Ấp trứng artemia cho cá con tại nhà: cách làm từng bước, thu và bảo quản

Là gì, vì sao cần

Trứng artemia khô thực chất là trứng nghỉ. Khi trứng còn khô, phôi bên trong gần như không hoạt động. Ngâm vào nước muối thì trứng hút nước và phôi phát triển tiếp. Artemia mới nở, rửa sạch muối, là thức ăn sống cho cá bột vừa nở.

Artemia vừa nở (giai đoạn I) dài khoảng 400–500 µm. Lúc này chúng chưa ăn mà sống nhờ noãn hoàng. Sau khoảng 8 giờ, chúng lột xác sang giai đoạn II và bắt đầu ăn các hạt cỡ 1–50 µm. Vì thế artemia càng mới nở thì càng nhiều năng lượng cho cá bột.

Mỗi lô trứng nở nhanh chậm và nhiều ít khác nhau. Lý do nằm ở cách người ta thu, chế biến và bảo quản trứng. Khi mua lô mới, bạn nên ấp thử một mẻ trước rồi hãy trông vào nó.

Chuẩn bị

• Bình ấp. Dùng bình hoặc hũ trong suốt 1–4 lít, đường kính không quá 13–16 cm. Tốt nhất là bình đáy hình nón, sục khí từ đáy lên. Bình trụ hay bình vuông có góc chết. Trứng đọng lại ở đó và nở kém. Ở nhà, nhiều người úp ngược chai nhựa 2 lít làm phễu ấp. Một hướng dẫn trong nước dùng chai nước ngọt 1,5 lít (chai Pepsi).
• Muối. Dùng muối hột không i-ốt. Đừng dùng muối ăn có i-ốt.
• Sục khí. Bạn cần máy sục và một ống nhựa cứng cắm xuống điểm thấp nhất của bình. Ống cứng tốt hơn quả sủi.
• Đèn. Mặt nước cần được chiếu sáng khoảng 2000 lux. Một bóng đèn đặt cách mặt nước khoảng 20 cm là đủ.
• Thu hoạch. Bạn cần vợt mịn để vớt vỏ, ống hút cỡ khoảng 3 mm và lưới lọc 100–150 µm. Dân chơi trong nước hay tự may vợt thu artemia bằng vải trắng.

Các bước ấp

1. Pha nước muối. Công thức phổ biến là khoảng 30 g muối mỗi lít (28–30 ppt), tức chừng 1 muỗng canh muối cho 1 lít nước máy. Một công thức khác dùng khoảng 2 lít nước, 2 muỗng canh muối hồ cá (nước mềm thì dùng muối biển) và tối đa 1 muỗng canh trứng. Nếu nước máy có chloramine, bạn nhỏ thêm 1–2 giọt thuốc khử clo. Còn nếu dùng nước máy mà không có thuốc khử, bạn sục khí trước cho clo bay đi. Cũng có cách pha nhạt hơn nhiều, là 2 muỗng cà phê muối hột trong 2 lít nước máy đã khử clo, sục khoảng 1 giờ rồi mới thả trứng. Nói chung độ mặn 5–35 g/l đều hợp để ấp. Nước càng nhạt thì trứng nở càng nhanh.
2. Kiểm tra pH. pH nên trên 8, tốt nhất là 8–8,5. Nếu pH thấp, bạn thêm baking soda (natri bicarbonat). Về liều tối đa, cùng một tài liệu lại ghi hai con số khác nhau. Phiếu hướng dẫn ghi đến 2 g/l, còn một mục khác ghi đến 1 g/l.
3. Thả trứng. Các nguồn ghi mật độ khác nhau khá xa:
   • 1–3 muỗng cà phê trứng cho mỗi lít.
   • Tối đa 5 g/l với bình dưới 20 lít, và không quá 2 g/l nếu thể tích lớn hơn.
   • Khoảng 1 g mỗi lít. Như vậy chai 2 lít chỉ cần chừng 1/4 muỗng cà phê.
   Thả quá dày thì tỷ lệ nở sẽ giảm.
4. Giữ nhiệt. Mức nhiệt nhiều người khuyên là 25–28°C. Dưới 25°C, trứng nở chậm hơn. Có nguồn ghi khoảng ấp rộng hơn là 22–30°C, nguồn khác ghi 23–28°C. Để giữ nhiệt, bạn có thể dựa vào nhiệt độ phòng, một bóng đèn sợi đốt hoặc halogen nhỏ, hay một cây sưởi nhỏ. Trời mát thì phải chờ lâu hơn.
5. Chiếu đèn. Ánh sáng quan trọng nhất trong mấy giờ đầu, lúc trứng vừa hút no nước. Ấp ở chỗ tối hay thiếu sáng thì trứng nở ít.
6. Sục khí liên tục. Sục đủ mạnh để trứng không lắng xuống đáy. Oxy hòa tan cần trên 2 mg/l, tốt nhất là 5 mg/l. Khi trứng đã nở phồng, bạn vặn nhỏ khí lại để bọt không cuốn trứng bay ra ngoài.
7. Chờ nở. Sau khoảng 12–15 giờ, phôi bắt đầu ló ra và treo lủng lẳng dưới vỏ. Đến khoảng 24 giờ thì artemia đã bơi tự do. Trong thử nghiệm chuẩn (33 g/l, 25°C), những con đầu tiên xuất hiện sau 12–16 giờ, và 90% số trứng nở trong vòng 24 giờ. Tùy nhiệt độ, mẻ ấp nở xong sau 20–24 giờ. Một tài liệu khác mô tả vỏ ngoài thường nứt sau khoảng 20 giờ. Tiếp đó là giai đoạn "cái dù", rồi artemia mới thoát ra bơi tự do.

Thu hoạch

1. Tắt sục khí và rút ống sục ra. Trong vòng 5–8 phút, trứng chưa nở sẽ chìm xuống đáy, còn vỏ rỗng nổi lên trên. Artemia tụ thành một lớp màu đỏ ngay trên đáy.
2. Artemia bơi về phía có ánh sáng. Nếu bình có van xả ở đáy, bạn rọi đèn gần van cho artemia dồn về đó rồi mở van.
3. Với chai thường, bạn lấy vợt mịn vớt bớt vỏ nổi, rồi dùng ống cỡ khoảng 3 mm hút nhẹ lớp artemia. Cố gắng đừng hút dính trứng chưa nở và vỏ.
4. Đổ artemia qua lưới 100–150 µm và rửa sạch muối trước khi cho cá bột ăn. Ngoại lệ là bể có cây thủy sinh cần khoáng hoặc nuôi cá ưa nước cứng. Khi đó bạn có thể cho ăn kèm cả nước muối.

Thời điểm thu tốt nhất là khi khoảng 90% trứng đã nở. Đây là lúc artemia còn nhiều năng lượng nhất. Thu trễ thì bạn sẽ được một mớ lẫn lộn giai đoạn I, II và III. Một hướng dẫn trong nước khuyên thu ở khoảng 8 giờ, lúc artemia dài chừng 500 µm và có màu đỏ cam, để cho cá betta bột 3 ngày tuổi ăn. Artemia lớn hơn thì hợp với cá bột lớn và các loài cá nhỏ như guppy, neon, cá thần tiên.

Một mẻ thường chỉ đủ cho ăn 2–3 ngày. Vì vậy dân chơi hay ấp mẻ mới vào khoảng ngày thứ 2 để không bị đứt mồi.

Bóc vỏ trứng (tùy chọn)

Cá nhỏ nuốt phải vỏ hoặc trứng chưa nở có thể bị tắc ruột và chết. Bóc vỏ trứng trước khi ấp thì loại được rủi ro này. Cách làm tốn công và phải cẩn thận vì có dùng thuốc tẩy. Các bước gồm:

1. Ngâm trứng cho hút nước khoảng 1 giờ. Nước ngâm có độ mặn dưới 100 g/l, có sục khí và giữ ở 25°C.
2. Pha dung dịch với 0,5 g hypochlorite hoạt tính cho mỗi gram trứng. Nếu dùng nước tẩy dạng lỏng, bạn thêm 0,15 g NaOH cho mỗi gram trứng để giữ pH trên 10. Tổng thể tích cuối cùng là 14 ml cho mỗi gram trứng.
3. Giữ dung dịch ở 15–20°C và tuyệt đối không để vượt 40°C, vì phản ứng này tỏa nhiệt. Thấy nóng lên thì thêm đá. Quá trình kéo dài khoảng 3–15 phút, đến khi vỏ tan hết. Dùng nước tẩy lỏng thì trứng chuyển sang màu cam, còn dùng bột tẩy thì trứng chuyển màu xám.
4. Rửa trứng đến khi hết mùi clo. Sau đó nhúng trứng vào dung dịch natri thiosulfat 0,1% (hoặc HCl 0,1 N) chưa tới 1 phút để trung hòa.

Ngâm trứng trong hypochlorite quá lâu hoặc để dung dịch nóng quá 40°C sẽ làm chết phôi. Clo còn sót lại cũng gây hại. Trứng đã bóc vỏ, nếu để ở 0–4°C, vẫn giữ được khả năng nở trong vài ngày.

Nếu chỉ muốn khử trùng mà không bóc vỏ, bạn ngâm trứng trong dung dịch hypochlorite khoảng 200 ppm trong 30 phút. Cách này không diệt hết được mầm bệnh trong vỏ.

Bảo quản trứng

• Trứng khô nên cất ở chỗ mát, tốt nhất là hút chân không hoặc nạp nitơ, vì oxy làm trứng hỏng.
• Đừng để trứng ướt rồi khô nhiều lần. Tránh để trứng dưới nắng trực tiếp, vì tia UV làm trứng nở kém.
• Trứng lấy từ ngăn đông ra nên để ở nhiệt độ phòng ít nhất một tuần rồi mới dùng.
• Trứng chưa ấp, nếu cất lạnh, dùng được từ 6 tháng đến 1 năm.

Sai lầm hay gặp

• Sục yếu hoặc bình có góc chết. Trứng lắng lại ở góc bình vuông, bình trụ và nở ít.
• Sục quá mạnh. Nước bị sủi bọt. Nếu bạn dùng quả sủi thay cho ống cứng, hoặc vẫn sục mạnh khi trứng đã nở phồng, trứng sẽ bị thổi bay ra khỏi chai.
• Quá nóng. Trên 33°C, trứng ngừng trao đổi chất và không hồi lại được nữa.
• Thả trứng quá dày. Tỷ lệ nở sẽ giảm.
• Ấp chỗ tối. Thiếu sáng thì trứng nở ít.
• Sai muối. Trên diễn đàn, người chơi hay kể mẻ ấp kém là do muối quá nhiều hoặc quá ít, thu quá trễ và trứng cũ. Nhớ dùng muối hột không i-ốt.
• Cho ăn artemia quá già. Với cá bột rất nhỏ, bạn nên dùng artemia dưới khoảng 30 giờ tuổi. Sau khoảng 24 giờ, artemia đã dùng hết noãn hoàng.

Chuyện ở Việt Nam

• Các hướng dẫn trong nước khuyên dùng muối hột cho người không có sẵn nước biển, nhất là ở miền Nam.
• Vĩnh Châu (Sóc Trăng) và Bạc Liêu là hai vùng sản xuất trứng artemia chính của Việt Nam. Một nghiên cứu của Đại học Cần Thơ ấp trứng Vĩnh Châu ở độ mặn 30‰, mật độ 3 g/L, có sục khí liên tục và chiếu đèn neon.
• Theo một hướng dẫn trong nước, trứng O.S.I. nhập từ Mỹ (các hiệu Century, Phoenix, Crystal, Petrel) nở trong khoảng 12 giờ, tỷ lệ "bung dù" lên tới 95%.
• Gói trứng nhỏ ít khi có bán, nên người chơi hay mua gói lớn rồi chia nhau.
• Trời nóng là chuyện cần để ý. Một nghiên cứu của Đại học Cần Thơ cho thấy tỷ lệ sống của artemia giảm mạnh ở 34°C.
• Bình ấp phải sục khí liên tục, nên cúp điện có thể làm hỏng mẻ ấp.

Kiểm tra lại

• Nước muối pha đúng liều, dùng muối không i-ốt và pH trên 8.
• Nhiệt độ nằm trong khoảng 25–28°C và không vượt quá 33°C.
• Ống sục cắm sát đáy, trứng cuộn đều và không đọng ở góc.
• Đèn chiếu đủ sáng, nhất là trong mấy giờ đầu.
• Lúc thu, bạn đã để lắng đủ 5–8 phút, hút lớp artemia mà không dính vỏ, rồi lọc và rửa sạch muối.
• Bạn đã ấp gối mẻ mới từ ngày thứ 2.