Cá chạch suối Kuhli

• Kích thước tối đa: 100 mm SL (chiều dài chuẩn)
• Kích thước bể: 60 × 30 cm
• Nhiệt độ: 21–26°C
• pH: 3,5–7,0
• Độ cứng: 0–8 dGH
• Độ khó: 5/8 (Dễ)

Bể cần có nắp đậy kín vì loài này hay nhảy. Bạn cần chắc chắn cá nhỏ không chui lọt vào ống hút của lọc. Nhớ đậy bể kỹ, vì phần lớn các loài cá chạch thỉnh thoảng đều nhảy, nhất là lúc mới thả vào môi trường mới.

Pangio semicincta thường được bán dưới tên cá chạch 'kuhli'. Đây là một loài cá chạch họ Cobitidae, sống ở bán đảo Malaysia, Sumatra và Borneo. Ngoài tự nhiên, cá sống ở các con suối rừng nông và đầm lầy, thường là vùng nước đen. Trong lớp lá mục dưới đáy, chúng thường có rất nhiều. Còn loài P. kuhlii thật hiện được xem là đặc hữu của Java và có thể chưa từng xuất hiện trong bể nuôi. Vì vậy, con 'kuhli' quen thuộc trong bể nhiều khả năng là loài này hoặc một loài họ hàng chưa định danh.

Bạn nên dùng bể có kích thước đáy ít nhất 60 × 30 cm hoặc tương đương (khoảng 54 lít).

• Nhiệt độ: 21–26°C
• pH: 3,5–7,0
• Độ cứng: 0–8 dGH

Nên trải nền cát mềm, vì loài này thích đào bới và có lúc vùi kín cả người dưới nền. Nếu dùng sỏi thô hơn, cá có thể bị stress hoặc tự làm mình bị thương. Chuyện kiếm ăn của cá cũng có thể bị ảnh hưởng.

Bạn có thể đặt vài rễ và cành lũa sao cho tạo được nhiều góc râm, vừa làm khung bố cục cho bể. Thả thêm lá khô sẽ cho cá thêm chỗ trốn và khiến bể giống môi trường tự nhiên hơn.

Ánh sáng nên khá dịu. Các cây thủy sinh thuộc những chi như Microsorum, Taxiphyllum và Cryptocoryne đều hợp với bể này.

Lọc nhẹ, làm mặt nước gợn một chút là đủ. Tốt nhất nên tránh dòng chảy mạnh.

Bạn cần chắc chắn cá nhỏ không chui lọt vào ống hút của lọc, và nhớ đậy bể kỹ. Phần lớn các loài cá chạch thỉnh thoảng đều nhảy, nhất là lúc mới thả vào môi trường mới.

Ngoài tự nhiên, loài này chủ yếu săn những con mồi rất nhỏ. Cá ngậm từng ngụm nền đáy rồi lọc qua miệng và mang để lấy ấu trùng côn trùng, giáp xác nhỏ và những thứ tương tự. Thức ăn tự nhiên của nó nhiều khả năng còn có một phần là mùn bã hữu cơ và thực vật nằm sẵn trong ruột con mồi.

Trong bể, cá chịu ăn thức ăn khô dạng chìm. Dù vậy, bạn vẫn nên thường xuyên cho ăn thêm thức ăn sống và đông lạnh như Daphnia, Artemia, trùng huyết, giun micro, giun grindal...

Các loài Pangio hiền với nhau và với cá khác. Chưa có ghi nhận nào về chuyện chúng làm hại cá chung bể, dù chúng có thể ăn trứng hoặc cá bột.

Ngoài tự nhiên, chúng thường sống thành đàn lớn. Trong bể, lúc nghỉ chúng hay chen chúc nhau trong cùng một góc, một khe hay một cái hang. Vì vậy bạn nên mua tối thiểu một nhóm 5–6 con.

Bạn cùng bể tốt nhất là các loài nhỏ, hiền, sống ở môi trường tương tự, như Boraras, Sundadanio, các loài Rasbora cỡ nhỏ, Trichopsis, Sphaerichthys, Kottelatlimia...

Một số loài cá chạch sống trên nền cát thuộc họ Nemacheilidae cũng nuôi chung được. Tuy vậy, bạn bắt buộc phải tìm hiểu kỹ trước, vì có loài cạnh tranh quá gắt, giữ lãnh thổ hoặc hung hăng theo kiểu khác.

Cá cái trưởng thành thường mập hơn và lớn hơn cá đực một chút. Ở cá đực trưởng thành, tia đầu tiên của vây ngực phân nhánh và dày lên.

Có vài báo cáo mơ hồ về chuyện sinh sản, nhưng chưa báo cáo nào có thông tin chắc chắn hay ảnh chụp làm bằng chứng.

Có lẽ ngoài tự nhiên loài này đẻ theo mùa.

Hiện nay loài này được công nhận là có ở bán đảo Malaysia và hai đảo Sumatra, Borneo thuộc quần đảo Sunda Lớn. Tuy vậy, phạm vi phân bố thật sự của nó vẫn chưa rõ.

Nơi lấy mẫu chuẩn được ghi là bán đảo Mã Lai (Malacca, Johore). Ngày nay khu vực này thường được gọi là huyện Mawai, thuộc bang Johor ở mũi cực nam bán đảo Malaysia. Dù vậy, những con cá trông tương tự đã được ghi nhận ở rất nhiều nơi trong vùng phân bố nói trên.

Hoa văn màu thay đổi ngay trong một quần thể lẫn giữa các quần thể với nhau. Nhiều khả năng loài này rồi sẽ hóa ra là một phức hợp gồm nhiều đơn vị phân loại rất gần nhau. Người ta đã xác định được ít nhất 3 dòng di truyền (Bohlen et al. 2011, xem thêm phần 'Ghi chú' bên dưới).

Fraser-Brunner (1940) mô tả các quần thể ở nam Sumatra thành một phân loài riêng là Acanthophthalmus kuhlii sumatranus. Hiện nay các quần thể này được xem là đồng nghĩa với P. semicincta (Tan và Kottelat, 2009).

Loài này hay gặp nhất ở những đoạn suối rừng nông, nước chảy chậm, hoặc ở những nơi nước lặng khác như đầm lầy, hồ móng ngựa và các nhánh nước tù.

Nhiều nơi như vậy nằm trong các đầm lầy than bùn lâu đời và có nước đen. Tuy vậy, cá cũng sống ở vùng nước trong, có chỗ ngả màu tanin ít nhiều, có chỗ không.

Cây cỏ ven bờ và tán rừng rậm phía trên thường che nắng cho những nơi này.

Nước ở đây nhìn chung gần như không có khoáng hòa tan và khả năng đệm kém. Xác thực vật mục rữa nhả dần tanin cùng axit hữu cơ vào nước, nên pH có thể xuống tới 3,0 hoặc 4,0.

Tùy từng nơi, nền đáy có thể là than bùn, bùn hoặc cát. Cá thường tụ rất đông trong các đống lá mục.

Ở lưu vực sông Rajang, bang Sarawak, thuộc phần Borneo của Malaysia, các loài sống cùng khu vực với nó gồm Cyclocheilichthys apogon, C. repasson, Garra borneensis, Osteochilus vittatus, Paracrossochilus vittatus, Rasbora argyrotaenia, R. dusonensis, R. kottelati, R. sarawakensis, 'Puntius' johorensis, 'P.' kuchingensis, 'P.' pentazona, Sundadanio margarition, Trigonopoma pauciperforatum, Pangio anguillaris, P. piperata, Syncrossus hymenophysa, một số loài Gastromyzon, Homaloptera và Nemacheilus, Betta akarensis, Sphaerichthys osphromenoides và Carinotetraodon salivator.

Đây là một trong những loài hay bị nhận nhầm nhất trong giới chơi cá, gần như lúc nào cũng được bán dưới tên P. kuhlii. Thực ra P. kuhlii hiện được xem là loài đặc hữu của Java. Ở Java gần như không nghe nói đến chuyện bắt cá để bán, và có thể P. kuhlii chưa từng xuất hiện trong bể nuôi.

Quan hệ giữa hai loài này đã rối từ lâu. P. semicincta được xem là loài hợp lệ từ năm 1940 đến năm 1992, khi Burridge xếp nó thành tên đồng nghĩa của P. kuhlii. Kottelat và Lim (1993) đồng ý có điều kiện, nhưng đề nghị nghiên cứu thêm. Năm 1995, Kottelat cho biết ông đã nhận được mẫu P. kuhlii tươi từ Java và xác nhận P. semicincta là một đơn vị phân loại riêng. Năm 2009, Tan và Kottelat xác nhận mẫu tươi từ Java cho thấy hai loài có hoa văn màu rất khác nhau. P. sumatrana được xếp là đồng nghĩa với P. semicincta chứ không phải P. kuhlii. Theo đó, P. semicincta có ở bán đảo Malaysia, Sumatra và Borneo, còn P. kuhlii là loài đặc hữu của Java.

Có vẻ còn có một số quần thể trông tương tự nhưng chưa được định danh, nhất là ở Borneo. Chắc chắn một vài quần thể trong số đó đã lọt vào thị trường cá cảnh. Con cá chạch 'Kuhli/coolie' quen thuộc trong bể nhiều khả năng là P. semicincta, một hoặc vài loài chưa định danh, hoặc lẫn lộn giữa những loài này.

Theo Bohlen et al. (2011), P. semicincta thuộc nhóm P. kuhlii-oblonga, gồm các loài rất gần nhau trong chi.

Hoa văn màu của loài này rất thất thường, với vô số biến thể. Dù vậy, phần lớn cá thể có chung một kiểu cơ bản là các vệt sẫm hình yên ngựa, thường rộng hơn ở phía lưng, nằm trên nền vàng hoặc cam. Ở nhiều dạng, các vệt này kéo xuống quá đường bên khá xa. Ở một số con già, các vệt còn bị đứt đoạn ít nhiều.

Pangio là một trong những chi nhiều loài nhất của họ Cobitidae và phân bố rộng khắp Nam Á và Đông Nam Á. Trong giới chơi cá, các loài Pangio thường được gọi chung là cá chạch 'kuhli' hoặc 'coolie', theo họ của nhà tự nhiên học người Đức Heinrich Kuhl (1797-1821). Các nhà ngư học thì hay gọi chúng là 'eel loach' (chạch lươn). Pangio khác các loài Cobitidae khác ở thân dài và mảnh, số đốt sống tương đối nhiều, và vây lưng nằm lùi hẳn ra sau gốc vây bụng.

Mọi loài cá họ Cobitidae đều có gai dưới mắt sắc và cử động được. Bình thường gai nằm giấu trong một túi da, nhưng cá sẽ dựng gai lên khi bị stress, chẳng hạn lúc bị nhấc khỏi nước. Do đó, khi vợt cá bạn cần cẩn thận, vì gai này có thể mắc vào lưới vợt.

• Burridge, M. E. (1992). Systematics of the Acanthophthalmus kuhlii complex (Teleostei: Cobitidae), with the description of a new species from Sarawak and Brunei. Copeia 1992(1), 172-186
• Kottelat, M. (1995). Malaiische Halbinsel und Indonesien: Die Dornaugen der Gattung Pangio. DATZ Aquarien-Terrarien 48, 304-309
• Kottelat, M. and K. K. P. Lim (1993). A review of the eel-loaches of the genus Pangio (Teleostei: Cobitidae) from the Malay Peninsula, with descriptions of six new species. Raffles Bulletin of Zoology 41(2), 203-249
• Tan, H. H. and M. Kottelat (2009). The fishes of the Batang Hari drainage, Sumatra, with description of six new species. Ichthyological Exploration of Freshwaters 20(1), 13-69
• Fraser-Brunner, A. (1940). On some fishes of the genus Acanthophthalmus, with description of a new species. Annals and Magazine of Natural History, Series 11 v. 6 (32), 170-175
• Kottelat, M. (2012). Conspectus cobitidum: an inventory of the loaches of the world (Teleostei: Cypriniformes: Cobitoidei). Raffles Bulletin of Zoology Supplement 26, 1-199
• Bohlen, J., V, Šlechtová, H. H. Tan and R. Britz (2011). Phylogeny of the Southeast Asian freshwater fish genus Pangio (Cypriniformes; Cobitidae). Molecular Phylogenetics and Evolution 61(3), 854-865