Nuôi cá trong bình không lọc, không sủi oxy: loài nào sống được, chăm thế nào

Bình không lọc là gì, vì sao cần biết

Amoniac và nitrit trong bể chủ yếu đến từ phân cá và thức ăn thừa. Bể có lọc thì vi sinh trong lọc sẽ xử lý hai chất này. Bình không lọc thiếu hẳn lớp vi sinh đó, nên amoniac tích lại rất nhanh. Oxy trong nước cũng tụt theo. Hai thứ này làm cá tổn thương lâu dài, nặng thì cá chết.

Có vài loài sống trong bình không lọc lâu hơn phần lớn cá khác, nhưng cũng không sống mãi được. Với đa số người chơi, bình không lọc không phải cách nuôi lâu dài. Chỉ thỉnh thoảng mới có người chơi rất lâu năm giữ được một bể trồng cây thật dày mà không cần lọc.

Cá trụ được bao lâu khi không có lọc thì tùy cỡ bể, mật độ, loài cá, cách chăm, và bể có cây sống hay đá sủi hay không. Có cá bắt đầu chết chỉ sau một ngày. Rủi ro cao nhất là bình nhỏ mà nuôi đông.

Loài nào chịu được, loài nào không

Các bước chăm bình không lọc

1. Chọn bình đủ rộng. Bình nuôi betta nên rộng 10–20 lít, ít nhất cũng phải 10 lít. Đừng thả hai betta đực chung một bình vì chúng sẽ đánh nhau.
2. Chạy chu trình (cycle) cho bể mới trước. Bể mới cần thời gian để vi sinh có lợi kịp hình thành và chuyển hóa amoniac. Xong bước này rồi mới thả cá.
3. Khử clo nước máy. Nước máy thường có clo. Bạn dùng dung dịch khử clo theo hướng dẫn trên nhãn, thường khoảng 2,5–5 ml cho 40 lít nước. Không dùng nước cất hay nước tinh khiết cho betta.
4. Dọn bình và thay nước đều. Lịch thay nước mỗi nơi khuyên một khác:
   • Có nơi cho rằng bể không lọc phải dọn bằng tay mỗi ngày. Cá vàng cần thay khoảng một nửa nước mỗi ngày. Cá ngựa vằn, cá thiên đường và tép cần thay một phần nước mỗi ngày.
   • Một hướng dẫn nuôi betta khuyên mỗi tuần hút ra khoảng 10–20% nước, ít nhất một lần, rồi bù lại bằng nước đã khử clo.
   • Cá bảy màu chỉ cần thay một phần nước đều đặn và tránh để nước thay đổi đột ngột.
5. Giữ nhiệt và đo nước. Bình betta nên giữ ở 24–27°C, pH lý tưởng là 6,5–7,5. Bạn nên đo pH và nhiệt độ thường xuyên. Cá bảy màu sống tốt ở khoảng 24–28°C.
6. Cho ăn vừa đủ. Mỗi lần chỉ cho lượng cá ăn hết. Thức ăn thừa thối rữa sẽ làm bẩn nước và sinh thêm amoniac.
7. Đậy nắp và tránh nắng. Bình phải có nắp để cá không nhảy ra ngoài. Đặt bình ở chỗ không bị nắng chiếu thẳng vào.
8. Trồng thêm cây sống. Dương xỉ java, rêu java, ráy (Anubias) và bóng rêu (moss ball) đều hợp bể không sưởi. Cây sống còn là chỗ trốn cho cá bảy màu, nhất là cá con. Có điều cây chỉ nhả oxy khi có ánh sáng. Ban đêm cây lại giành oxy với cá.

Có nên gắn thêm lọc hay sủi không

Một bộ lọc bông đơn giản chạy bằng máy sủi chỉ tốn khoảng 5 watt điện. Nhìn bảng loài ở trên thì thấy phần lớn cá đều sống khỏe hơn khi có lọc, nên khoản điện này đáng bỏ ra. Sưởi cho bể khoảng 38 lít ăn chừng 25 watt, tức gấp 3–5 lần bộ lọc. Vì vậy nếu điện có hạn thì bạn bỏ sưởi trước, giữ lại lọc.

Bể càng lớn, nuôi càng đông thì càng dễ cần máy sủi. Riêng cá vàng thì có nơi cho rằng cá không cần máy sủi để thở, và bể nhỏ hay bình nhỏ thường không cần sủi. Nhưng cũng nơi đó lại nói bình đặt trong nhà mà nước ấm thì có thêm sủi vẫn tốt hơn.

Sai lầm hay gặp

• Nghĩ rằng cá sống được mà không cần lọc. Với đa số cách nuôi, đây là ngộ nhận.
• Nghĩ rằng betta không cần lọc vẫn ổn. Betta chỉ trụ được một thời gian ngắn và rất nhạy với amoniac cùng các chất độc khác. Nuôi betta trong bình thủy tinh không lọc là sai lầm, vì chất độc tích lại rất nhanh.
• Nghĩ rằng cá vàng là cá mê lộ, thở được khí trời. Cá vàng chỉ thở oxy hòa tan qua mang. Khi nước thiếu oxy, nó hạ mức trao đổi chất xuống chứ không đớp khí như betta.
• Dùng nước cất hay nước tinh khiết cho betta.
• Nuôi chung hai betta đực.
• Thả ốc ramshorn vào bể trồng cây. Ốc này ăn cây và đẻ rất nhanh. Ốc pond cũng dễ bùng đàn.

Kiểm tra lại

Mỗi ngày bạn nên nhìn qua bình một lượt để xem có những dấu hiệu sau không:

• Thiếu oxy. Cá lờ đờ, cứ ở sát mặt nước đớp khí, mang đập nhanh bất thường.
• Ngộ độc amoniac hoặc nitrit. Cá lờ đờ, bỏ ăn và thở khó nhọc.
• Cá đớp khí trên mặt nước. Đây thường là dấu hiệu nước thiếu oxy hoặc cá bị ngộ độc amoniac.
• Rêu bùng. Bể không lọc dễ bị rêu nở rộ hơn bể có lọc.

Thấy cá ngộp thì có mấy cách xử lý nhanh:

• Khuấy nhẹ mặt nước.
• Làm cho nước mát hơn.
• Lấy ống thổi bọt vào nước.
• Thay nhiều nước hơn mọi lần.

Nếu có bộ đo oxy hòa tan, bạn tham khảo mấy mốc sau. Phần lớn cá vàng ổn khi oxy hòa tan đạt từ 5 mg/L trở lên. Với cá nước ngọt nói chung, mức khuyên dùng là khoảng 8 mg/L trở lên.

Chuyện ở Việt Nam: trời nóng, mất điện, nước máy

• Trời nóng. Nước càng ấm thì càng giữ được ít oxy. Vì vậy vào mùa nóng, bình đặt trong nhà dễ cần sủi thêm hơn. Đây là quy luật chung ở mọi nơi chứ không riêng Việt Nam, nhưng nó rất đúng với mùa hè ở mình.
• Mất điện. Khi lọc ngừng chạy, bạn phải để ý xem cá có thiếu oxy hay amoniac có tăng không, nhất là sau vài tiếng. Khi cần thì thay nước bằng tay. Trong lúc khẩn cấp, cá thường qua được một đêm không lọc, nhưng sáng hôm sau bạn phải đo nước. Đừng chủ quan, vì vẫn có cá bắt đầu chết chỉ sau một ngày. Bình nhỏ nuôi đông thì rủi ro còn cao hơn.
• Nguồn điện dự phòng. Lúc cúp điện, bạn có thể chạy lọc bằng máy phát hoặc kích điện (inverter). Kích điện chạy bằng ắc quy và về lâu dài thường rẻ hơn.
• Nước máy. Nước máy ở Việt Nam có clo. Các hướng dẫn nuôi betta trong nước đều khuyên khử clo trước khi cho nước vào bình.