ปลาสีซีด สีไม่สด: เลือกอาหารเร่งสี วิตามินซี และวิธีให้อาหารที่ถูกต้อง

ทำไมปลาถึงสีซีด

สีของปลาส่วนใหญ่ถูกกำหนดโดยพันธุกรรม แต่ปลาสร้างเม็ดสีแดง ส้ม เหลือง เขียว และสีน้ำเงินบางแบบเองไม่ได้ ต้องได้รับจากอาหาร พืชและสาหร่ายสร้างแคโรทีนอยด์ได้ แต่สัตว์สร้างเองไม่ได้ ถ้าอาหารขาดแคโรทีนอยด์ สีที่มาจากเม็ดสีกลุ่มนี้ก็จะค่อย ๆ ซีดลง ปลาที่เลี้ยงในตู้ปลาหรือระบบน้ำหมุนเวียนโดยไม่มีเม็ดสีในอาหารจึงสีหม่นและไม่สด

• แคโรทีน มาจากแหล่งอย่างแครอท
• แอสตาแซนธิน มาจากเหยื่อที่มีชีวิตอย่างเคย (คริลล์) และไรทะเล
• ทั้งสองชนิดช่วยเพิ่มโทนเหลืองและแดงบนผิวปลา

สีเงาวาวแบบโลหะ (สีโครงสร้าง) ไม่ได้มาจากเม็ดสี แต่เกิดจากการสะท้อนแสง ข้อมูลจากผู้ผลิตระบุว่าอาหารไม่ได้ทำให้สีกลุ่มนี้เปลี่ยน

อาหารเร่งสีได้ผลแค่ไหน

ในการทดลองของมหาวิทยาลัยฮาวาย ปลาหางดาบ ปลาเรนโบว์ ปลาสอด และปลาหมอสี มีสีเข้มขึ้นชัดเจนภายใน 1 สัปดาห์หลังได้อาหารที่มีแคโรทีนอยด์ แต่ปลาแต่ละชนิดใช้แคโรทีนอยด์ได้ไม่เหมือนกัน ผลจึงต่างกันไปตามชนิดปลา

มีการทดลองกับปลาเดนิสัน (Sahyadria denisonii) ขนาดราว 6 ซม. โดยให้แอสตาแซนธิน 20, 30 หรือ 40 mg/kg อาหาร นาน 90 วัน ผลความแดง (ค่า a*) เป็นดังนี้

แอสตาแซนธินในอาหาร	ค่าความแดง (a*)
40 mg/kg	5.53
30 mg/kg	3.45
20 mg/kg	1.65
กลุ่มควบคุม	0.45

งานทดลองนี้แนะนำให้ใช้แอสตาแซนธิน 40 mg ต่ออาหาร 1 kg นาน 3 เดือน เพื่อเพิ่มสีของปลาเดนิสัน และพบว่าแอสตาแซนธินไม่ได้ทำให้อัตรารอดหรือการเติบโตต่างไปอย่างมีนัยสำคัญ

ตัวอย่างอาหารเม็ดเร่งสีสำหรับปลาปอมปาดัวร์ของผู้ผลิตรายหนึ่ง มีแอสตาแซนธิน 175 mg ต่ออาหาร 1 kg (ได้จากสาหร่าย Haematococcus) และมีผงเคย 4% ผงกุ้งแกมมารัส 0.5% รวมทั้งพริกปาปริกา สาหร่ายสไปรูลินา ผักโขม และแครอท

ขั้นตอนการให้อาหารเร่งสี

1. ให้อาหารหลักที่หลากหลายเป็นพื้นฐาน ทั้งอาหารสำเร็จรูปและอาหารมีชีวิต
2. เสริมอาหารเร่งสีควบคู่กับอาหารหลัก ไม่ใช้แทนอาหารหลัก ผู้ผลิตแนะนำให้ใช้แบบนี้
3. ถ้าปลาเลือกกิน เช่น ปลาปอมปาดัวร์ ให้ค่อย ๆ เปลี่ยนมาใช้อาหารใหม่ทีละน้อย
4. ผู้ผลิตแนะนำให้อาหารวันละ 1–2 ครั้ง ครั้งละเท่าที่ปลากินหมดในเวลาสั้น ๆ
5. ปลาโตเต็มวัยต้องการอาหารราว 3% ของน้ำหนักตัวต่อวันเพื่อรักษาสภาพร่างกาย ส่วนลูกปลาและปลาวัยรุ่นต้องการได้ถึง 5%
6. ปลาหน้าดินอย่างปลาซัคเกอร์ (Loricariidae) และปลาแพะคอริโดรัส ควรให้อาหารถึงตัวโดยตรง ไม่ปล่อยให้กินแค่เศษที่เหลือ
7. ให้ต่อเนื่อง เพราะสีที่ได้จากอาหารเร่งสีจะจางกลับเมื่อหยุดให้

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• หยุดให้อาหารเร่งสีแล้วสีหาย เป็นเรื่องปกติ เพราะปลาเก็บสีไว้ไม่ได้ถ้าไม่ได้รับต่อเนื่อง
• ให้สีธรรมชาติมากเกินไป อาจทำให้ปลาคาร์ปสีขาวกลายเป็นสีชมพู ข้อมูลจากผู้ผลิตระบุว่าปลาคาร์ปสีแดงต้องการสารเร่งสีเพิ่ม แต่ปลาคาร์ปสีส้มและปลาทองไม่จำเป็น
• ให้อาหารปลาปอมปาดัวร์มากเกินไป ปลาปอมปาดัวร์มีลำไส้สั้น จึงควรให้น้อย ๆ และใช้อาหารที่ไม่พองตัวในกระเพาะ
• นำอาหารแช่แข็งที่ละลายแล้วกลับไปแช่แข็งซ้ำ ไม่ควรทำ
• หวังให้อาหารเปลี่ยนสีเงาวาว สีโครงสร้างขึ้นอยู่กับแสง อาหารช่วยไม่ได้

วิตามินซี: ไม่ใช่แค่เรื่องสี

ปลาหลายชนิดสร้างวิตามินซี (กรดแอสคอร์บิก) เองไม่ได้ เพราะขาดเอนไซม์ L-gulonolactone oxidase จึงต้องได้รับจากอาหาร วัตถุดิบอาหารปลาส่วนใหญ่มีวิตามินซีน้อยหรือไม่มีเลย และวิตามินซียังสลายตัวจากการออกซิเดชันระหว่างการผลิตและการเก็บ อาหารปลาส่วนใหญ่จึงควรเสริมวิตามินซีในรูปที่คงตัว ปัจจุบันมีวิตามินซีรูปที่คงตัวกว่า โดยเติมหมู่ฟอสเฟตหรือซัลเฟต เพื่อลดการสูญเสีย

อาการที่อาจเกี่ยวกับการขาดวิตามินซี

• กระดูกสันหลังคดงอ ทั้งแอ่นและคดด้านข้าง ที่เรียกว่า "โรคหลังหัก" (broken back disease) ปลาที่เป็นหนักจะคดงอมาก
• แผ่นปิดเหงือกและซี่เหงือกผิดรูป
• มีเลือดออก ซึ่งมักเริ่มจากกินน้อยลงและซึม
• แผลหายช้า
• สัตวแพทย์อาจพบกระดูกอ่อนเหงือกงอหรือผิดรูปเมื่อส่องตัวอย่างสดใต้กล้องที่เลนส์วัตถุ 10× ซึ่งอาจบ่งชี้ว่าเคยขาดวิตามินซีมาก่อน

กระดูกสันหลังผิดรูปที่เห็นจากภาพเอกซเรย์ อาจเกิดจากการบาดเจ็บหรือพันธุกรรมก็ได้ ไม่ได้มาจากการขาดวิตามินซีเสมอไป การรักษาคือเสริมวิตามินซี โดยเผื่อส่วนที่สูญเสียระหว่างการผลิตและการเก็บอาหารด้วย ปลาที่ขาดวิตามินซีติดเชื้อแบคทีเรียได้ง่ายขึ้น ถ้าพบการติดเชื้อควรจัดการทันที

โภชนาการไม่ดีส่งผลอะไรอีก

โภชนาการที่ไม่ดีทำให้ปลาโตช้า ผิดรูป ภูมิคุ้มกันอ่อนลง เกิดไขมันพอกตับ และระบบเผาผลาญผิดปกติได้ ไขมันพอกตับเกิดได้จากการอดอาหาร อาหารที่มีคาร์โบไฮเดรตหรือไขมันมากเกินไป หรืออาหารที่หืนแล้ว

การเก็บอาหารปลาให้คงคุณภาพ

• เก็บอาหารแห้งในภาชนะที่กันแมลงได้ ในที่เย็นและความชื้นต่ำ ความร้อนและความชื้นสูงทำให้อาหารเสื่อม ขึ้นรา อาจมีสารพิษจากเชื้อรา และหืน
• อาหารที่เปิดแล้วและเก็บที่อุณหภูมิห้อง ให้ทิ้งเมื่อครบ 2 เดือน อาหารสำเร็จรูปที่เก็บในช่องแช่แข็ง ให้ทิ้งเมื่อครบ 6 เดือน
• อาหารแช่แข็งสำเร็จรูป (ไรทะเล หนอนแดง กุ้งไมซิส หนอนแก้ว) ให้ทิ้งเมื่อครบ 1 ปี

ติดตามผลหลังปรับอาหาร

• ในปลาบางชนิด สีอาจเข้มขึ้นให้เห็นได้ภายในราว 1 สัปดาห์ แต่ในงานทดลองกับปลาเดนิสันใช้เวลาให้อาหาร 90 วัน และผลก็ต่างกันตามชนิดปลา
• สังเกตปลาสีขาว เช่น ปลาคาร์ปขาว ว่าเริ่มอมชมพูหรือไม่ ถ้าใช่แสดงว่าได้สีมากเกินไป
• ถ้าปลากินน้อยลง ซึม มีเลือดออก แผลหายช้า หรือลำตัวเริ่มคด ควรนึกถึงเรื่องวิตามินซีและคุณภาพอาหาร และถ้ามีการติดเชื้อแบคทีเรียร่วมด้วยควรจัดการทันที