Làm nắp giữ nhiệt cho chậu nuôi cá ngoài trời mùa lạnh

Nuôi cá trong chậu hay thùng nhựa ngoài trời thì mùa lạnh luôn là chuyện đáng lo. Nước lạnh tới mức nào, cá chịu được không, và bỏ tiền làm nắp, cách nhiệt có đáng không. Phần lớn người chơi chỉ đoán chứ chưa đo bao giờ.

Bài này hướng dẫn cắt nắp cho chậu từ tấm polycarbonate hai lớp và cách bố trí đo nhiệt để tự trả lời câu hỏi trên. Trước đó là một bài học nhỏ khi nuôi cá ngoài trời: đừng vội kết luận cá đã chết.

Đừng vội kết luận cá đã chết

Có một chậu hồng kỳ vây dài (long fin cherry barb) bị bỏ mặc một thời gian vì chủ chậu tin cá đã chết hết. Lý do nghe khá hợp lý. Nước chỉ khoảng 15°C, còn lăng quăng (ấu trùng muỗi) thì nhung nhúc. Nếu còn cá thì lăng quăng phải bị ăn sạch rồi.

Thực tế đàn cá vẫn sống đủ. Chúng chỉ nằm im sát đáy và gần như không lên mặt nước. Vì sao cá không ăn lăng quăng thì chưa ai trả lời được. Có thể do nước lạnh, có thể con lăng quăng quá to so với miệng cá, cũng có thể cá sợ. Đây chỉ là một lần quan sát. Nó không có nghĩa cá ở chậu nào cũng ổn ở 15°C.

Vì nghĩ cá đã chết, chủ chậu không thả cây. Không có cây thì cá không có chỗ đẻ, nên chậu cũng không có lứa con nào. Hiểu sai một lần là mất luôn một mùa sinh sản.

• Soi kỹ sát đáy, nhất là ở các góc tối.
• Đổi góc nhìn cho đỡ lóa, vì mặt nước ngoài trời phản chiếu rất mạnh.
• Nếu vẫn không chắc thì lấy vợt vớt thử một lượt.
• Lăng quăng nhiều không chứng minh được là chậu không còn cá.

Những cách giữ ấm đang được thử

Muốn cá qua mùa lạnh ngoài trời, các chậu đang được thử cùng lúc mấy cách sau:

• Bọc cách nhiệt quanh thành chậu.
• Cấp khí từ phía trong nhà ra chậu.
• Đậy nắp bằng tấm polycarbonate hai lớp.
• Thay nước bằng nước ấm hơn nước trong chậu.
• Đổi chậu đen sang chậu trắng, với hy vọng chậu không bị mềm chảy như chậu đen. Cách này có hiệu quả hay không thì chưa biết chắc.

Mức hiệu quả thật thì chưa có. Đo nhanh một lần thấy chậu cá vàng không nắp ở khoảng 14°C, còn chậu có nắp khoảng 15–15,5°C. Đó chỉ là số đo một thời điểm, không có đối chứng, nên chưa kết luận được gì.

Đàn cá vàng trong chậu không nắp cũng ăn kém hơn mong muốn. Nhiều khả năng do nước lạnh. Nhưng hôm trước chúng vẫn ăn tốt, và hôm đó có người đứng lom khom trên chậu cả buổi để lắp nắp. Cá có thể tưởng có kẻ săn mồi nên không dám lên ăn.

Làm đến đâu thì mới đáng công

Lớp cách nhiệt, nắp, ke góc và phụ kiện cộng lại khá tốn tiền và công. Câu hỏi thật là chừng đó công sức đổi được bao nhiêu độ.

• Nếu cả hệ thống chỉ giữ nước 0°C thay vì khoảng -1°C, tức hơn chừng 1°C, thì không đáng.
• Nếu ngoài trời có tuyết mà nước trong chậu vẫn ở khoảng 5,5–7°C thì rất đáng.

Chỉ có số đo thật mới trả lời được. Cảm giác "chắc ấm hơn" thì không đủ.

Bố trí đo nhiệt để tự kiểm chứng

Muốn biết nắp có tác dụng không, bạn cần so các chậu đặt cùng chỗ, cùng điều kiện, chỉ khác đúng một yếu tố. Phương án đang tính có bốn chậu:

Ngoài ra có thể so một chậu bịt kín hết mức với một chậu để hở hoàn toàn. Chậu cá vàng đang được dùng làm đối chứng nên bỏ nắp ra.

1. Ghi nhiệt độ cả ngày lẫn đêm và lưu thành biểu đồ để so lại sau.
2. Đo kéo dài vài tháng, qua cả những đợt lạnh nhất, kể cả lúc có tuyết.
3. Đo thêm nhiệt độ không khí để biết nước ấm hơn môi trường bao nhiêu.
4. Hạn chế mở nắp trong thời gian đo.

Thử ngoài trời thì kết quả dễ thấy hơn trong phòng cá. Phòng cá đã sưởi cả phòng, và nắp bể bị mở ra đóng vào liên tục khi chăm cá, nên khó tách riêng tác dụng của nắp.

Chỗ đặt cảm biến đo không khí cũng quan trọng. Một cảm biến gắn cạnh hộp đồng hồ điện báo khoảng 19°C, trong khi nước chỉ khoảng 15,5°C. Con số đó có thể bị hơi ấm từ tòa nhà hoặc hộp điện làm lệch, nên tốt nhất là dời cảm biến ra xa. Cũng có thể trời thật sự ấm như vậy, chỉ là nước ấm lên chậm hơn không khí. Bạn nên tránh gắn cảm biến sát tường nhà hay thiết bị tỏa nhiệt.

Cần nói rõ là những số đo kiểu này chỉ là quan sát của người chơi, không phải nghiên cứu bài bản. Kết quả dùng để tham khảo cho chậu nhà mình thì được, đừng coi là quy luật.

Cắt nắp từ tấm polycarbonate hai lớp

Vật liệu là tấm lợp nhà kính rỗng hai lớp (twin wall polycarbonate). Tấm thường bán khổ khoảng 122 × 61 cm. Dụng cụ gồm:

• Thước cuộn loại tốt.
• Thước ê ke vuông thợ mộc (speed square) cạnh khoảng 30 cm.
• Bút lông dầu.
• Cưa bàn. Cách cắt khác cũng được, nhưng cưa bàn nhanh và đều khi phải cắt nhiều tấm.
• Kính bảo hộ.

1. Giữ nguyên lớp phim bảo vệ trên tấm trong lúc đo và cắt.
2. Đo bề rộng cần cắt. Ví dụ ở đây là khoảng 105 cm. Đánh dấu hai điểm ở hai đầu đường cắt.
3. Đặt ê ke khớp với dấu rồi kẻ đoạn thứ nhất.
4. Tấm rộng 61 cm mà ê ke chỉ dài khoảng 30 cm, nên lật ê ke sang và kẻ nốt đoạn thứ hai cho liền đường.
5. Cắt bằng cưa bàn và giữ đường kẻ đi thẳng qua lưỡi cưa. Nếu phải cắt hàng loạt thì nên xẻ tấm thành dải trước rồi dùng thanh cữ để mọi tấm ra cùng kích thước.
6. Đeo kính bảo hộ. Mạt nhựa sẽ văng đầy người.
7. Phần thừa thì cất lại để làm việc khác.

Lắp nắp lên chậu

Chậu rộng khoảng 71 cm, nên mỗi chậu đậy bằng nhiều tấm. Các tấm trượt trong rãnh của bộ ke góc in 3D gắn quanh miệng chậu.

• Có thể để tấm dài hơn miệng chậu. Cắt ngắn bớt cũng không tiết kiệm được tấm nào, mà sau này muốn cắt lúc nào cũng được.
• Lúc cho ăn, bạn chỉ cần đẩy lùi một tấm, cho ăn xong thì kéo lại. Gắn thêm tay cầm sẽ dễ thao tác hơn.
• Nếu các tấm nguyên không phủ kín miệng chậu thì cắt đôi một tấm để chèn vào chỗ hở. Khe hở đó nhiều khả năng sẽ làm thoát phần lớn hơi ấm cần giữ.
• Lắp thử cho vừa khít rồi mới bóc lớp phim.

Bạn nên đo từng chậu chứ đừng đo một chậu rồi làm hàng loạt. Bộ ke góc in sẵn vừa với phần lớn chậu, nhưng ở hai chậu lại hụt khoảng 2,5 cm. Nguyên nhân có lẽ là một miếng ke góc phải ép sâu hơn khi lắp. Kết quả là phải in thêm miếng khác. Mỗi bộ ke cho một chậu mất khoảng 30 giờ in, nên làm sai một lần là chậm cả tuần.

Bắt đầu từ đâu

1. Soi kỹ hoặc vớt thử các chậu ngoài trời mà bạn đang nghĩ là đã hết cá. Chậu nào còn cá thì thả cây vào để cá có chỗ đẻ.
2. Đặt một nhiệt kế trong nước và một cảm biến không khí đặt xa tường nhà, rồi ghi số đo sáng và tối ngay từ bây giờ.
3. Đậy nắp thử một chậu và để hở một chậu cạnh đó để so trong vài tuần trước khi làm nắp cho cả dãy.
4. Khi cắt nắp thì đo riêng từng chậu, giữ lớp phim lúc cắt và đeo kính bảo hộ.

Trong video

• Xem video từ ▶ 3:08 Tấm nhựa lượn sóng và máy khoan dùng để làm nắp đậy chậu.
• Xem video từ ▶ 7:36 Chậu ngoài trời có cảm biến nhiệt độ thả trong nước, sát thành chậu.