Cách nhận biết và chữa bệnh thối vây cho cá cảnh

Vây hoặc đuôi cá trông rách tua, mép vây như bị gặm mất thì nhiều khả năng cá đã bị thối vây (fin rot). Betta dễ lộ bệnh nhất vì vây dài và xòe rộng. Cá vàng cũng vậy. Thực tế loài cá cảnh nào cũng có thể mắc. Bệnh này nặng dần theo thời gian, nhất là khi bạn để mặc nó.

Bài này hướng dẫn cách xác định cá có bị thối vây không, cách tìm nguyên nhân trong bể và cách chữa bằng thuốc. Phần cuối nói về dấu hiệu cho biết cá đang khỏi.

Làm sao biết cá bị thối vây

Thối vây thường diễn ra qua ba giai đoạn:

Trong video

• Xem video từ ▶ 0:25 Đàn cá vàng bơi trong bể, quan sát vây và đuôi.

1. Giai đoạn 1: mép vây hoặc mép đuôi hơi đổi màu, có thể chuyển trắng, đỏ, đen hoặc nâu. Ở một số cá, màu vây làm dấu hiệu này rất khó thấy.
2. Giai đoạn 2: mép vây bắt đầu nham nhở, không đều. Lý do là những phần bị nhiễm trùng đã chết và rụng ra.
3. Giai đoạn 3: cả vây hoặc cả đuôi đã thối mất, nhiễm trùng bắt đầu lan vào thân. Tới mức này cá có thể chết.

Đi kèm với vây, cá bệnh đôi khi lờ đờ, ít bơi hoặc bỏ ăn. Cơ thể cá đang dồn sức chống nhiễm trùng nên mới như vậy.

Cũng cần phân biệt: vây có một vết rách hay một lỗ thủng chưa chắc đã là thối vây. Cá khỏe, ăn uống tốt, sống trong bể sạch và yên ổn thì vết rách thường tự lành mà không cần làm gì thêm.

Vì sao cá bị thối vây

Trước khi chữa, bạn cần tìm ra thứ gây bệnh và loại bỏ nó. Bỏ qua bước này thì chữa khỏi rồi bệnh vẫn có thể quay lại.

Nước bẩn là một nguyên nhân phổ biến. Bạn lấy bộ test nước hoặc que thử ra đo. Mức nên đạt:

• Amoniac: 0 ppm
• Nitrit: 0 ppm
• Nitrat: dưới 40 ppm

Nếu nước đúng là có vấn đề, có mấy cách khắc phục:

• Đặt lịch nhắc hằng tuần trên điện thoại để không quên vệ sinh bể và thay nước.
• Bớt số cá trong bể.
• Giảm lượng thức ăn. Cho ăn bao nhiêu thì cá thải ra bấy nhiêu, nên cho ăn dư là nước bẩn nhanh.
• Trồng thêm cây thủy sinh sống. Cây hút các hợp chất nitơ độc sinh ra từ chất thải của cá.

Ngoài chất lượng nước, những thứ làm cá căng thẳng kéo dài cũng làm cá yếu đi và dễ nhiễm bệnh:

• Dòng chảy quá mạnh: lọc đẩy nước quá mạnh làm cá mệt. Bạn có thể tự chế tấm chắn giảm dòng cho đầu ra của lọc, hoặc đổi sang loại lọc êm hơn như lọc mút (sponge filter) chạy bằng sủi khí.
• Đồ trang trí sắc cạnh: đá, lũa hay đồ trang trí có cạnh sắc có thể cào rách vây. Bỏ chúng ra hoặc mài nhẵn cạnh.
• Thiếu sưởi: nhiều người mới quên lắp sưởi cho cá nhiệt đới. Nuôi cá nhiệt đới trong nước lạnh cũng giống như bắt người ở trong căn nhà chỉ có 10°C suốt ngày. Cá khó chịu lâu ngày sẽ yếu đi.
• Cá bắt nạt nhau: trong bể có con hay đuổi đánh hoặc chuyên rỉa vây cá khác thì nên tách nó ra. Bạn cũng có thể thêm cây, lũa, đá để cá có chỗ trốn và không nhìn thấy nhau suốt.

Trường hợp riêng của betta

Betta có hai thói quen làm hỏng vây mà không phải do vi khuẩn ngay từ đầu.

Trong video

• Xem video từ ▶ 3:18 Con betta xanh xòe vây bơi giữa bể có đá và cây.
• Xem video từ ▶ 3:33 Betta đối diện bóng phản chiếu của mình trên kính, như đang đánh nhau.

Thói quen thứ nhất là đánh nhau với bóng của chính mình trên kính. Con cá xòe vây hết cỡ để giữ lãnh thổ, lâu dần vây bị thủng và rách. Cách xử lý là bỏ chỗ phản chiếu đi: dời bể sang chỗ ít phản chiếu hơn, hoặc dán phông nền không phản chiếu ở mặt sau và hai bên bể.

Thói quen thứ hai là tự cắn đuôi, hơi giống người hay cắn móng tay. Nguyên nhân có thể là buồn chán, căng thẳng, có khi do di truyền. Bạn nên cho cá thêm thứ để chú ý, chẳng hạn đồ chơi cho betta hay thức ăn sống để cá săn. Một số betta có tính hiền và được nuôi trong bể phù hợp có thể sống chung với cá khác, nhưng cách này không hợp với mọi con.

Khi nào cần dùng thuốc

Nếu bạn đã giữ nước sạch mà bệnh vẫn nặng dần thì đừng chờ thêm. Lúc đó cần dùng thuốc.

Thối vây thường do vi khuẩn hoặc nấm gây ra. Nhiều ca bắt đầu bằng một loại nhiễm trùng. Khi cá đã yếu, loại thứ hai nhân cơ hội tấn công, và bạn phải xử lý cả hai cùng lúc. Vì vậy nên dùng song song hai loại thuốc:

• Erythromycin, một loại kháng sinh phổ rộng. Ở Mỹ thuốc này bán với tên Maracyn.
• Ich-X, dùng để trị nấm.

Hai loại thuốc này đã được thử nghiệm dùng chung với nhau. Kết quả cho thấy chúng an toàn với cá, cây, ốc và tép, và thường không ảnh hưởng tới vi sinh có lợi trong lọc.

Dọn bể trước khi châm thuốc

Phần lớn các loại thuốc yêu cầu không thay nước trong thời gian điều trị. Vì vậy bạn cần làm sạch bể trước để cá có môi trường tốt nhất trong suốt tuần chữa bệnh.

1. Dùng ống xi phông hút chất thải ở nền và thay một phần nước.
2. Lau sạch kính cả trong lẫn ngoài để dễ quan sát triệu chứng trên cá.
3. Nếu chỉ một hoặc vài con bị bệnh, bạn có thể chuyển chúng sang bể bệnh riêng cho cá yên tĩnh hồi phục, tránh xa đàn cá khác.

Châm thuốc thế nào

Liều dưới đây không theo hướng dẫn in trên hộp thuốc hay trên trang của nhà sản xuất.

1. Bỏ hết vật liệu lọc hóa học ra khỏi lọc, như than hoạt tính hay Purigen.
2. Cứ mỗi khoảng 38 lít nước, châm 1 gói Maracyn và 1 thìa cà phê Ich-X.
3. Để thuốc trong bể đúng một tuần. Trong tuần này không thay nước và không cho cá ăn để nước không bẩn thêm.
4. Gắn thêm sủi khí hoặc lọc mút để nước đủ oxy, cá bệnh sẽ dễ chịu hơn. Thuốc đôi khi làm thay đổi độ nhớt của nước nên có thêm khí sẽ an tâm hơn.
5. Sau 7 ngày, thay nước như bình thường.
6. Cho cá ăn lại bằng thức ăn chất lượng tốt để cá lấy lại sức, rồi theo dõi dấu hiệu hồi phục.

Ich-X có màu xanh dương đậm. Theo kinh nghiệm dùng thực tế, thuốc không thấy làm ố keo silicon hay đồ trang trí trong bể. Tuy vậy nó dễ dính vào tay và quần áo, nên thao tác cẩn thận.

Không mua được thuốc thì sao

Nếu ở chỗ bạn không có các loại thuốc trên thì muối dành cho bể cá là lựa chọn thay thế tốt nhất. Muối không được ưu tiên ngay từ đầu vì nó không an toàn với cây thủy sinh, ốc và một số loài khác. Bể có những thứ này thì phải hết sức cẩn thận.

Khi dùng muối, bạn cần tra kỹ ba việc trước khi làm: liều ban đầu bao nhiêu, cách tăng nồng độ nếu bệnh chưa chuyển, và cách rút muối ra khỏi bể. Nguyên tắc chung là tăng từ từ và rút muối ra chậm qua nhiều lần thay nước, không đổi nồng độ đột ngột.

Dấu hiệu cá đang khỏi bệnh

Thuốc cần vài ngày mới đẩy lùi được nhiễm trùng. Cá đang hồi phục khi bạn thấy:

• Phần vây bị thối không lan rộng thêm.
• Không xuất hiện triệu chứng mới.
• Cá bơi khỏe hơn và ăn lại.
• Vây bắt đầu mọc lại.

Vây mới đôi khi mọc ra với màu khác màu cũ. Có trường hợp betta xanh mọc lại vây trắng trong, sau một thời gian mới chuyển lại màu xanh như thân. Nếu vây mới đổi màu mà cá vẫn ăn khỏe, bệnh không lan thì bạn cứ theo dõi tiếp.

Bắt đầu từ đâu

1. Soi kỹ mép vây xem cá đang ở giai đoạn nào, và đo amoniac, nitrit, nitrat ngay hôm nay.
2. Kiểm tra sưởi, dòng chảy của lọc, các cạnh sắc trong bể và xem có con nào hay rỉa vây không.
3. Nếu vây chỉ rách nhẹ, giữ nước sạch và theo dõi vài ngày. Nếu bệnh nặng dần, dọn bể rồi bắt đầu đợt thuốc một tuần.