Cá bám đá panda

Bể phải có nắp đậy thật kín vì loài này hay nhảy. Cá cần nước ổn định và sống nhờ lớp màng sinh học (biofilm) bám trên các bề mặt. Vì vậy, tuyệt đối không thả nó vào bể chưa chạy đủ lâu để hệ vi sinh ổn định. Dòng chảy trong bể phải rất mạnh, lọc cần đẩy được lượng nước gấp 15–20 lần thể tích bể mỗi giờ.

Panda loach, tên khoa học Yaoshania pachychilus, là một loài cá bám đá họ Balitoridae. Cá sống ở các suối đầu nguồn chảy ra từ núi Dayao, Quảng Tây, miền nam Trung Quốc. Cái tên lấy từ bộ sọc đen trắng của cá con. Bộ sọc này nhạt dần khi cá lớn, nên trên thị trường thường chỉ có cá nhỏ, đôi khi bán dưới tên 'panda goby'. Loài này cần nước sạch, nhiều oxy và chảy xiết. Người bán hay quảng cáo nó cho bể 'nano' tí hon, nhưng thực ra nó không hợp với loại bể này.2

Bể có đáy 60 × 30 cm (khoảng 54 lít) là đủ rộng cho một nhóm nhỏ. Loài này hay được quảng cáo cho bể 'nano' tí hon, nhưng thực tế nó không hợp với loại bể đó.2

• Nhiệt độ: 15,5–24°C
• pH: 6,5–7,5
• Độ cứng: 2–15 dGH

Nhiệt độ: Suối nơi cá sống nằm trong vùng cận nhiệt đới ẩm. Nhiệt độ không khí ở đó hiếm khi xuống dưới 15,5°C và vào mùa hè có thể cao hơn nhiều. Vì vậy, khi nuôi thông thường nên giữ nước ở 20–24°C. Cá nhiều khả năng vẫn chịu được nước ấm hơn trong thời gian ngắn, miễn là lượng oxy hòa tan đủ cao.2

Điều quan trọng nhất là nước phải sạch và nhiều oxy. Tối thiểu, bạn nên dùng lọc có công suất dư so với thể tích bể.

Lưu lượng lọc lý tưởng là trên 15–20 lần thể tích bể mỗi giờ. Nếu lọc chưa đủ, hãy gắn thêm máy tạo dòng, sủi oxy và các thiết bị tương tự để có dòng chảy và lượng oxy cần thiết.

Lớp nền có thể dùng sỏi, cát hoặc trộn cả hai. Bên trên rải thêm một lớp đá cuội và sỏi tròn nhẵn do nước mài, đủ các cỡ to nhỏ.

Có thể dùng lũa cũ, nhưng nên tránh lũa mới. Lũa mới thường ra tanin làm nước ngả màu và làm ánh đèn kém hiệu quả. Đây là chuyện không mong muốn, vì bể này cần đèn mạnh để rêu tảo và các vi sinh vật đi kèm phát triển.

Cá cũng gặm cả mút lọc để lộ ra ngoài. Một số người mê cá họ Balitoridae còn cố ý đặt một lọc hở trong bể để cá có thêm nguồn thức ăn.

Ngoài tự nhiên hiếm khi có cây thủy sinh, nhưng trong bể bạn vẫn có thể trồng. Các chi dễ tính như Microsorum, Crinum và Anubias nhiều khả năng sống tốt nhất.

Anubias đặc biệt hữu ích vì lá của nó dễ bám rêu tảo và tạo thêm chỗ trú cho cá.

Loài này cần nước ổn định và ăn màng sinh học. Vì vậy, tuyệt đối không thả nó vào bể chưa chạy đủ lâu để hệ vi sinh ổn định. Bể cũng phải có nắp đậy thật kín, vì cá có thể leo lên kính, đúng theo nghĩa đen.

Thay nước một phần đều đặn là việc bắt buộc. Riêng lớp aufwuchs (lớp rêu tảo và vi sinh bám trên bề mặt) thì cứ để nó mọc trên mọi bề mặt, có lẽ chỉ trừ mặt kính nhìn vào.2

Ngoài tự nhiên, cá có lẽ chủ yếu ăn tảo bám đáy và các vi sinh vật sống cùng.

Trong bể, cá ăn được thức ăn khô loại tốt và các món nhiều thịt hơn như trùng huyết sống hoặc đông lạnh. Tuy vậy, nếu khẩu phần quá nhiều đạm, cá có thể gặp vấn đề về nội tạng.

Thức ăn tự làm từ nguyên liệu tự nhiên trộn gelatin cho kết dính rất đáng dùng. Bạn có thể tự điều chỉnh công thức để có nhiều rau tươi, Spirulina và các nguyên liệu tương tự.

Muốn nuôi lâu dài, tốt nhất là cho cá vào một bể đã chạy lâu, có thật nhiều đá và bề mặt phủ rêu tảo.

Có trường hợp bể chính không mọc đủ tảo, hoặc bể cộng đồng có nhiều loài cá ăn thực vật dọn sạch tảo rất nhanh. Khi đó, bạn có thể phải nuôi thêm một bể riêng chỉ để trồng tảo trên đá, rồi định kỳ đổi đá qua lại với bể chính.

Bể 'ươm' này không cần lớn, chỉ cần đèn mạnh. Ở nơi nhiều nắng, bạn có thể đặt nó ngoài trời. Loại tảo cũng quan trọng. Tảo silic và các loại tảo lục mềm tốt hơn những loại cứng như rêu chổi đen (black brush algae, một loại tảo đỏ).

Cá họ Balitoridae thường bị bán ra khi đã gầy rộc, và tình trạng này khá khó cứu.

Người bán có tâm sẽ xử lý chuyện này trước khi bán. Nếu bạn vẫn muốn liều mua những con đã quá yếu, lúc đầu chúng cần có sẵn thức ăn phù hợp liên tục, dễ lấy và không phải tranh ăn với cá khác thì mới hồi phục được.2

Đây không phải loài cá hung dữ. Tuy vậy, vì đòi hỏi môi trường khá đặc biệt nên lựa chọn cá nuôi chung bị hạn chế phần nào.

Ngoài tự nhiên, các loài sống ở môi trường tương tự gồm Barilius, Discherodontus, Garra, Devario, một số loài Rasbora, các loài bống Rhinogobius, Sicyopterus và Stiphodon, cùng các loài cá da trơn như Glyptothorax, Akysis và Oreoglanis.

Nhiều loài cá chạch thuộc họ Nemacheilidae và Balitoridae cũng nuôi chung được. Dù vậy, bạn nên tìm hiểu kỹ từng loài trước khi mua cho chắc, vì có loài quá hung hăng hoặc tranh giành quá mức.

Ngoài tự nhiên, Y. pachychilus thường sống thành từng đám lỏng lẻo. Vì vậy, nếu muốn thấy những tập tính thú vị nhất của chúng, bạn nên nuôi một nhóm từ 4 con trở lên.

Cá có tính lãnh thổ ở một mức độ nhất định. Có con giữ chỗ gắt hơn những con khác, và chỗ được giữ thường là một điểm kiếm ăn ngon.2

Chưa có tài liệu ghi nhận, nhưng những con to hơn, thân đầy đặn hơn nhiều khả năng là cá cái.2

Chưa có ghi nhận nào về việc cá sinh sản trong bể, và chu kỳ sinh sản ngoài tự nhiên của loài này cũng còn rất ít thông tin.2

Theo ghi nhận chính thức, loài này chỉ có ở vài con suối nhánh đầu nguồn chảy ra từ núi Dayao (Dayaoshan), huyện Jinxiu, Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, miền nam Trung Quốc.

Hiện chỉ có ba điểm phân bố được xác nhận. Hai điểm đổ vào sông Liu (Liujiang), điểm còn lại đổ vào sông Gui (Guijiang). Cả hai con sông này đều là phụ lưu bờ bắc của hệ thống sông Châu Giang (Zhujiang), một hệ thống lớn hơn nhiều.

Hiện vẫn chưa rõ cá bán trong giới cá cảnh được bắt từ một trong ba điểm trên hay từ những điểm khác chưa được công bố. Một trong ba điểm nằm trong một công viên rừng được bảo vệ. Khả năng còn những điểm phân bố khác chưa công bố có vẻ khá cao.

IUCN hiện xếp loài này ở mức 'Ít quan tâm' (Least Concern). Tuy vậy, báo cáo của Kong và cộng sự (2008) cho rằng tổng quần thể khá nhỏ, và môi trường sống đang bị đe dọa suy thoái vì xây đập, chất lượng nước đi xuống, cùng nạn bắt cá bằng kích điện và thuốc độc.2

Đây là loài sống ở tầng đáy. Cá chỉ có ở các suối đầu nguồn và nhánh suối nhỏ, nước nông, chảy xiết và chỉ có nước theo mùa. Những con suối này gồm các đoạn ghềnh cạn và đoạn nước chảy đều, ở một số nơi xen thêm vũng nước hoặc thác nhỏ.

Nền đáy thường là đá nhỏ, cát và sỏi, lẫn những đống đá tảng nằm ngổn ngang. Cây cối ven bờ và các mảng lá mục chìm dưới nước khá phổ biến, nhưng có lẽ ở đây không có cây thủy sinh.

Những nơi cá sống tốt nhất nằm ở độ cao trên 500 mét so với mực nước biển. Nước ở đó trong vắt và bão hòa oxy, nhờ vậy một lớp màng sinh học phát triển phủ kín các bề mặt dưới nước.

Nước thường sâu không quá 50 cm. Vào những đợt mưa lớn, dòng chảy mạnh lên và nước dâng cao, cuốn cặn lên nên nước có thể đục trong một thời gian.

Ở ít nhất một con suối, Y. pachychilus sống cùng chỗ với Vanmanenia pingchowensis, còn Erromyzon sinensis sống ở đoạn hạ lưu của chính con suối đó.2

Cá con lần đầu được xuất khẩu cho giới chơi cá cảnh vào năm 2009. Từ đó đến nay, cá chỉ thỉnh thoảng mới xuất hiện trên thị trường, và giá thường cao tương xứng với độ hiếm.

Tên thông dụng của loài lấy cảm hứng từ bộ sọc đen trắng nổi bật của cá con. Đôi khi cá được bán dưới tên 'panda goby' thay vì 'panda loach'.

Ở cá lớn tuổi, các vạch đen to bản chạy từ lưng xuống bụng nhạt dần và phần nào nối vào nhau, tạo thành một mạng lưới sọc và đốm không cố định. Mạng lưới này ít nhiều xếp thành ba hàng chạy dọc thân. Hàng thứ nhất chạy dọc sống lưng, hàng thứ hai ở giữa thân, hàng thứ ba thấp hơn nhưng vẫn nằm trên gốc vây bụng và vây hậu môn. Vì vậy cá trưởng thành trông khá trơn, và trên thị trường thường chỉ có cá non.

Ban đầu loài này được xếp vào chi Protomyzon và nằm ở đó đến năm 2004. Năm đó, Kottelat nhận thấy nhóm sống trên đảo Borneo và nhóm ở lục địa Trung Quốc khác nhau đủ nhiều về địa lý lẫn hình thái để tách riêng. Chi Erromyzon được lập ra cho các loài ở lục địa, còn các loài ở Borneo vẫn giữ trong Protomyzon.

Y. pachychilus không có ở Borneo nên không thể nằm trong Protomyzon. Nhưng Kottelat cũng không thể xếp chắc chắn nó vào Erromyzon, vì ông không có mẫu vật nào để kiểm tra. Phải đến năm 2012, Yang và cộng sự mới lập chi mới Yaoshania dành cho loài này.

Điểm phân biệt Yaoshania với các chi gần nó là một phiến môi lớn mà chỉ chi này mới có. Phiến này nằm ở khóe miệng, nối môi trên với xương hàm trên. Đó là một nếp da mọc ra từ phía dưới phần bên của môi trên và liền với râu hàm trên (Yang và cộng sự 2012).

Ngoài ra còn một số đặc điểm khác giúp chẩn đoán chi, tuy không chỉ riêng chi này mới có. Khe mang lớn, mép dưới chạm tới mép dưới gốc vây ngực. Môi trên và nếp mõm ngăn cách nhau bằng một rãnh, nếp mõm có bốn khía để chứa râu mõm. Cá có hai đôi râu mõm và một đôi râu hàm trên, phía sau mỗi râu hàm trên có một thùy thịt nhỏ. Vây ngực có một tia đơn và 17–18 tia phân nhánh. Vây bụng có một tia đơn và 8–9 tia phân nhánh. Hai bên thân cá trưởng thành không có các mảng đốm chạy từ lưng xuống. Đường bên có 71–75 vảy.

Y. pachychilus chỉ sống ở đáy. Hình dáng cơ thể của nó chuyên hóa cho đời sống trong dòng nước xiết: các vây đôi xòe nằm ngang, thân và đầu dẹt. Những đặc điểm này tạo thành một giác hút khỏe, giúp cá bám chặt vào các bề mặt cứng.

Cá bơi ở vùng nước thoáng rất kém. Thay vào đó, chúng 'bò' và 'nhảy cóc' trên đá, một tập tính rất thú vị khi ngắm trong bể.

Yang và cộng sự (2012) xếp chi mới này vào họ Balitoridae.2