Ốc sừng cừu Colombia

Marisa cornuarietis chủ yếu ăn cây thủy sinh, cả cây còn sống lẫn cây đang mục. Nhiều nghiên cứu cho thấy chúng còn ăn trứng và ốc con mới nở của các loài ốc khác, có khi ăn luôn cả ốc trưởng thành.

Vỏ chúng đẹp, lại chịu khó dọn dẹp, nên loài này khá được ưa chuộng trong bể nước ngọt. Nhưng với bể trồng cây thì đây là loài không nên thả. Chúng gặm cây không biết mệt, chẳng khác gì cái máy cắt cỏ. Trường hợp duy nhất chúng có ích là khi bể bạn đang bị một loại cây mọc tràn lan quá nhanh. Lúc đó chúng sẽ dọn gọn rất nhanh.

TUYỆT ĐỐI KHÔNG thả Marisa cornuarietis ra môi trường tự nhiên. Trước khi mua, bạn nên tìm hiểu quy định ở nơi mình sống. Một số bang của Mỹ và một số nước châu Âu hạn chế hoặc cấm loài này vì nó có nguy cơ thành loài xâm lấn. Chẳng hạn, năm 1990, Sở Công viên và Động vật hoang dã Texas đã đưa nó vào danh sách động vật có vỏ ngoại lai có thể gây hại. Tháng 8 năm 2013, Tây Ban Nha đưa cả họ Ampullariidae, tức mọi loài thuộc họ này, vào luật với tư cách loài xâm lấn.

Do hình dáng vỏ giống nhau, người ta hay nhầm Marisa cornuarietis với ốc sừng cừu lớn (Planorbarius corneus). Thật ra hai loài này không phải họ hàng gần. Ốc sừng cừu lớn khác ở những điểm sau:

1. Vỏ nhỏ hơn, đường kính chỉ đạt 35–40 mm.
2. Vỏ không có dải màu chạy xoắn theo vòng vỏ.
3. Đây là loài lưỡng tính, mỗi con có cả cơ quan sinh sản đực lẫn cái.
4. Trên mõm không có xúc tu môi.
5. Không có nắp miệng (operculum).
6. Ốc con mới nở không có chóp vỏ nhô cao.1

Người ta đã nuôi loài này liên tục trong bể từ những năm 1930. Dù vậy, nó chỉ hợp với những bể chuyên biệt không trồng cây. Sớm hay muộn, cây thủy sinh nào trong bể cũng sẽ bị nó ăn.

Marisa còn ăn cả ốc nhỏ và dọn cây thủy sinh rất sạch. Vì thế, cho đến khoảng đầu những năm 2000, nhiều nơi trên thế giới thường thả nó ra tự nhiên để làm sinh vật kiểm soát sinh học. Nhưng thực tế cho thấy ở tất cả những nơi đó, tác hại ngoài ý muốn đều lớn hơn lợi ích người ta mong đợi. Hiện nay loài này bị xem là loài xâm hại và không được hoan nghênh. Châu Âu đang có hai quần thể: một ở Tây Ban Nha và một ở một dòng suối nước nóng tại Hungary. Cả hai đều do những người thiếu trách nhiệm thả ốc ra ngoài. Từ đó, loài ốc này lọt vào tầm ngắm của các cơ quan chức năng. Theo tính toán từ các mô hình khí hậu, đến khoảng năm 2070, loài ốc nhiệt đới này về lý thuyết có thể sống được ở nhiều vùng của châu Âu. Để ngăn chuyện đó, châu Âu đang cân nhắc cấm nuôi và nhân giống Marisa cornuarietis trên toàn khu vực. Xin bạn đừng bao giờ thả bất cứ con vật hay cây cỏ nào ra tự nhiên. Làm vậy là vi phạm quy định, và rốt cuộc ai cũng phải chịu thiệt.2

Loài ốc này có thể lớn khá to, nên bể đừng quá nhỏ. Bể 20 lít là mức khởi điểm ổn.1

Nuôi ốc nào cũng vậy, đừng bao giờ để pH xuống dưới 7,0. Nước có tính axit làm vỏ ốc bị mòn. Vỏ mòn thì ốc dễ sinh bệnh, thậm chí chết. Marisa cornuarietis cần pH khoảng 7,5–8,0 và nhiệt độ từ 22 đến 28 °C. Đây là loài bán nhiệt đới, nhưng để ở nhiệt độ phòng chúng vẫn sống tốt.

Chúng cần nước ngọt để sinh sản, nhưng chịu mặn khá tốt. Thỉnh thoảng người ta còn bắt gặp chúng ở vùng nước lợ.

Bạn nên để mực nước thấp hơn miệng bể một chút. Như vậy ốc có chỗ vươn ống thở lên mặt nước khi nó muốn.

Loài này chịu nước bẩn rất giỏi. Các nghiên cứu cho thấy chúng có thể sống vài tháng trong nước có oxy hòa tan dưới 0,5 ppm, độ mặn tới 8,5 ppt, nhiệt độ từ 30 xuống tới 13 °C. Tuy vậy, trứng ngừng phát triển ở 11 °C, dù ốc trưởng thành ở mức này vẫn có thể sống quá 24 giờ. Ở 8 °C, sau 8 giờ thì toàn bộ ốc chết. Gặp nước 40 °C, ốc chết trong vòng 1–4 giờ.1

Thức ăn chính của loài này là cây thủy sinh, cả cây còn sống lẫn cây đang mục. Chúng ăn tảo rất giỏi. Các nhà sinh học để ý thấy ốc Marisa thích cây mọc chìm hơn cây nổi hay cây mọc vươn khỏi mặt nước. Chúng cũng kén kết cấu lá. Lá mềm là món chúng thích, nhất là Ludwigia repens, loài cây chứa nhiều holocellulose.

Có điều, khi hết thứ khác để ăn thì chúng chẳng kén gì nữa. Một nghiên cứu khác ghi nhận chúng ăn tạp rất dữ. Chúng ăn được cả xác động vật đang phân hủy, trứng còn sống, thậm chí ốc non của loài khác. Chuyện chúng ăn trứng và ốc của loài khác đã được ghi nhận rất rõ.

Chúng chỉ ăn ốc khác khi xung quanh không còn gì để ăn và đang đói lắm. Ngoài tự nhiên, chúng có thể gây hại cho thảm thực vật thủy sinh. Chúng còn hại các loài ốc khác theo nhiều cách: tranh thức ăn trực tiếp, ăn trứng và ốc non, hoặc bò qua làm vỡ khối trứng. Khi ăn ốc khác, chúng thò vòi (phần miệng hoặc đầu) vào miệng vỏ con mồi rồi ăn phần thịt bên trong. Chúng còn gặm thủng cả vỏ con mồi.

Sức ăn của chúng cực kỳ khủng khiếp. Trong một thí nghiệm, 150 con ốc trưởng thành đã ăn hết 1360 g các loại cây thủy sinh trong chưa tới một tuần. Một số người chơi còn kể rằng chúng ăn cả thủy tức (hydra) và các loài gây hại khác.

Có những nước cố tình thả loài này để khống chế cây thủy sinh xâm lấn và giảm số lượng ốc Biomphalaria. Ốc Biomphalaria là vật chủ trung gian của bệnh sán máng, căn bệnh đang ảnh hưởng tới khoảng 83 triệu người trên thế giới. Ốc Marisa giành thức ăn với chúng, đồng thời ăn luôn trứng, ốc non, có khi cả ốc trưởng thành của chúng.

Mẹo cho ăn:

• Cho ăn nhiều rau (xà lách, dưa leo, bí ngòi…) thì ốc đỡ háu hơn một chút. Dù vậy, cũng không chắc là chúng sẽ chừa cây ra. Với bể nuôi loài ốc này, hợp nhất là các loại cây mọc nhanh như cỏ dại, chẳng hạn frogbit và bèo tấm.
• Chúng khá dễ tính. Thức ăn thừa của tép và cá (viên cho tép, cám hạt, cám mảnh, viên tảo…) cùng lớp màng sinh học (biofilm) trong bể là đủ cho chúng sống.
• Nên cho ăn thức ăn có bổ sung canxi để vỏ khỏi bị mòn. Người chơi hay dùng viên canxi, canxi nước, mai mực và vỏ trứng để giữ vỏ ốc chắc khỏe, nhất là khi nước khá mềm và có tính axit. Nghiên cứu đã cho thấy nâng nồng độ canxi từ 25 lên 100 mg/l thì ốc sống sót nhiều hơn và vỏ cũng to hơn.1

Đừng nuôi Marisa cornuarietis chung với các loài ốc khác. Chúng có thể ăn trứng và ốc con của loài kia, nhất là những loài không có nắp miệng để che phần chân.

Cũng đừng thả chúng chung với cá chạch, cá nóc, hay bất kỳ loài cá lớn hoặc hung dữ nào khoái ăn động vật không xương sống. Ngoại lệ là khi bạn cố ý nuôi ốc Marisa để làm nguồn mồi sống lâu dài cho bể cá hoặc bể cua.

Bạn cùng bể hợp nhất là các loài cá hiền, không hung hăng. Dù vậy, xúc tu dài của ốc vẫn có thể bị cắn, kể cả bởi vài loài cá vốn dễ tính. Bộ phận nào bị mất thì ốc có thể mọc lại được.

Chúng rất hợp với bể tép. Chúng ăn liên tục và thải ra nhiều chất thải. Lượng chất thải này lại có lợi cho tép.1

Marisa có đôi râu dài, nên bạn đừng nuôi nó chung với những loài cá tò mò. Mấy loài cá này rất dễ ngứa miệng mà rỉa râu ốc. Bị rỉa mãi, sớm hay muộn Marisa sẽ gần như không chịu chui ra khỏi vỏ nữa và chết đói dần.

Giống như Pomacea, Marisa phải thường xuyên ngoi lên mặt nước để thở bằng một cái "ống thở". Nếu không lên được, ốc sẽ chết đuối.2

Giống mọi loài trong họ Ampullariidae, loài ốc này phân rõ đực cái. Có điều, cũng như các loài ốc khác, phân biệt giới tính chúng không dễ. Tài liệu khoa học cho biết có thể dựa vào ba điểm: lỗ sinh dục, miệng vỏ và kích thước.

1. Lỗ sinh dục, tức dương vật của con đực, nằm ở bên phải đầu. Bạn đừng nhầm nó với ống thở (siphon) nằm bên trái.
2. Con đực có miệng vỏ tròn hơn và vỏ dày hơn. Con cái có miệng vỏ hình bầu dục và vỏ mỏng hơn.
3. Vỏ con đực thường nhỏ hơn và dày hơn.

Bạn nên mua 5–6 con cho dễ có đủ cả đực lẫn cái. Nếu mua ốc trưởng thành thì nhiều khả năng con cái đã mang trứng sẵn.1

Loài này sinh sản dễ. Marisa cornuarietis là loài đẻ trứng. Vài tuần sau khi giao phối, con cái dán trứng lên cây, lên đá, có khi lên cả lọc. Nếu điều kiện tốt, mỗi lần con cái đẻ trung bình 120 trứng, gói trong một khối nhầy nằm dưới mặt nước. Khối nhầy trong suốt, nhìn vào thấy trứng như những chấm trắng nhỏ.

Trong lúc phát triển, trứng lớn dần từ 2 mm lên 4 mm. Gần ngày nở, khối nhầy càng trong hơn và bạn có thể thấy những con ốc nhỏ xíu bên trong. Các loài ốc bươu khác đẻ trứng trên cạn, còn Marisa cornuarietis thì đẻ trứng dưới nước.

Sau 10 đến 14 ngày (tùy nhiệt độ), ốc con phát triển đủ và nở ra. Ốc con chui ra khỏi khối nhầy, trông gần như y hệt bố mẹ. Điểm khác là vỏ chúng chưa dẹt hẳn như ốc lớn mà còn hơi tròn. Thân ốc con mềm và trong suốt. Mấy ngày đầu sau khi nở, chúng ăn phần còn lại của khối trứng.

Ốc trưởng thành không phá trứng hay ăn con của chính loài mình. Trong một thí nghiệm, 6 con ốc lớn đẻ trứng lên một cây bèo cái nhỏ. Không có thức ăn nào khác, vậy mà ốc lớn không đụng tới cái cây cho đến khi trứng nở, khoảng 12 ngày sau. Sau đó cây bị ăn sạch rất nhanh, nhưng ốc con thì vẫn không hề hấn gì.

Theo các nghiên cứu, cho ốc sinh sản ở 22–28 °C thì số lượng trứng đẻ ra và kích thước ổ trứng không đổi. Nhưng trong khoảng nhiệt này, trứng và ốc con phát triển nhanh hơn khi nước ấm hơn. Ở 22 °C trở xuống, trứng phát triển chậm hơn khoảng 15% so với ở 25 °C. Ở 25 °C, trứng mất nhiều thời gian hơn để nở lứa đầu so với ở 28 °C. Ốc ước tính đạt hình thái trưởng thành sau 89 ngày nếu nuôi ở 25 °C và sau 102 ngày nếu nuôi ở 22 °C. Tuổi sinh sản lần đầu là 127 ngày ở 25 °C và 148 ngày ở 22 °C.

Nếu chiếu sáng theo chu kỳ 12 giờ sáng, 12 giờ tối, ốc ở 28 °C lớn nhanh hơn hẳn ốc ở 25 °C. Nếu chu kỳ là 16 giờ sáng, 8 giờ tối, nhiệt độ gần như không còn ảnh hưởng gì đáng kể tới tốc độ lớn của ốc non.

Ở 35–37 °C, trứng không phát triển được, và ở mức nhiệt thấp hơn trong khoảng này tỷ lệ chết cao gấp khoảng đôi. Sau khi giao phối, con cái có thể giữ tinh trùng còn sống trong đường sinh dục suốt nhiều tháng. Nhờ vậy, dù nhiều tháng sau không giao phối lại, nó vẫn đẻ được. Vì thế, muốn chặn loài ốc này sinh sản gần như là chuyện không thể.

Marisa cornuarietis có thể lai được với ốc Asolene spixi.1

Ốc bươu thực thụ thuộc giống Pomacea nổi tiếng là đẻ trứng bên trên mặt nước. Marisa thì khác, nó đẻ trứng dưới nước. Ốc con mới nở chưa có cái vỏ hình đĩa đặc trưng của Marisa mà trông rất giống ốc bươu "bình thường". Càng lớn, hình dạng vỏ càng thay đổi.2

Loài này phân bố rộng khắp Nam Mỹ, Trung Mỹ và vùng Caribe. Nguồn gốc của chúng là Bolivia, Brazil, Colombia, Costa Rica, Cuba, Guyana thuộc Pháp, Guyana, Panama, Suriname, Trinidad và Tobago và Venezuela. Về sau người ta còn đem chúng đi nơi khác để thử dùng diệt cỏ dại và kiểm soát ký sinh trùng, nên vùng phân bố càng rộng thêm.1

Marisa cornuarietis sống ở nước ngọt, gần như chỗ nào có cây sống là có chúng: hồ, sông, ao, kênh mương thủy lợi và đầm lầy. Chúng thích nước chảy chậm, nông (sâu từ 1 m trở xuống) và gần cây cỏ. Đây là loài hoạt động ban ngày. Phần lớn thời gian chúng chỉ lo đi kiếm ăn.

Ốc trưởng thành dài khoảng 5,5 cm, đường kính vỏ 3,5–5,0 cm và nặng khoảng 500–650 mg. Vỏ có thể có sọc vàng nâu, hoặc vàng trơn không sọc. Có con vỏ chia làm hai nửa, một bên sẫm, một bên sáng. Ốc non thường có màu nâu đỏ.

Vỏ ốc trưởng thành tròn dẹt, có 3–4 vòng xoắn và 3–6 dải nâu chạy theo vòng xoắn. Ốc non thì khác, vỏ tròn như hình cầu và có chóp xoắn nhô cao. Mặt vỏ trơn nhẵn. Thân ốc có thể màu nâu sẫm, vàng ánh kim hoặc gần như đen, với xúc tu khá dài. Mắt màu đen, có sắc tố.

Giống ốc bươu, chúng có cả mang, phổi và nắp miệng (operculum). Khi cần, chúng rút toàn bộ cơ thể vào trong vỏ. Nhờ có phổi, chúng sống được trong nước thiếu oxy hòa tan, ở những chỗ mà nhiều loài khác đã chết.

Lưỡi bào (radula) của chúng có những răng bên dài như răng nanh. Mấy chiếc răng này đâm thủng và xé toạc thân lẫn lá cây. Hàm của chúng rất khỏe. Hàm cắt và giữ chặt lá, thân cây, còn radula thì băm nhỏ ra.1

Trước đây Marisa cornuarietis hay được bán dưới tên Marisa rotula. Hiện nay tên này chỉ còn là tên đồng nghĩa của M. cornuarietis. Giống Marisa hiện chỉ có thêm một loài nữa được công nhận, ngoại hình rất giống: M. planogyra ở vùng Pantanal. Loài này nhỏ hơn M. cornuarietis một chút. Có vẻ đến nay vẫn chưa có ghi nhận nào về việc nuôi nó trong bể.

Xét về phân loại, Marisa thuộc nhóm ốc bươu.2