Hướng dẫn nuôi cá ốc (shell dweller) – nhóm cichlid châu Phi nhỏ nhất

Cichlid châu Phi thuộc nhóm cá nước ngọt rực rỡ và thú vị nhất, nhưng nhiều loài cần bể từ khoảng 200 lít trở lên. Nếu bạn ở phòng trọ hay căn hộ chật thì cá ốc (shell dweller) là lựa chọn đáng cân nhắc. Đây là một trong những loài cichlid châu Phi nhỏ nhất có bán trên thị trường cá cảnh. Tính khí của chúng vẫn nóng y như mấy ông họ hàng cỡ lớn, chỉ khác là gói gọn trong thân hình khoảng 5 cm. Điểm cộng lớn nhất là chúng sống ổn trong bể nano khoảng 75 lít.

Cá ốc là gì?

Phần này nói về các loài cá ốc ở hồ Tanganyika. Đây là hồ nước ngọt lớn thứ hai thế giới, nằm trong thung lũng tách giãn Đông Phi. Hồ kiến tạo cổ này rất sâu. Vì thế phần lớn sinh vật sống dọc các bờ đá, nơi nước kiềm cao và nhiệt độ kiểu nhiệt đới. Hồ có đa dạng sinh học rất cao, với hàng trăm loài đặc hữu như cichlid, giáp xác và ốc.

Cá ốc hồ Tanganyika mang cái tên này vì chúng gom vỏ ốc về để đẻ và trú ẩn. Loại vỏ chúng thích nhất là vỏ ốc Neothauma tanganyicense, đường kính khoảng 5 cm. Vỏ chỉ to cỡ đó, nên phần lớn cá ốc trong giới chơi cá chỉ lớn tối đa khoảng 6 cm. Do thân nhỏ, chúng hay giật mình chạy trốn khi có bóng người đi ngang hay lúc bạn thay nước. Nhưng một khi đã nhận ra bạn là người cho ăn, chúng sẽ bơi ra sát kính trước để xin thêm đồ ăn.

Các loại cá ốc phổ biến

Những loài dễ tìm nhất trên mạng hoặc ở cửa hàng cá gồm:

• Neolamprologus multifasciatus: Multi (hay multies) là loài phổ biến nhất và cũng nhỏ nhất. Bạn dễ nhận ra chúng nhờ các sọc dọc mảnh và đôi mắt xanh lam sáng.
• Neolamprologus similis: Similis trông gần như y hệt multi. Chỗ khác nhau là sọc của similis chạy tới tận mắt, còn sọc của multi dừng lại sau nắp mang.
• Lamprologus ocellatus: Ocellatus có nhiều dạng, trong đó dạng vàng thuộc hàng rực rỡ nhất. Loài này thường hung hơn các loài họ hàng và có thể cần thêm chút không gian khi sinh sản.
• Neolamprologus brevis: Brevis có thân mập hơn (giống ocellatus) và cái mặt tù trông như mặt chó bulldog. Một cặp đực cái đã ghép đôi đôi khi ở chung một vỏ ốc. Chuyện này khá hiếm gặp ở cá ốc.

Cá ốc có dễ nuôi không?

Có. Chúng khá dễ nuôi vì nhỏ con, ăn khỏe và dễ đẻ. Thứ chính cần để ý là chúng cần nước kiềm (xem phần dưới).

Cách set bể cá ốc

Multi và similis nuôi được trong bể từ 40 lít trở lên. Ocellatus và brevis thì hợp với bể từ 75 lít trở lên hơn. Bạn nên chọn bể 75 lít dáng dài, vì cá ốc dùng không gian theo chiều ngang nhiều hơn chiều cao. Nếu định nuôi thêm cá khác chung bể thì bể phải từ khoảng 110 lít trở lên.

Muốn giống bờ hồ Tanganyika nhất, bạn giữ nhiệt độ 24–27°C, pH 7,5–9,0 và nước cứng, GH tối thiểu 8 dGH (140 ppm). Nước nhà bạn mềm hơn mức này thì thêm Wonder Shells hoặc Seachem Equilibrium để bổ sung khoáng và nâng GH.

Về lọc, bạn dùng lọc mút, hoặc bọc một miếng mút lọc thô quanh ống hút của lọc. Làm vậy thì cá bột và cát không bị hút vào. Cá ốc rất mê đào bới, nên bạn trải lớp nền cát dày ít nhất 2,5–5 cm, ví dụ cát aragonite. Loại cát này còn nâng pH và GH.

Để các con đực bớt đánh nhau, nếu được thì bạn phủ kín mặt cát bằng vỏ ốc, tối thiểu ba vỏ cho mỗi con cá. Vỏ ốc escargot cỡ thật lớn loại dùng làm thực phẩm có bán ở các trang bán hàng online hoặc cửa hàng thực phẩm chuyên dụng. Bạn cũng có thể dùng đồ trang trí hoặc cây thủy sinh để chắn tầm nhìn, cho các con đực khó thấy nhau hơn.

Cá ốc đào bới suốt ngày nên hay làm bật gốc cây. Vì vậy bạn nên chọn cây không cần trồng xuống nền và chịu được pH cao, như dương xỉ java, anubias và nhiều loại cây nổi. Cây trông đẹp mắt. Chúng còn làm nước sạch hơn, vì cây hút các hợp chất nitơ độc sinh ra từ chất thải của cá.

Nên nuôi bao nhiêu con?

Bạn nên nuôi ít nhất sáu con cùng loài để chắc chắn có đủ đực và cái, thành một đàn khỏe. Lý tưởng nhất là cứ một con đực thì có hai đến ba con cái. Có điều lúc cá còn nhỏ thì nhiều khi rất khó phân biệt trống mái. Con đực trưởng thành thường to hơn và hung hơn con cái.

Nuôi chung với cá nào?

Cá ốc tuy nhỏ nhưng thuộc nhóm bán hung dữ và đủ sức đương đầu với cá lớn hơn, cỡ 10 cm. Cứ hình dung chúng là mấy chú chó chihuahua của dòng cichlid hồ Tanganyika. Cá ốc chiếm tầng đáy, nên bạn tránh nuôi chung các loài sống ở đáy, vì chúng sẽ quấy phá lãnh thổ của cá ốc. Ngoài ra, bạn chỉ nên chọn những loài chịu được nước kiềm, nhiều khoáng.

Trong bể 110 lít, cá ốc từng sống chung với cá bướm châu Phi, cá đẻ con, cá halfbeak và các loài cá cầu vồng cỡ nhỏ. Với bể 210–230 lít, một lựa chọn hay là thêm Cyprichromis leptosoma (cichlid sardine), Neolamprologus brichardi (cichlid tiên đuôi đàn lia) và các loài cichlid Julidochromis sống ở đá. Cichlid Julidochromis (như Julidochromis marlieri) có thể sống chung tốt với cá ốc, miễn là bạn xếp riêng một khu đá cho chúng chiếm làm lãnh thổ.

Cá ốc có ăn ốc không?

Thực tế nuôi thì chưa thấy chúng ăn ốc. Cá ốc từng sống chung với ốc Malaysian trumpet, ốc bladder và ốc nerite mà không có chuyện gì. Con ốc nào bò lại quá gần thì cá ốc chỉ ngậm nó lên rồi thả sang góc bên kia bể.

Cá ốc ăn gì?

Ngoài tự nhiên, chúng ăn chủ yếu là mồi động vật: động vật phù du, động vật không xương sống nhỏ và các vi sinh vật khác. Cá lớn không ngại bơi lên mặt nước đớp mồi. Cá bột thì chỉ quanh quẩn gần vỏ ốc, chờ mồi tí hon chìm xuống trôi vào miệng vỏ. Trong bể, bạn có thể cho ăn đa dạng: thức ăn mảnh bóp vụn, viên nano, Artemia mới nở, giun vi sinh (micro worm), giun trắng và trùng huyết đông lạnh.

Cách nhân giống cá ốc

Cá ốc đẻ rất dễ, ngồi xem cũng rất vui. Như đã nói ở trên, bạn bắt đầu với từ sáu con trở lên và thả ít nhất ba vỏ ốc cho mỗi con. Sau đó chỉ cần cho ăn đầy đủ và giữ nước thật sạch. Con cái sẽ dụ con đực đến cái vỏ nó ưng ý. Nó đẻ trứng trong vỏ cho con đực thụ tinh, rồi canh trứng đến khi cá bột nở. Cá con quanh quẩn ở miệng vỏ, chờ Artemia mới nở còn sống và các loại mồi nhỏ khác trôi ngang qua để ăn. Lớn dần lên, cá con bắt đầu bơi xa vỏ hơn. Cuối cùng cá mẹ sẽ đuổi chúng ra để lấy chỗ cho lứa sau.

Nếu cá không chịu đẻ, bạn kiểm tra lại thông số nước và cân nhắc thả thêm cá hoặc thêm vỏ ốc.

Có một điều cần biết là gần như không thể lôi cá ốc ra khỏi vỏ. Nếu bạn định nhân giống để bán thì đừng dùng vỏ ốc. Thay vào đó, bạn dùng co PVC cỡ khoảng 2 cm hoặc 2,5 cm, bịt nắp một đầu. Đến lúc bán, bạn chỉ cần tháo nắp bịt rồi đổ cá ra đóng túi.

Cá ốc là loài cá rất cuốn. Cả nhà có thể ngồi xem hàng giờ cảnh chúng đào hố, giữ lãnh thổ và lao ra lao vào vỏ ốc. Nếu nước nhà bạn cứng và có chỗ đặt bể 75 lít, bạn nhất định nên thử loài cichlid lùn dễ nuôi, hợp với người mới này.