Cá barb jae

Đáng tiếc, hiện nay cá nhập khẩu từ Cameroon rất hiếm, vì vậy phải thật may mắn mới tìm thấy viên ngọc quý này ở cửa hàng cá cảnh địa phương.1

Bể nên có đáy tối thiểu 45 × 30 cm (khoảng 41 lít).2

Nên nuôi loài cá này ở nhiệt độ khoảng 20-22°C. Các thông số nước khác không đáng kể.1

• Nhiệt độ: Giống các loài barb rừng mưa châu Phi khác, cá thích nước hơi mát, trong khoảng 17–24°C.
• pH: 5,0–6,5. Cá sẽ không khỏe trong nước kiềm hơn mức này.
• Độ cứng: Dùng nước rất mềm, trong khoảng 1–5 dGH.2

Bạn có thể nuôi loài này khá thành công trong bể trồng nhiều cây với nước mềm. Tuy vậy, muốn cá đẹp nhất thì nên set bể theo kiểu biotope. Nền cát mềm có lẽ là lựa chọn tốt nhất. Trên nền, bạn đặt thêm vài gốc và cành lũa sao cho tạo ra nhiều chỗ râm. Nếu không tìm được lũa có dáng vừa ý, bạn có thể dùng cành dẻ gai (beech) hoặc sồi thông thường. Hai loại gỗ này an toàn nếu đã phơi thật khô và bóc sạch vỏ.

Rải thêm lá khô (lá dẻ gai, lá sồi hay lá bàng đều được) sẽ làm bể trông tự nhiên hơn. Lá cho cá thêm chỗ trốn, và khi lá phân hủy thì vi sinh vật cũng sinh sôi theo. Những sinh vật nhỏ xíu này có thể thành nguồn thức ăn phụ rất quý cho cá bột. Ngoài ra, tanin và các chất khác do lá mục nhả ra được cho là có lợi cho các loài cá nước đen như loài này. Điều chắc chắn là 'B.' jae lên màu đậm hơn hẳn trong nước có tanin. Bạn có thể để lá trong bể cho mục hết, hoặc cứ vài tuần vớt ra thay lá mới.

Loài này sống tốt nhất dưới ánh sáng khá dịu. Bạn có thể trồng vài loại cây châu Phi chịu được điều kiện ấy, chẳng hạn các loài Anubias. Nếu không quá câu nệ chuyện đúng vùng địa lý, Microsorum pteropus, Taxiphyllum barbieri hoặc vài chậu Cryptocoryne cũng dùng được. Thêm vài mảng cây thủy sinh trôi nổi trên mặt nước cũng rất có ích, vì chúng làm dịu bớt ánh sáng chiếu vào bể. Cá sống ở vùng nước chảy lờ đờ nên lọc không được quá mạnh. Một lọc vi sinh (lọc mút chạy bằng máy sủi khí) chỉnh cho nước luân chuyển chậm là đủ. Nếu dùng lọc điện thì chỉnh dòng chảy ở mức thấp. Đừng thả cá vào bể chưa chín vi sinh, vì chúng có thể không chịu được khi các chỉ số nước biến động.2

Ngoài tự nhiên, nhiều khả năng đây là loài săn mồi cỡ nhỏ, chủ yếu ăn ấu trùng côn trùng và giáp xác nhỏ. Trong bể, cá chịu ăn thức ăn khô có cỡ vừa miệng, nhưng không nên chỉ cho ăn mỗi loại này. Cho ăn mỗi ngày bằng thức ăn sống và đông lạnh cỡ nhỏ như bo bo, Artemia và các loại tương tự thì cá sẽ lên màu đẹp nhất. Cách cho ăn này cũng kích cá vào trạng thái sinh sản.2

'B.' jae thật ra không hợp với phần lớn các bể cộng đồng. Cá khá nhút nhát, hay lánh vào một góc. Bạn cùng bể to hơn hoặc hiếu động hơn có thể làm cá sợ, hoặc giành hết thức ăn. Nên chọn những loài hiền lành, cỡ tương đương như 'B.' hulstaerti, các loài Aplocheilichthys, Ladigesia roloffi hoặc Lepidarchus adonis. Cá có lẽ cũng sống ổn với nhiều loài tetra nhỏ Nam Mỹ, Otocinclus, cá chuột Corydoras cỡ nhỏ và các loài cá chép khác như Trigonostigma hay Boraras.

Bản tính cá thích sống thành bầy, nhưng chúng chỉ tụ lại thành đàn lỏng chứ không bơi đồng loạt theo một hướng. Giữa các con đực có thứ bậc rõ ràng. Tốt nhất là nuôi một nhóm từ 8 con trở lên. Bể phải đủ rộng để những con yếu có chỗ lánh khỏi những con trội. Bạn cũng nên bài trí bể sao cho có nhiều vật che khuất tầm nhìn giữa các con cá. Ngược lại, nếu nuôi một con, nuôi nhóm quá ít hoặc nuôi trong bể chật, cá có thể trở nên rụt rè. Những con ở bậc dưới khi đó có thể bị bắt nạt liên tục.2

Cá đực B. jae có tính đa sắc. Điều này có nghĩa là mỗi con đực có màu sắc riêng.1

Con đực có màu rực rỡ hơn hẳn, nhất là vào mùa sinh sản. Con cái thường nhạt màu hơn và thân dày hơn.2

Việc nhân giống B. jae không phức tạp nhưng không mang lại hiệu quả kinh tế, nên loài này không được người nhân giống chuyên nghiệp nuôi sinh sản.1

Alan Vassiere, một người nhân giống giàu kinh nghiệm, nhận thấy loài này đẻ theo mùa. Mỗi năm cá đẻ vào hai đợt, từ tháng 3 đến tháng 6 và từ tháng 9 đến tháng 11. Ngay cả cá sinh ra trong bể cũng giữ đúng lịch này. Giống nhiều loài cá chép nhỏ, cá đẻ trứng rải rác, đẻ liên tục và hoàn toàn không chăm con. Nói cách khác, khi cá khỏe và trong bể có cả đực lẫn cái, ngày nào cá cũng đẻ một ít trứng. Vì vậy, trong bể bài trí đúng như mô tả ở trên, có thể vài con cá bột sẽ tự xuất hiện mà bạn không cần làm gì.

Nếu muốn có nhiều cá bột hơn, bạn cần kiểm soát kỹ hơn một chút. Cả nhóm cá trưởng thành vẫn có thể vỗ béo chung với nhau. Song song, bạn chuẩn bị thêm một hoặc vài thùng nhỏ, chỉnh thông số nước và nhiệt độ nằm trong các mức đã nêu ở trên.

Bài trí thùng đẻ có thể rất đơn giản. Vài búi mop đẻ loại chìm hoặc vài búi rêu Java cỡ lớn là đủ cho cá có chỗ đẻ trứng. Một hai nắm sợi than bùn thật sẽ giúp nước đạt đúng thông số. Nếu bạn muốn để đáy trống cho dễ vệ sinh, có thể thay than bùn rải đáy bằng một lọc hộp nhỏ chạy sủi khí, nhồi than bùn bên trong và chỉnh cho nước luân chuyển chậm. Ngoài trường hợp này thì lọc không thật sự cần. Bỏ thêm vài lá sồi, lá dẻ gai hoặc lá bàng cũng là ý hay.

Sau đó, bạn thả vào mỗi thùng một cặp cá trưởng thành đã vỗ béo kỹ. Nên chuyển cá từ từ để cá không bị stress quá mức. Nếu điều kiện hợp ý, cá sẽ bắt đầu đẻ mỗi ngày vào buổi tối. Hiện chưa rõ loài này có ăn trứng hay không. Dù vậy, có vẻ chúng không chủ động đi tìm trứng để ăn như nhiều loài cá chép nhỏ khác. Khi cá đã bắt đầu đẻ, ngày nào chúng cũng sẽ đẻ lác đác vài trứng. Lúc này mop đẻ hay cây càng có ích, vì chúng còn là chỗ con cái trốn khi bị con đực rượt đuổi quá hăng, chuyện xảy ra khá thường xuyên.

Bạn có thể để cặp cá ở lại đẻ cho đến khi thấy những con cá bột đầu tiên bơi tự do. Thường mất khoảng 7–10 ngày, và lúc đó tốt nhất nên vớt cá bố mẹ ra. Cá bột nhỏ xíu sống nhờ túi noãn hoàng thêm khoảng 2–3 ngày. Sau đó chúng cần Paramecium hoặc các loại thức ăn cực nhỏ khác. Sau 6–7 ngày, cá đã đủ lớn để ăn ấu trùng Artemia, giun vi (microworm) và các loại tương tự. Ngày qua ngày, sẽ có thêm cá bột nở ra từ những lần đẻ sau. Bạn nên đợi một hai tuần rồi mới bắt đầu thay nước ít một, để cá con không bị sốc.2

Loài này được mô tả từ sông Dja ở Cameroon.1

Loài này có nguồn gốc từ các nước Tây Phi gồm Cameroon, Guinea Xích Đạo, Gabon, Cộng hòa Congo và Cộng hòa Dân chủ Congo. Cá bắt ở những địa điểm khác nhau có màu sắc và hoa văn khác nhau. Vì vậy, nếu biết cá được bắt ở đâu thì nên ghi rõ nơi đó lên nhãn để giữ được dòng thuần.

Ví dụ, cá đực ở lưu vực sông Nyong gần Sombo (Cameroon) chuyển sang màu đỏ máu rất đẹp, đều khắp thân khi vào mùa sinh sản. Trong khi đó, cá ở quanh Awae, cũng trên sông Nyong nhưng xa hơn về phía thượng nguồn, chỉ đỏ ở nửa sau thân.

Cá ở những nơi khác trong Cameroon như sông Sanaga, Ntem và Dja cũng có những khác biệt tương tự, thường khá khó nhận ra. Người ta còn từng thấy ảnh một dạng ở Gabon có thân gần như xám toàn bộ. Ở con đực đã trưởng thành sinh dục của dạng này, vây lưng và vây bụng lại có màu đỏ thẫm đến đen rất đẹp.2

Loài cá nhỏ này sống ở các dòng suối trong rừng.1

Cá sống ở những con suối và đầm lầy điển hình của rừng mưa. Nước ở đây nông, chảy chậm, rợp bóng và có cây cỏ mọc dày ven bờ. Xác thực vật phân hủy nhả ra tanin cùng nhiều chất khác, khiến nước ngả màu nâu. Nền đáy phủ đầy lá rụng, cành nhỏ và cành to. Nước ở những nơi như vậy thường rất mềm (độ cứng gần như bằng không), có tính axit và mát. Tán rừng phía trên che bớt nắng nên chỗ cá sống thường khá tối.2

Văn bản và ảnh: Frank Schäfer1

Giống các loài barb châu Phi khác, loài khá mỏng manh này ít khi xuất hiện trong giới chơi cá và thường được dân mê cá săn lùng. Cá đôi khi được bán với tên 'Jae' hoặc 'Charcoal' barb. Tuyệt đối không nuôi chung các dạng màu khác nhau trong một bể, vì chúng sẽ lai với nhau.

Việc phân loại giống Barbus hiện khá rối rắm. Có gần 340 loài được cho là thuộc giống này, nhưng phần lớn có vẻ không có họ hàng gần với Barbus sensu stricto. Berrebi và cs. (1996) đề xuất chỉ xếp các đại diện ở châu Âu, Tây Nam Á và Bắc Phi vào Barbus (khoảng 20 loài). Nhóm tác giả cũng đề xuất rằng 'mọi loài thuộc Barbus sensu lato chưa thể xếp vào một giống thích hợp hay vào một giống đã có thì tạm gọi là 'Barbus'' cho đến khi có thêm nghiên cứu. Nhóm này gồm toàn bộ các loài ở châu Phi phía nam sa mạc Sahara.2