวม ๆ หากเลี้ยงเพียงตัวเดียวมักจะก้าวร้าวมากขึ้นกับปลาที่มีรูปร่างคล้ายกัน จึงแนะนำให้ซื้อ 3–4 ตัวขึ้นไปหากพื้นที่ตู้เพียงพอ ปลากลุ่มนี้จะจัดลำดับชั้นกันเองอย่างเห็นได้ชัด แต่ปลาอื่นในตู้มีแนวโน้มจะไม่ถูกรบกวน2

ตัวเมียที่โตเต็มวัยพร้อมผสมพันธุ์จะมีลำตัวหนากว่าตัวผู้อย่างเห็นได้ชัด ส่วนตัวผู้ขนาดใหญ่จะมีตุ่มสิว (tubercle) ขึ้นเป็นบริเวณกว้างบนหัวและจะงอยปาก2

ปลาที่ซื้อขายในชื่อ Garra rufa จำนวนมากถูกเพาะพันธุ์ในหลายประเทศ แต่ยังไม่ชัดเจนว่าเป็นประชากรใด และจึงเป็นชนิดใดกันแน่ (ดู 'หมายเหตุ') นอกจากนี้ยังไม่แน่ชัดว่าเพาะพันธุ์แบบธรรมชาติหรือใช้ฮอร์โมนกระตุ้น

ประชากรในธรรมชาติมักวางไข่ต่อเนื่องเป็นระยะเวลานาน โดยทั่วไปอยู่ระหว่างเดือนเมษายนถึงพฤศจิกายน ไข่จะถูกโปรยกระจายไปบนกรวดหรือก้อนหิน และพ่อแม่ปลาไม่ดูแลไข่หรือลูก2

ปลาด็อกเตอร์ฟิช (Garra rufa) พบแพร่หลายในตะวันออกกลาง ประชากรที่อาศัยอยู่ในบ่อน้ำพุร้อนคังกัล (Kangal) ประเทศตุรกี มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวาง1

พบแพร่หลายในแถบเมดิเตอร์เรเนียนตะวันออกและตะวันออกกลาง ตั้งแต่แม่น้ำเจย์ฮาน (Ceyhan) แม่น้ำเซย์ฮาน (Seyhan) แม่น้ำอาซี (Asi) และระบบแม่น้ำขนาดเล็กอื่น ๆ ในตุรกี ตลอดลุ่มน้ำชายฝั่งในซีเรีย แม่น้ำเควก (Qweik) ในตุรกีและซีเรียซึ่งปัจจุบันแห้งขอดเกือบทั้งหมดแล้ว ลุ่มแม่น้ำจอร์แดนในจอร์แดนและอิสราเอล (ยกเว้นแอ่งทะเลเดดซีตอนใต้ ซึ่งมีปลาสกุลเดียวกันคือ G. ghorensis อาศัยอยู่แทน) และระบบแม่น้ำไทกริส-ยูเฟรทีสในตุรกี ซีเรีย อิรัก และอิหร่าน

ทางตะวันตกเฉียงใต้ของอิหร่าน ยังพบในแอ่งทะเลสาบมาฮาร์ลู (Maharlu) และลุ่มน้ำชายฝั่งลงไปทางใต้ไกลถึงแม่น้ำมอนด์ (Mond) ในจังหวัดบูเชห์ร (Bushehr)

แหล่งที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) คือ 'Aleppo, Syria'2

มักอาศัยอยู่ในช่วงที่น้ำไหลเชี่ยวของต้นน้ำและลำน้ำสาขา แต่ก็พบในลำน้ำสายใหญ่ในที่ราบลุ่มบางแห่ง และอ่างเก็บน้ำที่มนุษย์สร้างขึ้นด้วย แหล่งอาศัยที่เหมาะที่สุดมีน้ำใสและมีออกซิเจนอิ่มตัว ซึ่งเมื่อรวมกับแสงแดดจะช่วยให้เกิดไบโอฟิล์มหนาแน่นปกคลุมพื้นผิวใต้น้ำ

ในบางกรณีพบอาศัยอยู่ในแหล่งน้ำชั่วคราวที่แห้งไปบางส่วนในบางช่วงของปี2

ประชากรของปลาชนิดนี้ที่อาศัยอยู่ในบ่อน้ำพุร้อนคังกัล ประเทศตุรกี สามารถนำมาใช้บรรเทาอาการของผู้ป่วยโรคผิวหนังร้ายแรง (โรคผื่นภูมิแพ้ผิวหนังเรื้อรัง โรคสะเก็ดเงิน ฯลฯ) ได้ ในการทดลองกับตัวเอง Garra rufa ตัวเล็ก ๆ ตอดแขนเหมือนเป็นรากไม้ Garra rufa จึงแนะนำได้โดยไม่ลังเลในฐานะปลากินตะไคร่ชั้นยอดสำหรับตู้ปลา และจะว่ายเข้ามาหามือเองทันทีที่จุ่มมือลงในตู้1

ปลาที่เรียกว่า G. rufa วางตลาดไปทั่วโลกในชื่อ 'ด็อกเตอร์ฟิช' (doctor fish) ด้วยความสามารถในการกำจัดผิวหนังที่ตายและเป็นขุย และบรรเทาอาการอย่างโรคสะเก็ดเงิน ซึ่งยังเป็นที่น่าสงสัย ปลาเหล่านี้หาได้ค่อนข้างทั่วไปในตลาดปลาสวยงามด้วย แต่ในทั้งสองกรณียังไม่ชัดเจนว่าเป็น G. rufa จริงหรือเป็นชนิดอื่นที่ใกล้ชิดกัน

ทั้งนี้เพราะ G. rufa ตามความเข้าใจในปัจจุบัน น่าจะเป็นกลุ่มของหลายชนิดที่ใกล้ชิดกันมากมากกว่าจะเป็นชนิดเดียว (J. Freyhof, pers. comm.) แหล่งที่พบตัวอย่างต้นแบบอยู่ในซีเรีย ขณะที่ปลาเชิงพาณิชย์ส่วนใหญ่มาจากอิสราเอลและอาจมาจากตุรกีด้วย ประชากรต่างกลุ่ม บางครั้งแม้อยู่ในประเทศเดียวกัน มักมีลักษณะภายนอกแตกต่างกัน และไม่อาจตัดความเป็นไปได้ของการผสมข้ามสายพันธุ์ออกไปได้

อย่างไรก็ตาม ปลาเหล่านี้มีลักษณะบางอย่างคล้ายกันในพื้นที่กระจายพันธุ์ส่วนใหญ่ ตาม Coad (2010) ประชากร G. rufa จากอิรักและอิหร่านจำแนกได้ดังนี้: มีหนวด 2 คู่; ก้านครีบหลังแบบแตกแขนงส่วนใหญ่มี 8 ก้าน (87.1% จากปลา 534 ตัว ช่วง 6-8); มีแผ่นดูดยึดเกาะใต้หัวที่พัฒนาดี และขอบด้านหน้าเป็นอิสระ

แม้สีลำตัวและครีบจะแปรผันได้มาก แต่ประชากรส่วนใหญ่มีจุดสีเข้มหรือสีฟ้าเหลือบที่มุมบนของแผ่นปิดเหงือก และอีกจุดที่โคนหาง ซึ่งมักเด่นชัดกว่าในปลาวัยอ่อน โดยปกติมีลายสีเข้มเรียงกันที่โคนก้านครีบหลังช่วงกลาง และในหลายกรณีปลายแฉกบนของครีบหางเป็นสีดำ

สกุล Garra เป็นกลุ่มที่ยังลึกลับเป็นพิเศษ มีการบรรยายชนิดใหม่อยู่เป็นประจำ ขณะที่หลายชนิดที่มีอยู่อาจเป็นกรณีที่ระบุชนิดผิด หรือเป็นชื่อพ้องของชนิดอื่น การทบทวนอนุกรมวิธานบางครั้งก็ถูกตั้งคำถาม ซึ่งยิ่งเพิ่มความสับสน การทบทวนทั้งสกุลอย่างครบถ้วนน่าจะเป็นทางออกที่ดีที่สุด แต่ไม่น่าจะเกิดขึ้นได้ เนื่องจากสมาชิกในสกุลมีการกระจายพันธุ์กว้างมาก ตั้งแต่จีนตอนใต้ ผ่านเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ส่วนใหญ่ อินเดีย และตะวันออกกลาง ไปจนถึงแอฟริกาตอนเหนือ/ตอนกลาง

แทนที่จะเป็นเช่นนั้น งานวิจัยที่ครอบคลุมน้อยกว่าหลายชิ้นที่ตีพิมพ์ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ได้ทำให้ความรู้ค่อย ๆ ก้าวหน้าขึ้นอย่างต่อเนื่อง และยังมีความเป็นไปได้ที่สกุลนี้จะถูกแยกออกเป็นกลุ่มย่อยที่เล็กลง เนื่องจากกลุ่มในปัจจุบันแทบจะแน่นอนว่าเป็นกลุ่มที่มีหลายบรรพบุรุษ (polyphyletic)

ปลาในสกุล Garra มักถูกจัดอยู่ในวงศ์ย่อย Labeoninae/Cyprininae หรือเผ่า Labeonini (ชื่อแตกต่างกันไปตามผู้เขียน) ซึ่งตามแนวคิดล่าสุดแบ่งย่อยออกเป็นสี่เผ่าย่อย ได้แก่ Labeoina, Garraina, Osteochilina และ Semilabeoina (Yang et al., 2012) เผ่าย่อย Garraina ซึ่งเชื่อว่าเป็นกลุ่มที่มีบรรพบุรุษร่วมเดียว (monophyletic) ประกอบด้วยสายพันธุกรรมหลายสาย ได้แก่ Garra sensu stricto (ซึ่งรวม Horalabiosa, Phreatichthys และอาจมีสกุลอื่นด้วย) กลุ่มเล็ก ๆ ที่ประกอบด้วย Garra cambodgiensis และ G. fascicauda (ซึ่งทำให้ Garra เป็นกลุ่ม polyphyletic) Paracrossocheilus และ Gonorhynchus (ซึ่งรวม Akrokolioplax)

มีสองชนิดคือ G. micropulvinus และ Ageneiogarra imberba ที่ถูกจัดอยู่ในกลุ่ม Semilabeoina มีการเสนอชื่อสกุล Ageneiogarra Garman, 1912 สำหรับทั้งสองชนิด และปัจจุบัน Catalog of Fishes และ FishBase ใช้ชื่อนี้กับ A. imberba นอกจากนี้ บางสกุลที่เคยถือว่าใกล้ชิดกับปลาในสกุล Garra เช่น Discogobio, Discocheilus และ Placocheilus ปัจจุบันก็ถูกจัดอยู่ในเผ่าย่อยนี้เช่นกัน

ทุกสกุลที่อยู่ใน Garraina ในปัจจุบันมีริมฝีปากล่างที่ดัดแปลงเป็นแผ่นดูดยึดเกาะบริเวณคาง ทำให้ปลาเกาะพื้นผิวได้ในกระแสน้ำปั่นป่วน ในชนิดส่วนใหญ่ ริมฝีปากบนลดรูปลงเกือบทั้งหมด และขอบขากรรไกรทั้งบนและล่างมีสารเคราตินหุ้ม คือมีลักษณะเป็นเขาแข็ง ใช้ขูดอาหารจากพื้นผิว

ปลาในสกุล Garra แตกต่างจากสมาชิกอื่นของ Garraina ตรงที่ก้านครีบอกสองก้านแรกมักหนา อวบเป็นเนื้อ และไม่แตกแขนง มีก้านครีบหลัง 10-11 ก้าน และมีลักษณะภายในร่วมกันหลายประการ บางชนิดได้วิวัฒนาการความเชี่ยวชาญเฉพาะต่อสภาพแวดล้อม เช่น ตาที่ลดรูปลงมากในรูปแบบที่อาศัยใต้ดิน หรือความสามารถในการอยู่รอดในน้ำพุร้อน2