Cá mũi đỏ

Cá mũi đỏ là cá characid Nam Mỹ, dài khoảng 5 cm. Chúng có dáng thon như ngư lôi, kiểu thân quen thuộc của dòng tetra. Thân cá bóng ánh bạc, mõm đỏ cam, còn đuôi có các sọc ngang trắng đen xen nhau. Ngoài dạng thường còn có dạng albino và dạng vàng (golden).

Ngoài tiệm có ba loài chính hay được bán chung dưới tên cá mũi đỏ:

• Hemigrammus rhodostomus (cá mũi đỏ thật): mũi đỏ kiểu chuẩn, đuôi có sọc
• Hemigrammus bleheri (cá đầu lửa, hay cá mũi đỏ rực rỡ): màu đỏ trên đầu nhiều hơn, lan quá nắp mang, đôi khi vệt đỏ thuôn lại thành hình thoi
• Petitella georgiae (cá mũi đỏ giả): sọc đen ở giữa đuôi kéo dài lên nửa sau thân thành một vạch ngang ngắn

Cá mũi đỏ dễ bị stress, nên nhiều người không khuyên người mới chơi nuôi loài này. Thật ra chúng thích nghi được với khá nhiều thông số nước, và người mới vẫn nuôi được. Mấu chốt là mua cá khỏe và lần nào cũng phải cách ly. Cá mới về đôi khi mang sẵn bệnh đốm trắng hoặc nhiễm khuẩn.

Khi chọn cá, bạn hãy tìm những con mũi đỏ, bụng hơi tròn, bơi lội khỏe và không có đốm trắng hay dấu hiệu bệnh nào khác. Nếu mũi cá nhạt, có thể cá vừa mới về tiệm hoặc vừa bị vợt rượt. Lúc đó bạn cứ chờ nửa tiếng, hoặc hôm khác quay lại, xem cá có lên màu lại không. Cá nằm "giả chết" trong túi là chuyện bình thường. Đặt túi lên một mặt phẳng cứng là chúng tự lật lại ngay.

Cá mua về nên nhốt riêng trong bể cách ly, và bạn có thể cân nhắc điều trị phòng ngừa bằng thuốc phổ rộng. Khi cá qua hết thời gian cách ly mà vẫn khỏe, bạn mới thả vào bể chính.2

Loài này nên nuôi theo đàn từ 10 con trở lên, càng đông càng tốt. Chúng bơi rất năng động nên bể phải dài ít nhất 90 cm.1

Cá tuy nhỏ nhưng nên nuôi trong bể từ 75 lít trở lên. Cá mũi đỏ là cá đàn, bơi rất nhiều, và chúng thích bể dài để bơi tới bơi lui.2

• Nhiệt độ: 24–27°C
• pH: 5,5–7,0. Màu cá sẽ nhạt đi nếu nuôi trong nước kiềm.
• Độ cứng: 2–15 dGH1

Cá sống tốt ở pH 5,5–7,5, GH từ mềm đến cứng vừa. Chúng thích nước ấm, khoảng 23–29°C. Mức nhiệt thấp chúng chịu được nằm quanh hơn 20 đến 25°C, còn mức cao vào khoảng 27–29°C. Nếu nước trong nhà lạnh hơn thì bạn nên gắn sưởi.2

Set một bể biotope cho loài này rất đơn giản. Bạn rải nền cát sông, thêm vài cành lũa và một ít rễ cây xoắn. Nếu không tìm được lũa có dáng ưng ý, bạn có thể dùng gỗ dẻ gai châu Âu (beech), miễn là gỗ đã phơi thật khô và bóc sạch vỏ. Thả thêm vài nắm lá khô là bể có ngay vẻ tự nhiên. Lá dẻ gai dùng được, lá sồi cũng hợp. Vùng nước tự nhiên của loài này không có cây thủy sinh. Cứ để lũa và lá nhuộm nước thành màu trà loãng. Vài tuần một lần, bạn vớt lá cũ ra và thay lá mới để lá không mục làm bẩn nước. Bạn có thể cho một túi lưới nhỏ đựng than bùn loại an toàn cho bể cá vào lọc để nước giống nước đen hơn. Đèn nên để khá tối. Trong điều kiện như vậy, cá mới khoe hết vẻ đẹp thật của chúng.

Nếu không làm biotope, cá cũng sống tốt trong bể thông thường trồng nhiều cây. Với loài này, bạn phải chăm bể đều tay vì cá sẽ nhạt màu khi điều kiện nước không tốt. Vì thế, thay nước một phần mỗi tuần là việc bắt buộc.1

Nếu muốn set bể biotope giống môi trường tự nhiên của cá, bạn rải lá bàng lên nền, thêm lũa và các vật liệu tự nhiên như quả alder. Những thứ này mục dần theo thời gian, làm nước ngả màu nâu và kéo pH xuống từ từ.

Bể thủy sinh nhiều cây xanh cũng rất hợp với màu đỏ và bạc của cá. Nền và phông tối màu sẽ làm đàn cá nổi bật hơn nữa.2

Cá mũi đỏ ăn tạp và gần như cho gì ăn nấy. Tuy vậy miệng cá nhỏ, nên thức ăn cỡ vừa miệng là tốt nhất. Bạn cho ăn xen kẽ thức ăn khô dạng mảnh, dạng hạt với thức ăn sống và đông lạnh cỡ nhỏ. Cá cần chế độ ăn đa dạng như vậy mới lên màu đẹp nhất.1

Cá mũi đỏ ăn tạp. Chúng sẵn sàng bơi khắp bể để giành gần như mọi loại thức ăn dành cho cá cộng đồng. Tốt nhất bạn nên cho ăn loại nhỏ vừa cái miệng bé của chúng, như artemia mới nở, cám viên nano và bo bo.

Muốn cá lên màu hồng đỏ đẹp, bạn cho ăn thêm thức ăn có thành phần tăng màu tự nhiên như tôm krill và cá hồi. Thức ăn nên đổi món thường xuyên để cá không bị thiếu chất.2

Đây là loài rất hiền. Chúng không cạnh tranh nổi với những bạn cùng bể quá hiếu động hoặc to hơn nhiều. Lý tưởng nhất là nuôi chung với các loài Nam Mỹ khác, như các loài Hemigrammus hay Hyphessobrycon khác, cá chì, cichlid lùn Apistogramma, cá chuột Corydoras và các loài Loricariid nhỏ. Trong bể cộng đồng thập cẩm hơn, bạn có thể ghép chúng với các loài rasbora cỡ nhỏ, cá barb, cá mê cung (Anabantoid) và cichlid lùn Tây Phi như các loài Pelvicachromis. Nhiều người chơi cá đĩa cũng thả một đàn cá mũi đỏ trong bể trưng bày của mình.

Lúc nào cũng nên mua ít nhất 10 con, càng nhiều càng tốt. Đây là một trong những loài tetra nhỏ bơi đàn sát nhất, và chúng sẽ không khỏe nếu nuôi quá ít con. Cũng vì bơi đàn sát nhau như vậy nên một đàn đông trông đẹp mắt hơn hẳn.1

Cá mũi đỏ bơi đàn rất sát nhau và đổi hướng cùng lúc như một đàn chim lớn. Kiểu bơi này làm kẻ săn mồi rối mắt. Muốn thấy cảnh đó, bạn cần nuôi đông hơn mức sáu con như nhiều loài tetra khác. Ít nhất phải 8–12 con.

Người chơi hay gọi chúng là "chim hoàng yến trong mỏ than" của bể cá, vì mũi cá nhạt màu mỗi khi bị stress. Mũi nhạt có thể là dấu hiệu nước bẩn, nhiệt độ thấp, cá bệnh, cá bị bắt nạt hoặc bể đang có vấn đề khác.

Chúng sống hòa thuận với các loài cá cộng đồng hiền lành, cỡ tương đương, như các loài tetra khác, rasbora và cá chuột. Tính cá bạo dạn nên chúng làm cá dither rất tốt. Cá dither là đàn cá bơi thoải mái ngoài bể, giúp những loài nhút nhát hoặc hay giữ lãnh thổ như cichlid lùn Apistogramma yên tâm ra ngoài. Vì chịu được nước ấm, cá mũi đỏ hay được nuôi chung với các loài ưa nóng như cá đĩa, cá phượng hoàng xanh Đức và cá chuột Sterbai. Đừng nuôi chung với cá ưa nước mát, vì nhu cầu nhiệt độ của hai bên không khớp. Gặp tép con hay cá bột là chúng tranh thủ ăn ngay. Còn tép cảnh và ốc trưởng thành thì chúng thường để yên.2

Con cái trưởng thành có thân tròn hơn con đực thấy rõ.1

Con đực có dáng thon hơn. Con cái thường tròn mình hơn, rõ nhất là lúc bụng đầy trứng.2

Cách cho cá mũi đỏ sinh sản tương tự các loài khác cùng chi. Nếu muốn nuôi được kha khá cá bột, bạn cần set một bể đẻ riêng. Bể cỡ khoảng 46 x 25 x 25 cm là đủ. Bể đẻ nên để ánh sáng thật tối và có vài bụi cây lá nhỏ như rêu java, hoặc bùi nhùi đẻ (spawning mop), để cá có chỗ rải trứng. Một cách khác là phủ đáy bể bằng một tấm lưới. Mắt lưới phải đủ to để trứng lọt xuống, nhưng đủ nhỏ để cá bố mẹ không với tới trứng. Nước cần mềm và chua, pH 5,5–6,5, gH 1–5, nhiệt độ khoảng 27–29°C. Lọc nước qua than bùn là cách hữu ích, dùng nước RO cũng vậy. Về lọc, chỉ cần một lọc mút nhỏ chạy bằng máy sủi, sủi thật nhẹ là đủ.

Bạn có thể cho cá đẻ theo đàn, mỗi giới khoảng sáu con là vừa. Nếu vỗ cá bằng nhiều thức ăn sống cỡ nhỏ thì cá thường đẻ mà không gặp mấy trở ngại.

Cũng có thể cho đẻ theo cặp. Theo cách này, bạn vỗ cá đực và cá cái thành hai nhóm ở hai bể riêng. Khi cá cái đã căng trứng thấy rõ và cá đực lên màu đẹp nhất, bạn chọn con cái mẩy nhất và con đực màu đẹp nhất rồi chuyển sang bể đẻ. Nhiều tài liệu viết khác, nhưng thực tế loài này chỉ đẻ vào buổi tối.

Dù đẻ theo đàn hay theo cặp, cá bố mẹ sẽ ăn trứng nếu có dịp, nên thấy trứng là phải vớt cá bố mẹ ra ngay. Trứng nở sau 24–36 giờ, và 3–4 ngày sau đó cá bột bắt đầu bơi tự do. Mấy ngày đầu, bạn cho cá bột ăn thức ăn dạng infusoria (các sinh vật đơn bào li ti như trùng cỏ). Khi cá đủ lớn thì chuyển sang giun vi (microworm) hoặc ấu trùng artemia mới nở. Trứng và cá bột giai đoạn đầu rất nhạy sáng, nên nếu được thì giữ bể đẻ trong bóng tối.1

Bạn nên bắt đầu với một nhóm ít nhất sáu con để chắc chắn có cả đực lẫn cái. Bể đẻ lý tưởng là bể 40 lít đã chạy lâu, vì bể như vậy có nhiều mùn đáy và vi sinh vật nhỏ cho cá bột ăn. Trứng nở tốt nhất trong nước rất mềm, pH axit dưới 6,5. Bạn gắn sưởi để nâng nhiệt lên khoảng 27–32°C, và dùng lọc bông (sponge) chạy nhẹ để không hút mất cá bột.

Cá mũi đỏ đẻ trứng rải rác và ăn luôn con của mình. Vì vậy bạn nên lót đáy bể bằng tấm lưới nhựa loại dùng làm đồ thủ công. Trứng lọt qua lưới rơi xuống dưới, còn cá bố mẹ thì không chui xuống được. Bên dưới lưới, bạn đặt thêm rêu java, búi đẻ bằng sợi hoặc các loại cây rậm, xốp khác để bảo vệ trứng thêm một lớp.

Trước khi cho đẻ, bạn vỗ béo cá bố mẹ bằng nhiều thức ăn chất lượng như artemia mới nở còn sống, rồi mới chuyển chúng sang bể đẻ. Trứng loài này không cần tối hoàn toàn như trứng của vài loài tetra khác. Dù vậy, một số người chơi vẫn tắt đèn để phòng trường hợp trứng nhạy sáng. Sau vài ngày thì vớt cá bố mẹ ra, nhất là khi đã thấy trứng hoặc cá bột.

Giai đoạn đầu, cá bột ăn thức ăn thật nhỏ như trùng cỏ, giun giấm sống và thức ăn bột cho cá bột. Khi cá đủ lớn thì chuyển ngay sang artemia mới nở còn sống để cá lớn nhanh hơn và sống sót nhiều hơn.2

Cá phân bố ở hệ sông Rio Orinoco và hạ lưu lưu vực Amazon, thuộc Venezuela và Brazil.1

Cá sống ở các sông nước đen và những nhánh sông đổ vào chúng. Nước ở các biotope này thường nhuộm màu nâu do tanin tiết ra từ xác hữu cơ đang phân hủy, nên rất chua.1

Cả ba loài đều sống ở các sông suối nước đen thuộc lưu vực Amazon. Nước ở đó rất mềm và có tính axit, do lá rụng, gỗ mục và nhiều chất hữu cơ khác ngâm xuống.2

Đây mới là cá mũi đỏ "thật". Loài hay bán dưới tên này nhất thực ra là cá mũi lửa (firehead tetra, H. bleheri). Hai loài này trông rất giống nhau, và cá mũi đỏ "giả" (Petitella georgiae) cũng vậy. Bạn có thể phân biệt ba loài qua một vài đặc điểm.

Đặc điểm đầu tiên là màu đỏ trên đầu lan vào thân tới đâu. H. bleheri là loài duy nhất trong ba loài có màu đỏ lan quá nắp mang. Hai loài còn lại có lượng màu đỏ tương tự nhau, dù ở P. georgiae màu đỏ thường nhạt hơn một chút. Tuy vậy, chỉ dựa vào đặc điểm này thì chưa thể khẳng định là loài nào. Lý do là khi cá không khỏe, màu đỏ có thể nhạt đi nhiều. Chuyện này đặc biệt hay gặp ở H. bleheri.

Đặc điểm thứ hai nằm ở cuống đuôi. Cả ba loài đều có một vệt sẫm ở phía trên cuống đuôi, nhưng chỉ hai loài Hemigrammus có thêm một vệt ở phía dưới. Nếu không thấy vệt phía dưới, nhiều khả năng con cá bạn đang xem là Petitella.

Đặc điểm thứ ba là đường sọc kéo ngang từ dải giữa vây đuôi vào thân. Sọc này khá to ở P. georgiae, mảnh hơn ở H. rhodostomus và gần như không có ở H. bleheri. Kết hợp cả ba đặc điểm trên, bạn sẽ nhận ra được cá của mình. Ba loài còn khác nhau ở vài điểm nữa, như hoa văn trên vây đuôi và ở gốc vây hậu môn. Tất nhiên cũng có thể phân biệt bằng cách đếm tia vây và số vảy, nhưng với đa số người chơi thì các cách nêu ở đây là đủ.

Năm 2020, Bittencourt và cộng sự đề xuất chuyển hai loài cá mũi đỏ Hemigrammus rhodostomus và H. bleheri sang chi Petitella, dựa trên dữ liệu phân tử và hình thái. Nghiên cứu này định nghĩa chi Petitella như dưới đây.

Chi Petitella dễ phân biệt với mọi chi characid còn lại nhờ ba đặc điểm. Đầu cá có màu đỏ tươi đặc trưng. Có một vạch đen nằm ngang kéo từ cuối cuống đuôi tới các tia giữa của vây đuôi. Mỗi thùy vây đuôi có một vạch đen xiên, các vạch này ngăn cách nhau bằng những dải màu trắng. Ngoài ra, các xương trán tiếp xúc nhau ở phía trước thóp trán. Rìa sau trên của sụn sàng và các xương sàng bên nằm cách xa các xương sàng bên. Vây hậu môn có từ 17 tia phân nhánh trở xuống. Ở cá đực trưởng thành, mỗi tia vây hậu môn chỉ có một hoặc hai móc. Vùng sau của vảy có các gờ dọc song song. Vảy phủ một phần ba chiều dài các thùy vây đuôi. Màu đầu đỏ đặc trưng, nhất là ở mõm.

Cây phát sinh loài dựng lại trong nghiên cứu cũng xác nhận Petitella georgiae là nhóm chị em của Petitella bleheri. Khoảng cách di truyền p-distance giữa P. georgiae ở Peru và các mẫu thu từ sông Purus trong nghiên cứu chênh nhau rất lớn (9,1%). Mức chênh này cho thấy Petitella georgiae có thể là một phức hợp loài. Các phân tích trong nghiên cứu ủng hộ mạnh tính đơn ngành của P. bleheri và P. georgiae. Đây cũng là lần đầu tiên Petitella georgiae có mặt trong một cây phát sinh loài phân tử. Dữ liệu hình thái của Mirande (2019) cũng ủng hộ kết quả này. Mirande ghi nhận bảy đặc điểm hình thái phái sinh chung (synapomorphy) cho thấy hai loài này là nhóm chị em.

Petitella rhodostomus khác các loài cùng chi ở chỗ màu đỏ trên đầu không lan tới vùng vai và có một đốm đen ở mép sau phía dưới cuống đuôi. Ở P. georgiae, màu đầu cũng không lan tới vùng vai nhưng cuống đuôi chỉ có một đốm đen. Ở P. bleheri, màu đầu lan tới vùng vai và cuống đuôi có hai đốm đen. Xương răng (dentary) của P. rhodostomus có 5–6 răng năm mấu, thường kèm theo sau là 4 răng hình nón. P. georgiae có 9–11 răng năm mấu. P. bleheri có 6 răng sáu hoặc bảy mấu, theo sau là 1 hoặc 2 răng ba mấu.

Bittencourt và cộng sự (2020) đã đổi tính ngữ loài rhodostomus thành rhodostoma. Tuy nhiên, tên loài này là danh từ không biến cách nên vẫn giữ nguyên là rhodostomus (Eschmeyer's Catalog of Fishes, 2020).1