Cá tỳ bà bướm albisuera

Bể phải có nắp đậy khít vì loài này hay nhảy. Cá cần nước ổn định và sống nhờ màng sinh học (biofilm), vì vậy không bao giờ thả chúng vào bể mới set, vi sinh chưa ổn định. Nắp cũng phải thật khít, vì chúng leo được cả lên kính.

Sewellia albisuera là một loài cá tỳ bà bướm suối, mới chỉ được ghi nhận ở vài địa điểm trong hệ thống sông Thu Bồn, tỉnh Quảng Nam, miền Trung Việt Nam. Loài này rất hiếm khi có trên thị trường. Nó trông giống S. sp. 'SEW01', nhưng khác ở chỗ thân phủ một mạng vân lưới sẫm màu, không đều (SEW01 thì có nhiều đốm sáng nhỏ). Cá sống ở vùng thượng nguồn và các nhánh suối nông, nước chảy xiết, nhiều oxy. Nơi thu mẫu chuẩn của loài có vẻ đang bị ô nhiễm.1

Chiều dài chuẩn: 70 mm SL (7 cm). Đáy bể: 90 × 30 cm. Thể tích: khoảng 81 lít.

Bạn nên dùng bể có đáy tối thiểu 90 × 30 cm. Bể nhỏ hơn có thể dùng để cho cá đẻ.1

• Nhiệt độ: 18–24°C. Cá chịu được nhiệt độ cao hơn nếu vẫn đủ oxy, nhưng khi nuôi thông thường nên giữ trong khoảng 18–24°C.
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 1–10 dGH1

Nước phải sạch, nhiều oxy, và tốt nhất là quay vòng 15–20 lần mỗi giờ. Vì thế, tối thiểu bạn nên dùng lọc dư công suất so với bể, rồi gắn thêm máy tạo dòng, sủi khí và những thứ tương tự khi cần.

Có thể dùng lũa đã ngâm lâu, nhưng tránh lũa mới. Lũa mới thường ra tanin, làm nước ngả màu và làm đèn kém hiệu quả. Đây là chuyện không mong muốn, vì đèn cho loài này cần mạnh để tảo và các vi sinh vật đi kèm phát triển.

Cá cũng gặm cả mút lọc để hở. Một số người chơi còn đặt hẳn một bộ lọc hở trong bể chỉ để cá có thêm nguồn thức ăn.

Ngoài tự nhiên hiếm khi có cây thủy sinh, nhưng trong bể vẫn có thể trồng cây. Các chi dễ tính như Microsorum, Crinum và Anubias nhiều khả năng sống tốt nhất. Anubias đặc biệt có ích vì lá nó hay bị tảo bám, lại tạo thêm chỗ trú.

Không bao giờ thả loài này vào bể mới set, vi sinh chưa ổn định, vì cá cần nước ổn định và sống nhờ màng sinh học. Nắp đậy phải thật khít vì chúng leo được cả lên kính.

Thay nước một phần định kỳ là bắt buộc. Dù vậy, bạn cứ để lớp aufwuchs (lớp tảo và vi sinh vật bám trên bề mặt) phủ khắp mọi bề mặt, có lẽ chỉ trừ mặt kính dùng để ngắm.1

Ngoài tự nhiên, cá chủ yếu ăn tảo bám đáy cùng các vi sinh vật sống trong lớp tảo đó. Chúng có lẽ cũng ăn ấu trùng côn trùng khi gặp dịp.

Thức ăn tự làm, trộn từ nguyên liệu tự nhiên rồi kết dính bằng gelatin, rất hữu ích. Bạn có thể tự điều chỉnh công thức để cho nhiều rau tươi, Spirulina và những thứ tương tự.

Muốn nuôi lâu dài thành công, tốt nhất là dùng bể đã chạy lâu, có thật nhiều đá và bề mặt phủ tảo.

Có thể bể chính không mọc đủ tảo, hoặc bể nuôi chung có nhiều loài cá ăn thực vật ăn hết tảo rất nhanh. Khi đó, bạn có thể phải duy trì thêm một bể riêng để nuôi tảo trên đá, rồi luân phiên đổi đá giữa bể này và bể chính.

Bể 'ươm' tảo này không cần lớn, chỉ cần đèn mạnh. Ở vùng khí hậu ấm, có thể đặt nó ngoài trời.

Loại tảo cũng quan trọng. Cá thích tảo silic và các loại tảo lục mềm hơn những loại dai như tảo đỏ 'chổi đen' (BBA).

Cá họ Gastromyzontidae thường được bán ra trong tình trạng gầy rộc, và tình trạng này khó phục hồi.

Người bán có tâm sẽ xử lý chuyện này trước khi bán. Nếu bạn vẫn muốn liều mua những con đã suy kiệt nặng, lúc đầu chúng cần được ăn liên tục bằng thức ăn phù hợp và không có cá khác tranh ăn thì mới hồi lại được.1

Xét về tính cách, các loài Sewellia có lẽ là nhóm lấn lướt nhất trong số cá chạch 'bụng hút'. Dù vậy, chúng thường không hung hăng với những loài cá trông khác hẳn mình.

Các loài có thể nuôi chung gồm cá chép nhỏ bơi tầng giữa như Tanichthys, Danio, Devario và Rasbora, cá bống suối thuộc các chi Rhinogobius, Sicyopterus và Stiphodon, cùng các loài cá da trơn ưa nước chảy như Glyptothorax, Akysis và Hara.

Một số loài chạch thuộc các họ Nemacheilidae, Balitoridae và Gastromyzontidae cũng hợp, nhưng số khác thì không. Vì vậy, hãy tìm hiểu kỹ từng loài trước khi mua.

Tuy nhiên, những loài Gastromyzontidae có dáng tương tự nhưng nhút nhát hơn, như Gastromyzon hay Hypergastromyzon, thường không tranh nổi thức ăn và lãnh thổ. Nếu thức ăn và chỗ ở hạn chế, ngay cả các chi khá cứng cựa như Pseudogastromyzon cũng có thể khó giành được chỗ đứng.

Các loài sống đáy khác cũng có thể bị lấn át, nhất là những loài dùng chung khu vực trong bể như Annamia, Formosania, Homaloptera, Liniparhomaloptera và Vanmanenia. Những kiểu ghép này chỉ nên thử trong bể lớn, bố cục nhiều ngóc ngách, nơi không thiếu chỗ.

Ngoài tự nhiên, Sewellia thường sống thành đàn khá đông. Vì vậy, nếu muốn thấy những tập tính tự nhiên thú vị nhất của chúng, bạn hãy nuôi từ 6 con trở lên.

Chúng có tính lãnh thổ ở mức độ nhất định. Có con giữ chỗ của mình (thường là một điểm kiếm ăn ngon) gắt hơn những con khác. Chuyện này có vẻ phụ thuộc vào giới tính, vì con đực thường là con chiếm ưu thế.

Những màn tranh ngôi rất vui mắt. Hai con thường áp bụng vào nhau, cùng nhấc thân khỏi nền đến mức gần như dựng đứng.

Nuôi nhiều con cũng giảm khả năng một hay vài con yếu thế bị nhắm vào bắt nạt. Cả đàn cũng bớt nhát khi có động tĩnh bên ngoài bể.1

Cách phân biệt dễ nhất là nhìn hình dạng đầu và thân từ trên xuống. Con cái có thân tương đối bè, mõm gần như liền một đường với vây ngực.

Con đực thon hơn, mõm vuông hơn hẳn, và vây ngực chìa ra từ thân gần như vuông góc.

Con đực trưởng thành còn mọc các hàng nốt sần mềm, nhô lên ở phần trước của 5–6 tia vây ngực đầu tiên, dân chơi gọi là 'hàng rào'. Trên mặt trên của đầu cũng có thêm vài hàng nốt như vậy.1

Có thể nói Sewellia là nhóm dễ cho đẻ nhất trong tất cả các loài chạch nuôi bể, và người ta đã cho đẻ thành công nhiều loài.

Những ghi nhận đầu tiên phần lớn kể chuyện vớt được cá bột bị hút vào lọc thùng ngoài trong các bể mô phỏng suối đồi như đã nói ở trên (xem phần chăm sóc bể), hoặc tình cờ thấy vài con bột sống sót trong bể nuôi chung đã chạy lâu.

Tuy vậy, các thử nghiệm sau này cho thấy chỉ cần một bể rất đơn giản và một nhóm cá trưởng thành là có thể cho đẻ ra số lượng lớn.

Khi chủ động cho đẻ, điều quan trọng nhất có lẽ là lớp nền phù hợp và đã chạy lâu.

Tốt nhất là dùng sỏi sông tròn cỡ lớn. Nền này có nhiều kẽ hở, trứng nằm trong đó phát triển mà không bị cá bố mẹ ăn. Cá bột cũng có chỗ trốn cho đến khi đủ lớn để không còn bị ăn thịt.

Loại nền này hay đọng mùn hữu cơ. Mùn nuôi vi sinh vật, và vi sinh vật lại là thức ăn cho cá bột.

Ngoài nền, bể có thể bày thêm vài viên đá nhẵn phủ tảo cho cá lớn, cùng một lọc mút chạy bằng máy sủi để cấp oxy và thêm chỗ cho cá gặm.

Loại lọc này còn có cái lợi là không hút trứng và cá bột vào.

Có vẻ bạn có thể kích cá đẻ bằng cách nâng nhiệt lên 25–26°C một thời gian rồi thay nước mát. Dù vậy, nhiều trường hợp chỉ cần thay nước mát là đủ.

Con đực chủ động tán tỉnh trước. Nó rung vây phô diễn và đuổi theo con cái.

Khi con cái có vẻ chịu, con đực đổi cách. Nó bơi vòng quanh con cái, đớp lên lưng và dúi đầu vào thân con cái, dường như muốn đẩy con cái ra vùng nước thoáng.

Lúc đẻ, cặp cá bơi lên tầng nước với vây ngực quấn vào nhau, rồi phóng trứng và tinh thẳng vào dòng nước, thường ở chỗ nước chảy mạnh nhất.

Ngoài tự nhiên, có lẽ đây là cách hiệu quả để trứng trôi xuôi dòng. Cá bột lớn lên ở vùng nước êm hơn, rồi khi gần trưởng thành mới ngược dòng lên nhập đàn cá lớn.

Trong một thử nghiệm, người ta cho một cặp S. lineolata trưởng thành một cái bát hở đựng sỏi và các búi len, và chúng đã đẻ trong đó. Có thể ngoài tự nhiên chúng đẻ theo kiểu gặp dịp thì đẻ, phần nào tùy vào điều kiện môi trường.

Thời gian trứng Sewellia nở dường như chưa ai ghi lại. Khi đã thấy cá bột, bạn phải cho ăn thức ăn đúng cỡ.

Lúc đầu, trùng cỏ là thức ăn tốt. Khi thấy cá bột đã rõ ràng bơi lên kiếm ăn phía trên nền, có thể chuyển sang ấu trùng Artemia, giun vi sinh (microworm) và những loại tương tự.

Thân cá bột ít dẹt hai bên hơn cá lớn. Lúc đầu chúng có râu nhỏ, và râu này ngắn dần khi cá lớn lên.

Vây ngực và vây bụng lúc đầu cũng khá ngắn, nên cá con chưa bám vào bề mặt được như cá lớn. Thay vào đó, chúng ở suốt trên mặt nền hoặc chui trong nền.

Khi cá bột dài khoảng 5 mm trở lên, cá lớn có vẻ không ăn chúng nữa, nên bạn có thể để chung nếu muốn.

Trong bể nuôi chung chạy lọc ngoài, hãy cẩn thận khi vệ sinh lọc, vì thường có cá bột nằm bên trong.1

Loài này mới chỉ được ghi nhận ở vài địa điểm trong hệ thống sông Thu Bồn, tỉnh Quảng Nam, miền Trung Việt Nam.

Nơi thu mẫu chuẩn được ghi là 'sông Thu Bồn, cách Thạnh Mỹ khoảng 16 km về phía tây, 15°40,33'B, 107°48,45'Đ, Quảng Nam, Đà Nẵng, Việt Nam'. Khu vực này có vẻ đang bị ô nhiễm.1

Loài này chỉ sống ở vùng thượng nguồn và các nhánh suối nông, nước chảy xiết, nhiều oxy. Dòng suối ở đây gồm những đoạn ghềnh cạn và đoạn nước chảy đều, có chỗ bị ngắt quãng bởi các vũng sâu hoặc thác nhỏ.

Nền đáy thường là đá gốc, cát và sỏi, xen những đám đá tảng nằm lổn nhổn. Cây cối ven bờ thường rậm rạp, nhưng cây thủy sinh thì thường không có.

Môi trường lý tưởng nhất có nước trong, bão hòa oxy. Nước như vậy cộng với nắng giúp một lớp màng sinh học dày phủ kín mọi bề mặt dưới nước.

Vào những đợt mưa lớn, một số suối có thể đục tạm thời. Nguyên nhân là dòng chảy mạnh lên (có lúc thành lũ dữ dội) và nước dâng sâu hơn, cuốn theo nhiều cặn lơ lửng.

Ở một điểm thuộc thượng nguồn Thu Bồn, người ta bắt được loài này ở một đoạn sông chảy rất xiết (hơn 1 m mỗi giây), rộng khoảng 80 m, nước đục.

Đoạn sông này có một loạt ghềnh đầy đá và các vũng sâu nền cát. Cá cũng được bắt ở các vũng đá ven bờ không thông với dòng chính.1

Loài này rất hiếm khi có trên thị trường, nhưng trông giống loài thường được ghi là S. sp. 'SEW01', còn có tên S. sp. 'spotted' hay S. sp. aff. albisuera.

Điểm khác là hoa văn trên thân S. albisuera gồm mạng lưới các đường sẫm không đều, đan thành vân lưới phức tạp, còn S. sp. 'SEW01' có nhiều đốm sáng nhỏ trên nền sẫm. Ngoài ra, vây bụng của S. albisuera không chạm tới điểm khởi đầu vây hậu môn, trong khi ở S. sp. 'SEW01' thì chạm tới.

Từng có ý kiến cho rằng hai dạng này có thể là cùng một loài, nhưng có vẻ không phải vậy.

Khi mô tả S. albisuera, Freyhof (2003) dùng một loạt mẫu thu năm 2000, cùng một số con lớn hơn, có đốm, thu năm 1999 và bảo quản tại New York.

Ông có nhận ra hoa văn mặt lưng của hai loạt mẫu khác nhau. Tuy vậy, với số mẫu có được lúc đó, khác biệt này chưa đủ để tách chúng thành hai đơn vị phân loại riêng (J. Freyhof, trao đổi cá nhân).

Đến năm 2005, Nguyen và Nguyen mô tả ba loài thuộc chi mới Parasewellia do họ lập ra. Cả ba đều có nguồn gốc ở lưu vực Thu Bồn, tức cùng hệ thống sông với S. albisuera.

Tuy nhiên, có vẻ Parasewellia là tên đồng nghĩa của Sewellia. Một trong các loài mới thực chất là bản mô tả lại S. albisuera, còn một loài khác ứng với S. sp. 'SEW01' (J. Freyhof, trao đổi cá nhân).

Tiếc là ảnh mẫu chuẩn của cả ba loài Parasewellia đều khá kém, các bản mô tả lại viết bằng tiếng Việt. Vì thế đến nay chưa ai xác nhận được chúng ứng với loài Sewellia nào.

Nhiều khả năng tình hình sẽ vẫn như vậy cho đến khi có một bản rà soát dựa trên mẫu vật mới (Kottelat, 2012)[11].

S. albisuera sensu Freyhof phân biệt với các loài Sewellia đã mô tả nhờ tổ hợp các đặc điểm sau. Mặt lưng của đầu, thân và gốc các vây đôi có hoa văn vân lưới hoặc đốm màu trắng nhạt. Có một sọc bên màu xám sẫm, mờ, rộng ba hàng vảy. Da quanh các lỗ đường bên màu trắng nhạt. Phần sau vây ngực có 5–7 dải mờ hình vòng. Vây bụng có 20–21 tia phân nhánh. Đường bên có 49–54+2 vảy. Điểm khởi đầu vây bụng nằm dưới điểm khởi đầu vây lưng. Điểm khởi đầu vây ngực nằm sau khóe miệng. Vây bụng chạm tới điểm khởi đầu vây hậu môn. Con đực có những mảng nhỏ nhô lên gồm các nốt sần mềm, mịn trên vây ngực. Nốt sần trên tia đơn của vây ngực không to lên. Quanh miệng không có hốc, và không có nếp da giữa màng miệng–ngực với mặt bụng của đầu.

Trước giữa thập niên 1990, S. lineolata là loài duy nhất trong chi. Sau đó các đợt khảo sát động vật nước ngọt ở Việt Nam và Lào tăng lên, và người ta tìm ra nhiều đơn vị phân loại mới, trong đó một số vẫn chưa được mô tả.

Loài đầu tiên được bổ sung là S. marmorata (Serov, 1996)[10]. Tiếp đó, Roberts mô tả thêm bốn loài trong bản rà soát năm 1998.

Ông xếp các loài cỡ lớn hơn, có vây bụng tương đối ngắn (S. elongata và S. diardi), vào phân chi mới Diardichthys do ông lập.

Tuy nhiên, Freyhof và Serov (2000) nhận thấy S. marmorata và S. patella mang tổ hợp đặc điểm của cả hai phân chi. Vì vậy, Diardichthys hiện được xem là tên đồng nghĩa của Sewellia.

Theo Freyhof và Serov (2000), chi này được nhận diện qua tổ hợp đặc điểm sau. Đầu và thân dẹt bằng, đuôi dẹt bên. Thân cao nhất ở điểm khởi đầu vây lưng và rộng nhất ở cuối gốc vây ngực. Toàn bộ mặt bụng của các vây đôi, đầu và thân tạo thành một đĩa bám kéo dài tới cuối vây bụng. Vây ngực có một tia đơn và 19–26 tia phân nhánh, vây bụng có một tia đơn và 18–21 tia phân nhánh. Vây ngực vươn quá điểm khởi đầu vây bụng. Hai tia cuối của vây bụng không lộ ra ở mặt bụng mà gập ngược lên phía lưng, áp sát hông. Hai tia này cùng một vạt thịt dày ở phần sau gốc vây bụng (chỗ vây bụng gắn vào hông) tạo thành van bụng. Khe mang nhỏ hơn đường kính mắt, có một vạt màng lồi hai mặt nằm xiên theo chiều dọc che phủ. Khe mang nằm hoàn toàn phía trên gốc vây ngực. Miệng rất nhỏ, cong mạnh. Nắp mõm liền với môi trên. Hàm trên nhô ra trùm hàm dưới. Có hai cặp râu mõm ngắn và một cặp râu hàm. Râu mõm có gốc phình rộng về phía giữa, mang nhú, một phần nằm sát hoặc phủ lên các hốc ở mặt bụng của đầu. Các hốc này không thông với nhau. Gốc của hai râu phía trước dính liền. Râu mõm nối với đầu ở hai bên bằng một nếp da nhỏ. Râu hàm ngắn, dạng sợi, có vài nhú nhỏ.

Sewellia có hình thái chuyên biệt để sống trong nước chảy xiết. Các vây đôi xòe nằm ngang, đầu và thân dẹt. Hai tia cuối của vây bụng cùng vạt thịt ở gốc vây tạo thành 'van bụng'.

Tất cả hợp lại thành một giác hút rất khỏe, giúp cá bám chặt vào bề mặt cứng. Đổi lại, khả năng bơi ở vùng nước thoáng giảm hẳn, và chúng 'bò' trườn trên mặt đá và luồn dưới các tảng đá.

Họ Gastromyzontidae hiện được xem là hợp lệ theo Kottelat (2012).

Họ này gồm nhiều chi trước đây từng xếp vào vài họ và phân họ khác, gần nhất là Balitoridae. Trong giới chơi cá cảnh, những chi quen thuộc nhất gồm Beaufortia, Formosania, Gastromyzon, Pseudogastromyzon, Hypergastromyzon, Liniparhomaloptera, Sewellia và Vanmanenia.1