Cá mũi đỏ

Cá mũi đỏ (Hemigrammus rhodostomus) là một loài characin sống ở các sông nước đen thuộc hệ Rio Orinoco và hạ lưu lưu vực Amazon, nằm ở Venezuela và Brazil. Đây mới là cá mũi đỏ "thật". Phần lớn cá bán dưới tên này thực ra là cá mũi lửa (firehead tetra, H. bleheri). Cá mũi đỏ "giả" (Petitella georgiae) cũng trông rất giống. Muốn phân biệt ba loài, bạn nhìn màu đỏ trên đầu, các vệt sẫm ở cuống đuôi và đường sọc kéo từ dải giữa vây đuôi vào thân. Năm 2020, Bittencourt và cộng sự đề xuất chuyển loài này sang chi Petitella.1

Loài này nên nuôi theo đàn từ 10 con trở lên, càng đông càng tốt. Chúng bơi rất năng động nên bể phải dài ít nhất 90 cm.1

• Nhiệt độ: 24–27°C
• pH: 5,5–7,0. Màu cá sẽ nhạt đi nếu nuôi trong nước kiềm.
• Độ cứng: 2–15 dGH1

Set một bể biotope cho loài này rất đơn giản. Bạn rải nền cát sông, thêm vài cành lũa và một ít rễ cây xoắn. Nếu không tìm được lũa có dáng ưng ý, bạn có thể dùng gỗ dẻ gai châu Âu (beech), miễn là gỗ đã phơi thật khô và bóc sạch vỏ. Thả thêm vài nắm lá khô là bể có ngay vẻ tự nhiên. Lá dẻ gai dùng được, lá sồi cũng hợp. Vùng nước tự nhiên của loài này không có cây thủy sinh. Cứ để lũa và lá nhuộm nước thành màu trà loãng. Vài tuần một lần, bạn vớt lá cũ ra và thay lá mới để lá không mục làm bẩn nước. Bạn có thể cho một túi lưới nhỏ đựng than bùn loại an toàn cho bể cá vào lọc để nước giống nước đen hơn. Đèn nên để khá tối. Trong điều kiện như vậy, cá mới khoe hết vẻ đẹp thật của chúng.

Nếu không làm biotope, cá cũng sống tốt trong bể thông thường trồng nhiều cây. Với loài này, bạn phải chăm bể đều tay vì cá sẽ nhạt màu khi điều kiện nước không tốt. Vì thế, thay nước một phần mỗi tuần là việc bắt buộc.1

Cá mũi đỏ ăn tạp và gần như cho gì ăn nấy. Tuy vậy miệng cá nhỏ, nên thức ăn cỡ vừa miệng là tốt nhất. Bạn cho ăn xen kẽ thức ăn khô dạng mảnh, dạng hạt với thức ăn sống và đông lạnh cỡ nhỏ. Cá cần chế độ ăn đa dạng như vậy mới lên màu đẹp nhất.1

Đây là loài rất hiền. Chúng không cạnh tranh nổi với những bạn cùng bể quá hiếu động hoặc to hơn nhiều. Lý tưởng nhất là nuôi chung với các loài Nam Mỹ khác, như các loài Hemigrammus hay Hyphessobrycon khác, cá bút chì, cichlid lùn Apistogramma, cá chuột Corydoras và các loài Loricariid nhỏ. Trong bể cộng đồng thập cẩm hơn, bạn có thể ghép chúng với các loài rasbora cỡ nhỏ, cá barb, cá mê cung (Anabantoid) và cichlid lùn Tây Phi như các loài Pelvicachromis. Nhiều người chơi cá đĩa cũng thả một đàn cá mũi đỏ trong bể trưng bày của mình.

Lúc nào cũng nên mua ít nhất 10 con, càng nhiều càng tốt. Đây là một trong những loài tetra nhỏ bơi đàn sát nhất, và chúng sẽ không khỏe nếu nuôi quá ít con. Cũng vì bơi đàn sát nhau như vậy nên một đàn đông trông đẹp mắt hơn hẳn.1

Con cái trưởng thành có thân tròn hơn con đực thấy rõ.1

Cách cho cá mũi đỏ sinh sản tương tự các loài khác cùng chi. Nếu muốn nuôi được kha khá cá bột, bạn cần set một bể đẻ riêng. Bể cỡ khoảng 46 x 25 x 25 cm là đủ. Bể đẻ nên để ánh sáng thật tối và có vài bụi cây lá nhỏ như rêu java, hoặc bùi nhùi đẻ (spawning mop), để cá có chỗ rải trứng. Một cách khác là phủ đáy bể bằng một tấm lưới. Mắt lưới phải đủ to để trứng lọt xuống, nhưng đủ nhỏ để cá bố mẹ không với tới trứng. Nước cần mềm và chua, pH 5,5–6,5, gH 1–5, nhiệt độ khoảng 27–29°C. Lọc nước qua than bùn là cách hữu ích, dùng nước RO cũng vậy. Về lọc, chỉ cần một lọc mút nhỏ chạy bằng máy sủi, sủi thật nhẹ là đủ.

Bạn có thể cho cá đẻ theo đàn, mỗi giới khoảng sáu con là vừa. Nếu vỗ cá bằng nhiều thức ăn sống cỡ nhỏ thì cá thường đẻ mà không gặp mấy trở ngại.

Cũng có thể cho đẻ theo cặp. Theo cách này, bạn vỗ cá đực và cá cái thành hai nhóm ở hai bể riêng. Khi cá cái đã căng trứng thấy rõ và cá đực lên màu đẹp nhất, bạn chọn con cái mẩy nhất và con đực màu đẹp nhất rồi chuyển sang bể đẻ. Nhiều tài liệu viết khác, nhưng thực tế loài này chỉ đẻ vào buổi tối.

Dù đẻ theo đàn hay theo cặp, cá bố mẹ sẽ ăn trứng nếu có dịp, nên thấy trứng là phải vớt cá bố mẹ ra ngay. Trứng nở sau 24–36 giờ, và 3–4 ngày sau đó cá bột bắt đầu bơi tự do. Mấy ngày đầu, bạn cho cá bột ăn thức ăn dạng infusoria (các sinh vật đơn bào li ti như trùng cỏ). Khi cá đủ lớn thì chuyển sang giun vi (microworm) hoặc ấu trùng artemia mới nở. Trứng và cá bột giai đoạn đầu rất nhạy sáng, nên nếu được thì giữ bể đẻ trong bóng tối.1

Cá phân bố ở hệ sông Rio Orinoco và hạ lưu lưu vực Amazon, thuộc Venezuela và Brazil.1

Cá sống ở các sông nước đen và những nhánh sông đổ vào chúng. Nước ở các biotope này thường nhuộm màu nâu do tanin tiết ra từ xác hữu cơ đang phân hủy, nên rất chua.1

Đây mới là cá mũi đỏ "thật". Loài hay bán dưới tên này nhất thực ra là cá mũi lửa (firehead tetra, H. bleheri). Hai loài này trông rất giống nhau, và cá mũi đỏ "giả" (Petitella georgiae) cũng vậy. Bạn có thể phân biệt ba loài qua một vài đặc điểm.

Đặc điểm đầu tiên là màu đỏ trên đầu lan vào thân tới đâu. H. bleheri là loài duy nhất trong ba loài có màu đỏ lan quá nắp mang. Hai loài còn lại có lượng màu đỏ tương tự nhau, dù ở P. georgiae màu đỏ thường nhạt hơn một chút. Tuy vậy, chỉ dựa vào đặc điểm này thì chưa thể khẳng định là loài nào. Lý do là khi cá không khỏe, màu đỏ có thể nhạt đi nhiều. Chuyện này đặc biệt hay gặp ở H. bleheri.

Đặc điểm thứ hai nằm ở cuống đuôi. Cả ba loài đều có một vệt sẫm ở phía trên cuống đuôi, nhưng chỉ hai loài Hemigrammus có thêm một vệt ở phía dưới. Nếu không thấy vệt phía dưới, nhiều khả năng con cá bạn đang xem là Petitella.

Đặc điểm thứ ba là đường sọc kéo ngang từ dải giữa vây đuôi vào thân. Sọc này khá to ở P. georgiae, mảnh hơn ở H. rhodostomus và gần như không có ở H. bleheri. Kết hợp cả ba đặc điểm trên, bạn sẽ nhận ra được cá của mình. Ba loài còn khác nhau ở vài điểm nữa, như hoa văn trên vây đuôi và ở gốc vây hậu môn. Tất nhiên cũng có thể phân biệt bằng cách đếm tia vây và số vảy, nhưng với đa số người chơi thì các cách nêu ở đây là đủ.

Năm 2020, Bittencourt và cộng sự đề xuất chuyển hai loài cá mũi đỏ Hemigrammus rhodostomus và H. bleheri sang chi Petitella, dựa trên dữ liệu phân tử và hình thái. Nghiên cứu này định nghĩa chi Petitella như dưới đây.

Chi Petitella dễ phân biệt với mọi chi characid còn lại nhờ ba đặc điểm. Đầu cá có màu đỏ tươi đặc trưng. Có một vạch đen nằm ngang kéo từ cuối cuống đuôi tới các tia giữa của vây đuôi. Mỗi thùy vây đuôi có một vạch đen xiên, các vạch này ngăn cách nhau bằng những dải màu trắng. Ngoài ra, các xương trán tiếp xúc nhau ở phía trước thóp trán. Rìa sau trên của sụn sàng và các xương sàng bên nằm cách xa các xương sàng bên. Vây hậu môn có từ 17 tia phân nhánh trở xuống. Ở cá đực trưởng thành, mỗi tia vây hậu môn chỉ có một hoặc hai móc. Vùng sau của vảy có các gờ dọc song song. Vảy phủ một phần ba chiều dài các thùy vây đuôi. Màu đầu đỏ đặc trưng, nhất là ở mõm.

Cây phát sinh loài dựng lại trong nghiên cứu cũng xác nhận Petitella georgiae là nhóm chị em của Petitella bleheri. Khoảng cách di truyền p-distance giữa P. georgiae ở Peru và các mẫu thu từ sông Purus trong nghiên cứu chênh nhau rất lớn (9,1%). Mức chênh này cho thấy Petitella georgiae có thể là một phức hợp loài. Các phân tích trong nghiên cứu ủng hộ mạnh tính đơn ngành của P. bleheri và P. georgiae. Đây cũng là lần đầu tiên Petitella georgiae có mặt trong một cây phát sinh loài phân tử. Dữ liệu hình thái của Mirande (2019) cũng ủng hộ kết quả này. Mirande ghi nhận bảy đặc điểm hình thái phái sinh chung (synapomorphy) cho thấy hai loài này là nhóm chị em.

Petitella rhodostomus khác các loài cùng chi ở chỗ màu đỏ trên đầu không lan tới vùng vai và có một đốm đen ở mép sau phía dưới cuống đuôi. Ở P. georgiae, màu đầu cũng không lan tới vùng vai nhưng cuống đuôi chỉ có một đốm đen. Ở P. bleheri, màu đầu lan tới vùng vai và cuống đuôi có hai đốm đen. Xương răng (dentary) của P. rhodostomus có 5–6 răng năm mấu, thường kèm theo sau là 4 răng hình nón. P. georgiae có 9–11 răng năm mấu. P. bleheri có 6 răng sáu hoặc bảy mấu, theo sau là 1 hoặc 2 răng ba mấu.

Bittencourt và cộng sự (2020) đã đổi tính ngữ loài rhodostomus thành rhodostoma. Tuy nhiên, tên loài này là danh từ không biến cách nên vẫn giữ nguyên là rhodostomus (Eschmeyer's Catalog of Fishes, 2020).1

• Ahl, E. (1924). Ueber eine farbenprächtige Neuheit, Hemigrammus rhodostomus E. Ahl. sp. n. Wochenschrift für Aquarien- und Terrarienkunde v. 21 (no. 18), 405
• Bittencourt PS, Machado VN, Marshall BG, Hrbek T, Farias IPF (2020). Phylogenetic relationships of the neon tetras Paracheirodon spp. (Characiformes: Characidae: Stethaprioninae), including comments on Petitella georgiae and Hemigrammus bleheri. Neotropical Ichthyology 18(2), e190109
• Mirande, JM (2019). Morphology, molecules and the phylogeny of Characidae. Cladistics 35(3), 282-3001