Cá ngộ độc amoni, nitrit: dấu hiệu, cách cứu cá và phòng

Là gì

Bộ test amoni thường đo tổng amoni (TAN). Con số này gộp chung hai dạng. Dạng thứ nhất là amoniac tự do (NH3), rất độc. Dạng thứ hai là amoni (NH4+), ít độc hơn nhiều. pH và nhiệt độ càng cao thì phần NH3 càng lớn, trong đó pH tác động mạnh hơn. Bộ test không đo trực tiếp NH3. Muốn biết lượng NH3 thì bạn phải tự tính từ TAN, pH và nhiệt độ.

Nitrit đi qua mang vào máu và biến hemoglobin thành methemoglobin. Methemoglobin không mang được oxy, nên cá có thể chết ngạt ngay cả trong nước nhiều oxy. Bệnh này có tên là bệnh máu nâu. Nếu oxy hòa tan thấp thì cá càng khó thở. Nước nóng cũng làm nitrit độc hơn. Ở cá chẽm, LC50 (nồng độ làm chết một nửa số cá thử nghiệm) giảm từ 274 mg/L ở 17 °C xuống còn 154 mg/L ở 27 °C. Amoni cũng độc hơn khi nước ấm và pH cao. Rắc rối về amoni và nitrit hay đi cùng nhau.

Đọc kết quả test

• Cá nước ngọt thường chịu được TAN dưới 1 mg/L. Cá biển thường chịu được TAN dưới 0,5 mg/L.
• Với phần lớn bể nhà, TAN 1,0 chưa phải chuyện lớn, trừ khi pH trên 8,5.
• Nếu NH3 tính ra dưới 0,05 mg/L thì thường không coi là có hại. Từ 0,05 mg/L trở lên, NH3 có thể làm tổn thương mang. Khoảng 2 mg/L NH3 là đủ giết nhiều loài cá.
• Nitrit trên 0,1 mg/L đã thuộc mức độc, nhất là trong nước ngọt ít clorua.
• Một nguồn khác ước tính mức nitrit-nitơ an toàn lâu dài là 0,5000–2,5000 mg/L với cá và động vật không xương sống nước ngọt vùng ấm, và 0,0125–0,5000 mg/L với cá nước lạnh.
• Phần lớn bộ test nitrit ghi kết quả theo nitrit-nitơ. Muốn đổi ra NO2, bạn nhân kết quả với 3,3.

Dấu hiệu

Ngộ độc amoni:

• Cá lừ đừ, ăn ít hoặc bỏ ăn.
• Màu cá sẫm lại.
• Khi bị ngộ độc cấp, cá bơi xoay vòng, mất phương hướng và bơi giật như lên cơn co giật.
• Có khi cá chết hàng loạt rất đột ngột.
• Soi kính hiển vi sẽ thấy tế bào mang tăng sinh, tế bào clorua phình to và các phiến mang dính vào nhau.

Ngộ độc nitrit:

• Mang chuyển sang màu nâu sô-cô-la và máu sẫm bất thường. Màu này có thể chỉ hiện ra khi methemoglobin đã lên cao.
• Cá tìm chỗ nhiều oxy. Chúng tụ lại chỗ nước sục mạnh hoặc ngoi lên mặt nước đớp khí.
• Mang bị tổn thương và cơ bị phù nề.

Cá đớp khí trên mặt nước chưa chắc là do nitrit. Thiếu oxy hay bệnh mang cũng làm cá như vậy. Muốn phân biệt thì phải test nước.

Nguyên nhân

• Bể mới. Vi sinh lọc chưa kịp hình thành. NH3 tăng trong 2–3 tuần đầu, sau đó NO2 có thể tăng theo.
• Cho ăn quá tay, nuôi quá dày, hoặc để thức ăn thừa, cá chết nằm trong bể.
• Lọc hỏng hoặc vi sinh chết. Rửa vật liệu lọc dưới vòi nước máy, thay vật liệu cũ bằng vật liệu mới hay thả cá vào bể khi lọc chưa chín đều làm hỏng lọc. Thuốc kháng khuẩn và một số hóa chất khác cũng hại vi sinh lọc.
• Nước nguồn có amoni hoặc cloramin. Khi bạn khử cloramin bằng natri thiosunfat, amoni sẽ bị nhả ra. Vì vậy thay nước nhiều lần có thể đẩy amoni lên, nhất là khi lọc còn mới hoặc đang hỏng.
• Bể cũ ít thay nước. Axit hữu cơ kéo pH xuống, thường dưới 6, và làm cạn độ kiềm. Lúc này TAN có thể vượt 20 mg/L.

Làm gì ngay

1. Test amoni và nitrit, test luôn pH và nhiệt độ. Bạn cũng nên test nước nguồn xem có amoni và cloramin không, vì thay nước có thể đưa thêm amoni vào bể.
2. Tăng sục khí bằng sủi, venturi hoặc chỉnh đầu ra của lọc hướng lên mặt nước. Amoni làm mang bị kích ứng nên cá cần thêm oxy.
3. Thay nước bằng nước đã khử clo, cùng nhiệt độ và có thông số gần giống nước bể. Một nguồn khuyên thay ít nhất 50% ngay khi thấy NH3 cao. Nguồn khác ghi mức 50–75%. Thay nước pha loãng amoni rất nhanh, nhưng tác dụng có thể không kéo dài.
4. Nếu TAN trên 5 mg/L và pH dưới 7, hãy chuyển cá sang một bể sạch có cùng nhiệt độ và pH. Để cá lại thì amoni có thể bất ngờ hóa độc khi pH tăng lên.
5. Ngưng cho ăn, hoặc cho ăn thật ít cho tới khi xử lý xong.
6. Tìm ra nguyên nhân và xử lý tận gốc. Nguyên nhân có thể là cá chết, cho ăn quá tay, nuôi quá dày hay lọc hỏng.
7. Tiếp tục test và thay nước từng phần cho tới khi các chỉ số về bình thường. Amoni có thể tăng lại, và nitrit hay kéo tới ngay sau đó.

Cá bị bệnh máu nâu hồi phục nhanh khi bạn chuyển chúng sang nước ít nitrit.

Chữa

Muối cho ngộ độc nitrit. Ở mang, clorua tranh chỗ với nitrit. Nhờ vậy muối chặn được tình trạng cá chết khi nitrit tăng vọt ở nhiều loài cá nước ngọt. Dữ liệu đưa ra các mốc sau:

• Clorua gấp ít nhất 20 lần nồng độ nitrit-nitơ là đủ chặn độc tính nitrit ở cá trê Mỹ (channel catfish), và có lẽ ở phần lớn loài nước ngọt.
• Người nuôi cá trê Mỹ thường dùng natri clorua để giữ clorua ở mức 50–100 mg/L nhằm phòng bệnh máu nâu.
• Một bài của dân chơi Việt ghi rằng khoảng 20 ppm clorua là đủ phòng ngộ độc nitrit.
• Nhiều hồ và bể luôn giữ độ muối 1–3 ppt (1 g/L = 1 ppt), nhờ đó cá ít bị ngộ độc nitrit hơn. Bài của dân chơi Việt cũng ghi mức 1–3 g muối mỗi lít khi ngâm dài ngày.

Hãy dùng muối hột thường, không dùng muối i-ốt. Cẩn thận với cá tetra và cá voi (elephantnose), vì hai nhóm này không chịu được độ mặn cao. Với bể nước lợ và nước biển thì người ta xem cách thêm muối là không khả thi.

Chất khóa amoni. Vật liệu lọc zeolite hoặc dung dịch trung hòa amoni cho bạn thêm thời gian trong ngắn hạn. Nếu muốn, bạn có thể thêm men vi sinh. Với bể cũ ít thay nước và pH thấp, nên thay nước mạnh tay kèm dung dịch trung hòa amoni. Làm vậy thì amoni không bất ngờ hóa độc khi pH tăng lên.

Có loại dung dịch khử clo khóa được amoni, nitrit và nitrat ở dạng không độc mà vi sinh lọc vẫn dùng được. Dung dịch này không loại các chất đó ra khỏi nước. Hướng dẫn của nhà sản xuất như sau:

• Liều chuẩn là 5 mL (1 nắp) cho 200 L. Mỗi vạch ren trên nắp tương đương khoảng 1 mL.
• Tác dụng khóa kéo dài tối đa 48 giờ. Bạn châm lại sau mỗi 24–48 giờ, hoặc mỗi 24 giờ nếu amoni hay nitrit vẫn còn tăng.
• Khi nitrit tăng đột ngột, hoặc amoni hay nitrit trên 2 ppm, có thể dùng tới 5 lần liều thường.
• Nước trên 30 °C mà clo hoặc amoni thấp thì chỉ dùng nửa liều.
• Nhà sản xuất nói họ chưa hiểu hết cơ chế khử độc nitrit và nitrat của sản phẩm. Hiệu quả họ nêu chủ yếu dựa trên phản hồi của khách hàng.

Sai lầm hay gặp

• Rửa vật liệu lọc dưới vòi nước máy, hoặc thay toàn bộ vật liệu cũ bằng vật liệu mới. Làm vậy dễ khiến amoni tăng vọt.
• Thay nước liên tục bằng nước máy có cloramin mà chỉ dùng thuốc khử clo thông thường. Amoni sẽ cứ thế tăng dần.
• Đọc kết quả bộ test nitrit-nitơ như thể đó là NO2. Đọc như vậy sẽ đánh giá thấp lượng nitrit thực tế. Bạn phải nhân với 3,3.
• Châm chất khóa amoni một lần rồi thôi. Hiệu lực của nó chỉ kéo dài tối đa 48 giờ. Nếu không châm lại, amoni và nitrit sẽ nhả ngược vào nước.

Phòng

• Với bể mới, bạn test TAN và nitrit mỗi ngày và thay nước thường xuyên cho tới khi lọc chín. Quá trình này thường mất khoảng 6 tuần.
• Lọc đã chín khi TAN và nitrit lên đỉnh rồi giảm xuống, sau đó nitrat tăng lên.
• Không nuôi dày và không cho ăn quá tay, nhất là ở bể mới. Bạn có thể dùng vi sinh nitrat hóa bán sẵn, nuôi vi sinh bằng thức ăn cá hoặc amoni clorua trước khi thả cá, hoặc thả cá từ từ.
• Giữ độ kiềm ít nhất 100 mg/L ở bể nước ngọt, và giữ đủ oxy trong khối lọc.
• Giữ oxy hòa tan trên 3 mg/L với loài vùng ấm và trên 5 mg/L với loài nước lạnh. Có đủ oxy thì vi sinh chuyển nitrit thành nitrat tốt hơn.
• Nếu nước máy có cloramin, hãy dùng loại thuốc khử clo làm cho cloramin. Loại này khóa luôn phần amoni nhả ra. Bạn nên test cả clo tự do lẫn clo tổng.
• Test nitrit đều đặn. Bộ test rẻ tiền cũng cho kết quả khá chính xác.

Ở Việt Nam

Dân nuôi trồng thủy sản trong nước gọi ngộ độc nitrit là bệnh máu nâu. Bệnh này gặp ở nước ngọt nhiều hơn nước lợ hay nước mặn. Dân chơi Việt hay dùng muối hột để chống nitrit và không dùng muối i-ốt. Nitrit độc hơn khi nước nóng, nên vào mùa nóng nguy cơ cao hơn.

Loài nhạy cảm

• Cá trê Mỹ rất nhạy với nitrit. Ngược lại, nhóm cá thái dương (cá vược miệng rộng, bluegill) chịu nitrit khá tốt.
• Loài nước lạnh nhạy với nitrit hơn nhiều. LC50 của cá hồi vân (0,24–11,0 mg/L) thấp hơn cá trê Mỹ (7,1–44,0 mg/L) từ bốn lần trở lên.
• Tôm càng nước ngọt rất nhạy với nitrit. LC50 96 giờ của chúng là 8,6 mg/L nitrit-nitơ.
• Cá biển cũng không hoàn toàn an toàn. Cá hồng Mỹ (red drum) đã từng bị bệnh máu nâu do nitrit.