กรองถังและกรองแขวนตู้ปลา: เลือกอย่างไร เรียงวัสดุกรองและล้างให้ถูกวิธี

ระบบกรองทำหน้าที่อะไร และทำไมสำคัญ

ระบบกรองในตู้ปลาแบ่งการทำงานพื้นฐานได้ 3 แบบ

• กรองกล: ดักตะกอนด้วยใยกรอง ฟองน้ำ หรือกรวด วัสดุพวกนี้ต้องล้างหรือเปลี่ยนเป็นประจำ ไม่อย่างนั้นจะกรองได้ไม่ดี
• กรองชีวภาพ: เป็นที่อยู่ของแบคทีเรียที่ช่วยกำจัดของเสียในวงจรไนโตรเจน
• กรองเคมี: เช่น ถ่านกัมมันต์ (activated carbon) จะใส่หรือไม่ก็ได้ แล้วแต่ความต้องการของผู้เลี้ยง

ตู้ปลาทุกตู้ต้องมีกรองชีวภาพและกรองกล ปัญหาที่ทำให้ปลาตายมากที่สุด โดยเฉพาะในตู้ที่เพิ่งตั้ง คือกรองชีวภาพยังทำงานได้ไม่ดีพอ กรองใหม่ต้องใช้เวลาราว 4–6 สัปดาห์ แบคทีเรียจึงจะมีมากพอรับมือกับสารพิษ ตู้ที่วงจรไนโตรเจนสมบูรณ์แล้วจะวัดแอมโมเนียได้ 0 และไนไตรต์ได้ 0 แต่ยังวัดไนเตรตได้ แอมโมเนียจะเป็นพิษมากขึ้นเมื่ออุณหภูมิสูงขึ้นและค่า pH สูงขึ้น

ในตู้เล็ก ไนเตรตจะลดลงจากการเปลี่ยนน้ำและไม้น้ำเป็นหลัก ระบบกรองแทบไม่ได้ช่วยในส่วนนี้

เลือกกรองถัง กรองแขวน หรือกรองฟองน้ำ

• กรองถัง: กรองได้ดีแค่ไหนขึ้นอยู่กับปริมาณและชนิดของวัสดุกรองที่ใส่ได้ มากกว่าอัตราการไหลของน้ำ กรองถังรุ่นใหม่ที่ใส่ฟองน้ำได้เยอะถือว่ากรองได้ดีมาก แต่มักมีปัญหารั่ว
• กรองแขวนแบบใช้ไส้กรองสำเร็จ (cartridge): มีที่ใส่วัสดุกรองชีวภาพน้อยเกินไปสำหรับตู้ส่วนใหญ่
• กรองในตู้ขนาดเล็กที่ใช้ฟองน้ำ 30 ppi: กรองได้ไม่ดีทั้งกรองกลและกรองชีวภาพ
• ตู้เพาะพันธุ์: แนะนำให้ใช้กรองฟองน้ำ ถ้าใช้หัวปั๊ม (powerhead) ดัน ฟองน้ำควรมีขนาดอย่างน้อย 13 x 13 ซม. ลูกปลาจะได้ไม่ถูกดูดเข้าไป

ทั้งกรองถังและกรองแขวนมีอายุใช้งานประมาณ 5 ปีถ้าโชคดี ปัญหารั่วและมอเตอร์ไหม้พบได้บ่อยทุกยี่ห้อ จึงควรตรวจกรองอยู่เสมอ

การเรียงวัสดุกรองในกรองถัง

ให้เรียงตามทิศทางที่น้ำไหลผ่าน ดังนี้

1. วัสดุกรองกล โดยใส่แผ่นกรองหยาบก่อน แล้วจึงตามด้วยแผ่นกรองละเอียด
2. วัสดุกรองเคมี เช่น ถ่านกัมมันต์ (ถ้าใช้)
3. วัสดุกรองชีวภาพ
4. ถ้าต้องการน้ำใสขึ้น จะปิดท้ายด้วยแผ่นใยกรองละเอียดมาก (polishing pad) ก็ได้

การดูแลและล้างกรอง

• วัสดุกรองเคมี: ใช้ประมาณ 30 วันแล้วทิ้ง ในตู้น้ำจืดให้เปลี่ยนทุกเดือน
• วัสดุกรองกล: ล้างเป็นประจำ
• วัสดุกรองชีวภาพ: ไม่ต้องเปลี่ยนทุกเดือน ถ้าสกปรกให้ล้างด้วยน้ำจากตู้
• ฟองน้ำ: ผู้เลี้ยงบางคนใช้ฟองน้ำในกรองถังไปจนกรองหมดอายุ โดยไม่เปลี่ยนตามรอบที่ผู้ผลิตกำหนด และเห็นว่าการเปลี่ยนฟองน้ำอาจทำให้กรองทำงานได้แย่ลง

สัญญาณที่บอกว่าถึงเวลาล้างกรองถังคือน้ำไหลแรงน้อยลง เพราะยิ่งกรองสกปรก อัตราการไหลก็ยิ่งลดลง

เรื่องการล้างวัสดุกรองชีวภาพด้วยน้ำประปา ผู้เลี้ยงหลายคนแนะนำว่าไม่ควรทำ เพราะคลอรีนหรือคลอรามีนในน้ำประปาอาจทำร้ายแบคทีเรีย แต่ก็มีผู้เลี้ยงบางส่วนมองว่าความเสี่ยงนี้ถูกพูดถึงเกินจริง เพราะในตู้ที่วงจรไนโตรเจนสมบูรณ์แล้ว แบคทีเรียอยู่ทั่วทั้งระบบ ไม่ได้อยู่แค่ในกรอง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ปล่อยให้ตะกอนสะสมในกรองถังจนกรองกลายเป็นแหล่งผลิตไนเตรต เพราะเศษสกปรกที่ติดค้างจะย่อยสลายเป็นไนเตรตและฟอสเฟต
• ปล่อยให้วัสดุกรองชีวภาพแห้งระหว่างล้าง ซึ่งอาจทำร้ายแบคทีเรียที่มีประโยชน์
• ใส่แผ่นใยกรองละเอียดมากแล้วไม่คอยตรวจ แผ่นนี้อุดตันเร็วและอาจทำให้น้ำไหลลดลงมาก
• ใช้วัสดุกรองเคมีต่อไปทั้งที่อิ่มตัวแล้วหรือมีเมือกเคลือบ
• ปล่อยใบพัดมอเตอร์ (impeller) สกปรก ใบพัดที่สกปรกมักหมุนไม่ขึ้นหลังไฟดับ และเจ้าของอาจไม่ทันสังเกต จึงควรล้างทั้งใบพัดและช่องใส่ใบพัดด้วย

ส่วนความเชื่อที่ว่ากรวดเปลี่ยนแอมโมเนียได้เอง มีแหล่งข้อมูลหนึ่งทดสอบแล้วสรุปว่าเป็นความเชื่อที่ไม่จริง

เมื่อไฟดับและกรองหยุดทำงาน

ถ้าไฟดับไม่เกินราว 2 ชั่วโมง ส่วนใหญ่ยังไม่ต้องตกใจ เพียงตรวจให้แน่ใจว่าอุปกรณ์ทุกตัวกลับมาทำงานเมื่อไฟมา ถ้าน้ำหยุดไหลนานประมาณ 1 ชั่วโมงขึ้นไป แบคทีเรียในกรองจะเริ่มตายเพราะขาดออกซิเจน กรองถังซึ่งเป็นระบบปิดอาจขาดออกซิเจนได้ภายในเวลาเพียง 4–6 ชั่วโมง ขึ้นอยู่กับว่ากรองสกปรกแค่ไหนตอนที่ไฟดับ

1. ระหว่างไฟดับ ให้เอาวัสดุกรองออกจากกรองถังโดยเร็วที่สุด ล้างด้วยน้ำจากตู้ แล้วใส่ลงในตู้
2. เปิดปั๊มลมแบบใช้แบตเตอรี่ต่อหัวทราย ถ้าไฟดับนาน การวางถุงวัสดุกรองชีวภาพไว้เหนือฟองอากาศจากปั๊มลมอาจช่วยให้แบคทีเรียรอดได้
3. คอยดูอาการ ถ้าปลาหายใจแรงและน้ำเริ่มขุ่นเล็กน้อย เป็นสัญญาณเตือนว่าแอมโมเนียเริ่มสะสมหลังกรองหยุดไปหลายชั่วโมง
4. เมื่อไฟมา ให้เทน้ำเก่าในตัวกรองทิ้ง ล้างเศษตะกอนออก ใส่วัสดุกรองกลับ เติมน้ำใหม่ไล่อากาศ (prime) แล้วจึงเสียบปลั๊ก
5. ตรวจว่าใบพัดหมุนจริง ถ้าไม่หมุน ให้ล้างใบพัดและช่องใส่ใบพัด

ประสบการณ์ของผู้เลี้ยงในฟอรัมแตกต่างกัน บางคนเล่าว่ากรองหยุดไปนานกว่า 48 ชั่วโมงแล้วเปิดใหม่ได้โดยไม่มีปัญหา อีกคนจำได้ว่ากรองหยุดไปราว 24 ชั่วโมง พอเปิดออกมาก็มีกลิ่นเหม็นมาก

การตรวจหลังไฟดับหรือหลังล้างกรอง

• วัดค่าแอมโมเนีย ไนไตรต์ และค่า pH แล้วเปลี่ยนน้ำตามความจำเป็น
• งดให้อาหารปลา 24 ชั่วโมง หรือจนกว่าคุณภาพน้ำจะกลับมาปกติ
• สังเกตโรคจุดขาวต่ออีกระยะ เพราะอาจเกิดขึ้นได้นานถึง 2 สัปดาห์หลังไฟดับ
• ดูว่าน้ำไหลแรงตามปกติหรือไม่ และกรองไม่มีจุดรั่ว