Nuôi cá la hán: chọn bể, nước, thức ăn và cách cho cá lên đầu

Cá la hán là cá gì

Cá la hán (flowerhorn) không có ngoài tự nhiên. Đây là cá lai do người nuôi chọn giống, chủ yếu từ các loài cichlid Trung Mỹ. Các nhà lai tạo Malaysia tạo ra nó bằng cách lai những loài như Red Devil, Midas cichlid, Three Spot cichlid và Redheaded cichlid. Người ta cho rằng dòng đời đầu đang bán hiện nay (Hua Luo Han) có từ khoảng năm 1998. Dòng Kamfa ra đời từ các đợt lai trong hai năm 2000–2001.

Khác với nhiều loài cá lai, la hán vẫn sinh sản được. Cá trưởng thành dài 12–16 inch. Về tuổi thọ, các nguồn ghi khác nhau. Một nguồn nói cá sống khoảng 8–10 năm nếu chăm tốt, nguồn khác nói 10–12 năm.

La hán rất dữ và giữ lãnh thổ. Đã có chuyện cá tấn công chủ ngay lúc chủ đang dọn bể. Cá con còn đổi màu và đổi hoa văn cho tới khi trưởng thành. Vì vậy lúc mua cá nhỏ, bạn chưa thể biết chắc sau này nó trông ra sao.

Bể, nền và lọc

Mỗi nguồn ghi kích thước bể một kiểu:

• Một nguồn ghi tối thiểu 200 L cho một con trưởng thành, tốt hơn là từ 240 L trở lên.
• Một nguồn khác ghi tối thiểu 55 gallon, lý tưởng là khoảng 4 ft × 2 ft. Nuôi một cặp sinh sản thì cần ít nhất 125 gallon.
• Một nguồn nữa gợi ý bể khoảng 0,8 m × 0,4 m × 0,5 m.

Bể la hán nên bày ít đồ và chỉ rải một ít sỏi. Lý do là cá bơi nhiều và dễ va vào đồ trang trí mà bị thương. Nền trống hoặc một lớp sỏi mỏng là kiểu set phổ biến. Cây thủy sinh thì khó giữ, vì la hán hay đào bới và nhổ cây lên.

Về lọc, một nguồn khuyên dùng lọc thùng có lưu lượng ít nhất 8–10 lần thể tích bể mỗi giờ. Nguồn khác chỉ yêu cầu lọc hiệu quả với dòng chảy vừa phải. Đèn bật 8–12 tiếng mỗi ngày là đủ.

Thông số nước

Ba nguồn ghi thông số khác nhau một chút. Bạn xem cả ba trong bảng dưới:

Nguồn	Nhiệt độ	pH	Độ cứng
Nguồn 1	26–28°C	7,0–7,8	10–20 dGH
Nguồn 2	80–89°F	6,5–7,8	9–20 dGH
Nguồn 3	25–30°C	7,5–8 (lý tưởng)	không ghi

Nguồn thứ nhất còn yêu cầu ammonia và nitrite phải ở mức 0. Nước quá lạnh có thể làm cá mắc bệnh đường ruột. Ngược lại, ở những nơi nóng như Singapore, nhiệt độ phòng lên tới 28–32°C, có khi phải dùng máy làm lạnh nước (chiller).

Thay nước và xử lý nước máy

1. Xử lý nước máy trước khi cho vào bể. Một cách là để nước máy ngoài 24 tiếng cho clo bay hết, có thể sục khí để clo bay nhanh hơn. Một nguồn khác khuyên mỗi lần thay nước đều dùng thuốc khử clo loại trung hòa được cả chloramine.
2. Thay nước đều. Một nguồn ghi thay 30–40% nước mỗi tuần, nguồn khác ghi thay một phần nước mỗi 5–7 ngày.
3. Thay nước nhẹ nhàng. Rung động, bóng phản chiếu và những lần thay nước làm xáo trộn bể đều gây căng thẳng cho cá, và căng thẳng làm đầu cá chậm lên.

Thức ăn

Món chính nên là cám viên nhiều đạm, khoảng 40–50% đạm thô. Tốt nhất là loại có thêm astaxanthin, spirulina và vitamin. Ngoài cám, bạn cho ăn thêm sâu bột, dế nhỏ và tôm nguyên con đông lạnh. Một nguồn khác liệt kê thêm cám cho cichlid, trùn chỉ đỏ (bloodworm), krill, dế, giun đất và các loại bổ sung carotene để cá lên màu.

Ở Việt Nam, dân chơi hay cho la hán ăn mồi sống như:

• cá chép mồi, cá ròng ròng, cá trâm, cá bã trầu, cá lia thia đồng
• ốc bươu vàng
• loăng quăng, bo bo
• tép (tép tươi có carotene nên cá ăn vào lên màu đẹp)

Mồi sống tiện nhưng có rủi ro. Nếu cho ăn mà không xử lý trước, mồi có thể mang ký sinh trùng và vi khuẩn vào bể. Cá chép mồi thì hay mang bệnh. Trước khi cho ăn, bạn rửa cá mồi thật sạch, ngâm muối để sát trùng, rồi nuôi riêng vài ngày xem có con nào bệnh không. Loăng quăng thì cất ngăn mát tủ lạnh, không bỏ ngăn đá. Nếu để lâu quá, loăng quăng có thể nở thành muỗi.

Cám viên tiện và sạch, nhưng cá khó tiêu hơn so với đồ tươi. Lúc cá đang bị hoặc vừa khỏi bệnh đường ruột thì nên cho ăn ít cám lại. Bạn cũng cần cẩn thận với cám giả.

Chuyện cho ăn thịt bò thì các nguồn nói khác nhau. Một nguồn dặn không cho ăn thịt động vật có vú như tim bò. Nguồn khác lại nói thịt bò và tim bò làm đầu lên nhanh, nhưng đắt nên chỉ thỉnh thoảng cho ăn thêm.

Cho ăn mấy lần, bao nhiêu

Giai đoạn	Cách cho ăn
Cá bột	Nhiều bữa nhỏ mỗi ngày. Artemia hợp với cá nhỏ.
Cá con	3–4 lần mỗi ngày, mồi cắt nhỏ, thấy cá no thì dừng.
Cá lớn	Một nguồn ghi 2–3 lần mỗi ngày, mỗi lần chỉ cho lượng cá ăn hết trong hai phút. Nguồn khác ghi hai lần mỗi ngày, sáng và chiều.

La hán ăn rất khỏe nên dễ bị cho ăn thiếu. Mặt khác, cho ăn quá nhiều mỗi ngày cũng là một lỗi hay gặp. Thức ăn thừa làm ammonia tăng mà cá không được lợi gì, lại dễ khiến cá sình bụng.

Cách cho cá lên đầu

Gen quyết định đầu cá có thể to tới đâu. Nước sạch, thức ăn đủ đạm và ít căng thẳng quyết định cá có đạt hết mức đó hay không. Nếu cá con không mang gen lên đầu thì đổi thức ăn cũng không làm đầu nó to ra được.

1. Chọn cá con từ cặp bố mẹ đầu to. Đây là bước đầu tiên và cũng là bước quan trọng nhất.
2. Nuôi cá đực riêng từng bể. Nếu nhiều con chung một bể thì ngăn bằng tấm kính.
3. Giữ cho cá ít căng thẳng. Hạn chế rung động, bóng phản chiếu và những lần thay nước xáo trộn. Một số người chơi dán kín ba mặt bể.
4. Cho ăn cám nhiều đạm và giữ nước sạch như các phần ở trên.
5. Mẹo của dân chơi là cứ 1–2 tuần thì đặt gương sát bể khoảng 1–2 tiếng để cá tưởng có đối thủ mà phô diễn. Một cách khác là thả cá cái vào cho nó thấy.
6. Kiên nhẫn. Cá đực thường lên đầu rõ hơn cá cái. Trước 8–12 tháng tuổi thì đầu cá thường chưa lên thấy rõ.

Thức ăn chuyên dụng có tác dụng thật. Một nghiên cứu kéo dài 17 tuần trên hai nhóm, mỗi nhóm 12 con, cho thấy nhóm ăn thức ăn chuyên dụng lớn nhanh hơn và lên đầu tốt hơn rõ rệt so với nhóm ăn thức ăn thông thường. Khi xem mô phần u đầu của nhóm ăn thức ăn chuyên dụng, người ta thấy dưới lớp stratum compactum có nhiều mỡ hơn và lớp bì dày hơn (203,58 μm).

Lời đồn về đầu cá

• Tiêm cho đầu to là cách làm sai và nên tránh.
• Các sản phẩm và mẹo bán trên mạng không hiệu quả bằng sự kiên nhẫn và chăm sóc đều đặn.
• Có lời đồn cho ăn đồ nhiều cholesterol thì đầu sẽ to. Lời đồn này không giải thích được vì sao lại như vậy.
• Nhiều người tin la hán mang lại may mắn, hợp phong thủy, và đầu càng to thì càng may. Đây là niềm tin văn hóa, không phải sự thật đã kiểm chứng.

Cho cá sinh sản

Bể đẻ để khoảng 82°F, pH khoảng 7,0. Trong bể cần có chỗ trốn và một tấm ngăn, kèm một phiến đá phẳng. Cá bột mới nở thì cho ăn ấu trùng artemia trước. Sau khoảng hai tuần thì chuyển sang cám nghiền nhỏ.

Một nghiên cứu ở Thái Lan ngâm cá bột trong methyltestosterone hoặc mesterolone ở nồng độ 125–500 μg/L. Kết quả là cá không thành toàn đực. Ở mức mesterolone 250 μg/L, tỉ lệ cá đực cao hơn khoảng 27% so với nhóm không xử lý.

Sai lầm hay gặp

• Mua cá về rồi mới tính chuyện bể và lọc.
• Nuôi chung la hán với các loài cichlid khác. La hán không phải cá nuôi cộng đồng. Bạn nên nuôi một con riêng hoặc một cặp sinh sản, và tuyệt đối không nuôi chung với tép, ốc hay các loài không xương sống khác.
• Mong đầu cá lên nhanh.
• Cho ăn quá nhiều mỗi ngày.
• Cho ăn mồi sống mà không rửa, ngâm muối và cách ly trước.

Bệnh hay gặp

Đốm trắng (ich): trên thân và vây cá nổi những hạt trắng li ti. Bệnh hay xuất hiện sau khi nhiệt độ nước lên xuống thất thường. Một nguồn khuyên nâng nhiệt lên 30°C và dùng thuốc trị đốm trắng. Nguồn khác khuyên nâng lên 86°F trong ba ngày, kèm dùng thuốc.

Lủng lỗ đầu (hole-in-the-head): trên đầu và dọc đường bên thân cá có những vết lõm. Bệnh hay gặp khi chất lượng nước kém. Phần lớn ca mới chớm sẽ khỏi nếu bạn thay nước tốt hơn và cho ăn đa dạng hơn.

Sình bụng: bạn nhịn đói cá 1–2 ngày rồi cho ăn thức ăn chất lượng tốt. Nếu bụng vẫn sình mãi thì có thể cá bị ký sinh trùng đường ruột. Trường hợp này người ta trị bằng metronidazole.

Để phòng bệnh, bạn giữ bể và lọc sạch, cho ăn thức ăn chất lượng và rửa sạch đồ trang trí trước khi bỏ vào bể. Cá mới mua về thì cách ly ít nhất hai tuần.

Kiểm tra lại

• Bể đủ lớn cho một con trưởng thành, ít đồ trang trí, nền trống hoặc sỏi mỏng.
• Lọc đủ lưu lượng, ammonia và nitrite ở mức 0.
• Nhiệt độ và pH nằm trong khoảng ở bảng trên, nước không bị lạnh.
• Thay nước đều đặn, mỗi 5–7 ngày hoặc hằng tuần tùy nguồn, nước máy đã khử clo.
• Cho ăn đủ bữa theo tuổi, không để thừa thức ăn.
• Mồi sống đã rửa, ngâm muối và theo dõi vài ngày.
• Cá đực ở riêng hoặc có kính ngăn, bể ít rung động và ít bóng phản chiếu.