Cá tỳ bà bướm hổ

Bể phải có nắp đậy thật khít vì loài này có tiếng hay nhảy. Cá cần nước ổn định và sống nhờ lớp màng sinh học bám trên các bề mặt. Vì vậy, tuyệt đối không thả chúng vào bể mới set, chưa ổn định vi sinh. Nắp khít cũng là chuyện bắt buộc, vì cá này leo được cả lên kính.

Cá tỳ bà bướm hổ (Sewellia lineolata) là một loài cá chạch thuộc họ Gastromyzontidae. Chúng sống ở các vùng đầu nguồn nước chảy xiết tại Việt Nam và trên sông Mekong ở Lào. Thân cá có ba đến năm sọc sẫm, nên khó nhầm với loài nào khác trong chi. Nước nuôi phải sạch, chảy mạnh và giàu oxy. Có thể nói các loài Sewellia là nhóm dễ cho sinh sản trong bể nhất trong số các loài cá chạch.1

Cá dài 65 mm SL (chiều dài chuẩn). Đáy bể 75 × 30 cm, thể tích khoảng 68 lít.

Để nuôi bình thường, đáy bể nên có kích thước tối thiểu 75 × 30 cm. Bể cho sinh sản thì có thể nhỏ hơn.1

Người ta đã nuôi thành công loài này ngay cả trong bể 76 lít trồng dày cây, chỉ dùng lọc vi sinh sủi nhẹ.2

• Nhiệt độ: 20–24°C
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 1–10 dGH

Về nhiệt độ, cá chịu được mức cao hơn, miễn là vẫn đủ oxy. Tuy vậy, để nuôi trong bể thông thường thì nên giữ ở 20–24°C.1

Cá tỳ bà bướm thích pH ổn định (tốt nhất trong khoảng 7,0–7,8) và nước sạch. Nhiệt độ từ 20–27°C là nuôi được. Tuy vậy, khi nước càng ấm, chúng có thể dễ bị stress và dễ bệnh hơn.2

Nước phải sạch, giàu oxy và tốt nhất là được lọc tuần hoàn 15–20 lần mỗi giờ. Vì vậy, tối thiểu bạn nên dùng một bộ lọc có công suất dư so với bể, rồi thêm máy tạo dòng, quả sủi và các thiết bị khác khi cần.

Có thể dùng lũa đã ngâm lâu. Tránh lũa mới, vì lũa mới thường ra tanin làm nước ngả màu và làm đèn kém hiệu quả. Đây là tác dụng phụ không mong muốn, vì đèn cần mạnh để tảo và các vi sinh vật đi kèm phát triển.

Mút lọc để lộ ra ngoài cũng sẽ bị cá gặm. Một số người chơi còn cố ý đặt một bộ lọc hở trong bể chỉ để có thêm nguồn thức ăn cho cá.

Cây thủy sinh hiếm khi có trong môi trường tự nhiên của loài này, nhưng vẫn có thể trồng trong bể. Các chi dễ tính như Microsorum, Crinum và Anubias nhiều khả năng sống tốt nhất.

Anubias đặc biệt có ích vì lá của nó hay bị tảo bám, lại tạo thêm chỗ trú cho cá.

Cá cần nước ổn định và sống nhờ màng sinh học. Vì vậy, tuyệt đối không thả chúng vào bể mới set, chưa ổn định vi sinh. Bể cũng cần nắp đậy thật khít, vì loài này leo được cả lên kính.

Thay nước một phần định kỳ là việc bắt buộc. Dù vậy, cứ để lớp aufwuchs (lớp tảo và vi sinh vật bám trên bề mặt) phát triển trên mọi bề mặt, có lẽ chỉ trừ mặt kính bạn nhìn vào.1

Phần lớn tài liệu ban đầu cho rằng đây là cá nước mát và bắt buộc phải nuôi trong bể mô phỏng dòng sông, có dòng chảy mạnh và nhiều oxy. Thực tế thì chúng đã được nuôi trong bể nhiệt đới nước ấm cùng cá heo hề, trong bể không sưởi cùng cá vàng, và trong bể 76 lít trồng dày cây chỉ dùng lọc vi sinh sủi nhẹ. Ở kiểu bể nào chúng cũng sống khỏe và sinh sản tốt. Bạn dùng loại lọc nào cũng được, miễn là lọc có công suất hợp với bể và các loài khác trong bể chịu được dòng chảy.

Bể cần có nắp đậy thật khít, vì cá tỳ bà bướm leo kính rất giỏi và dễ trốn ra ngoài. Nếu thấy mất một con, bạn thử mở lọc ra xem, vì đôi khi chúng chui vào trong đó.2

Ngoài tự nhiên, thức ăn chủ yếu của cá là tảo bám đáy cùng các vi sinh vật sống trong lớp tảo đó. Có lẽ chúng cũng ăn thêm ấu trùng côn trùng khi gặp.

Thức ăn tự làm từ nguyên liệu tự nhiên trộn gelatin cho kết dính rất có ích. Bạn có thể chủ động cho vào thật nhiều rau tươi, Spirulina và các thành phần tương tự.

Muốn nuôi bền lâu, tốt nhất là dùng bể đã ổn định, có thật nhiều đá và bề mặt phủ tảo.

Nếu bể chính không mọc đủ tảo, hoặc bể cộng đồng có nhiều loài cá ăn thực vật ăn sạch tảo rất nhanh, có thể bạn sẽ phải duy trì một bể riêng để nuôi tảo trên đá. Sau đó, bạn luân phiên đổi đá giữa bể phụ này và bể chính.

Bể 'ương tảo' này không cần to. Nó chỉ cần đèn mạnh, và ở nơi khí hậu ấm thì có thể đặt ngoài trời.

Loại tảo cũng quan trọng. Cá thích tảo silic và các loại tảo lục mềm hơn là những loại cứng như rêu chổi đen (một loại tảo đỏ).

Cá họ Gastromyzontidae thường bị bán ra trong tình trạng gầy rộc, và tình trạng này có thể khó vực lại.

Người bán tử tế sẽ xử lý chuyện này trước khi bán. Nếu bạn vẫn muốn liều mua những con đã quá yếu, giai đoạn đầu chúng cần được ăn liên tục thức ăn phù hợp, trong bể không có cá tranh ăn, thì mới mong hồi phục.1

Ngoài tự nhiên, chúng ăn các loài giáp xác nhỏ sống dưới đáy sông, ăn tảo và các sinh vật nhỏ bám trên bề mặt dưới nước. Trong bể, thứ gì mọc trên kính, đá, lũa và lá cây chúng cũng cạo ăn hết. Trong đó có tảo silic mềm (tảo nâu), rêu tóc, và đôi khi cả rêu chổi đen (BBA). Chúng dọn sạch được cả bề mặt phẳng như kính bể lẫn những chiếc lá xẻ ren và các hòn đá gồ ghề.

Có điều chúng không sống được nếu chỉ ăn tảo. Bạn cần cho ăn đa dạng các loại thức ăn chất lượng tốt, như thức ăn gel Repashy, viên chìm, artemia đông lạnh trộn spirulina và rau chần. Cá trưởng thành được ăn đầy đủ thì nhiều khả năng sẽ bắt đầu sinh sản.2

Về tập tính, có lẽ Sewellia là nhóm lấn lướt nhất trong các loài cá chạch 'bụng giác hút'. Dù vậy, chúng thường không hung hăng với những loài cá có hình dáng khác hẳn mình.

Những loài có thể nuôi chung gồm các loài cá chép nhỏ bơi ở tầng giữa và tầng mặt như Tanichthys, Danio, Devario và Rasbora, cá bống suối thuộc các chi Rhinogobius, Sicyopterus và Stiphodon, cùng các loài cá da trơn ưa nước chảy như Glyptothorax, Akysis và Hara.

Một số loài cá chạch thuộc các họ Nemacheilidae, Balitoridae và Gastromyzontidae cũng nuôi chung được, nhưng số khác thì không. Vì vậy, bạn nên tìm hiểu kỹ từng loài trước khi mua.

Tuy nhiên, những loài Gastromyzontidae có dáng tương tự nhưng nhút nhát hơn, như Gastromyzon hay Hypergastromyzon, thường tranh ăn và tranh lãnh thổ kém. Nếu thức ăn và chỗ ở có hạn, ngay cả các chi khá cứng cáp như Pseudogastromyzon cũng có thể khó giành được chỗ đứng.

Các loài sống đáy khác cũng có thể bị lấn át, nhất là những loài dùng chung khu vực trong bể như Annamia, Formosania, Homaloptera, Liniparhomaloptera và Vanmanenia.

Chỉ nên thử những kiểu nuôi chung này trong bể lớn, bày trí nhiều ngóc ngách và đủ rộng để không gian không thành vấn đề.

Ngoài tự nhiên, Sewellia thường sống thành đàn khá đông. Vì vậy, nếu muốn xem những tập tính tự nhiên thú vị nhất của chúng, bạn nên mua một nhóm từ 6 con trở lên.

Chúng có tính lãnh thổ ở mức nhất định. Một số con giữ chỗ gắt hơn những con khác, và chỗ được giữ thường là điểm kiếm ăn tốt. Chuyện này có vẻ phụ thuộc vào giới tính, vì con đực thường là con trội.

Những màn tranh ngôi thứ xem rất vui. Hai con thường áp bụng vào nhau, cùng nâng thân lên khỏi nền đến mức gần như dựng đứng.

Nuôi nhiều con còn giảm khả năng một hay vài con yếu thế bị nhắm vào. Cả đàn cũng bớt giật mình trước những gì diễn ra bên ngoài bể.1

Chúng hợp với hầu hết các loài cá cộng đồng hiền, cỡ tương đương và không rỉa vây. Người ta đã nuôi chúng chung với cá vàng, cá đẻ con, tép, ốc, cá tetra, cá danio và các loài cá bơi đàn khác mà không gặp rắc rối gì. Nhìn chung cá tỳ bà bướm sống ổn trong bể cộng đồng. Riêng các con đực đôi khi sẽ gây gổ với nhau nếu bể thiếu chỗ ẩn nấp.

Bạn nên nuôi một con duy nhất, hoặc nuôi từ ba con trở lên. Nếu chỉ nuôi hai con, con mạnh có thể bắt nạt con yếu để giành thức ăn hoặc lãnh thổ. Các con đực hay quần nhau, xoay vòng liên tục để tìm cách leo lên lưng đối thủ. Dù vậy, chúng không làm nhau bị thương. Muốn chúng bớt hung hăng, bạn bày thêm đồ trang trí hoặc trồng thêm cây để chắn tầm nhìn giữa các con.2

Cách phân biệt dễ nhất là nhìn hình dạng đầu và thân từ trên xuống. Con cái có thân khá bè, và đường mõm gần như chạy liền một mạch với vây ngực.

Con đực thon hơn, mõm vuông hơn hẳn, và vây ngực chìa ra khỏi thân gần như vuông góc.

Con đực đã thành thục còn mọc những hàng nốt sần mềm, nhô lên ở phần trước của 5–6 tia vây ngực đầu tiên. Dân chơi gọi chúng là 'hàng rào'. Ngoài ra, trên mặt lưng của đầu cũng có thêm vài hàng nốt sần.1

Con cái thường có đầu rộng hơn và thân tròn trịa hơn. Con đực thì có đường viền hơi răng cưa ở phần gốc vây ngực, chỗ gần "vai".2

Có thể nói Sewellia là nhóm dễ cho sinh sản trong bể nhất trong các loài cá chạch. Người chơi đã cho đẻ thành công nhiều loài trong chi này.

Những ghi nhận đầu tiên phần lớn là chuyện vớt được cá bột bị hút vào lọc thùng ngoài, trong các bể bố trí kiểu suối đồi như đã tả ở trên (xem phần 'Chăm sóc'). Số còn lại là phát hiện vài con nhỏ sống sót trong các bể cộng đồng đã ổn định lâu.

Tuy vậy, các thử nghiệm về sau cho thấy có thể cho chúng đẻ với số lượng lớn trong một bể bố trí rất đơn giản, chỉ cần thả một nhóm cá trưởng thành.

Khi chủ động cho đẻ, có lẽ điều quan trọng nhất là lớp nền phù hợp và đã ổn định lâu.

Sỏi sông tròn cỡ lớn là tốt nhất. Nền này có nhiều kẽ hở, nên trứng nằm trong đó phát triển được mà không bị cá bố mẹ ăn mất. Cá bột cũng có chỗ trốn cho đến khi đủ lớn để không bị ăn thịt.

Mùn hữu cơ hay đọng lại trong loại nền này còn nuôi các vi sinh vật, và chính vi sinh vật lại thành thức ăn cho cá bột.

Phần còn lại của bể có thể gồm vài viên đá nhẵn phủ tảo cho cá lớn, cùng một lọc vi sinh (lọc mút) chạy bằng máy sủi để cấp oxy và thêm chỗ cho cá gặm.

Loại lọc này có thêm một cái lợi là không hút trứng và cá bột vào.

Có vẻ như có thể kích cá đẻ bằng cách nâng nhiệt lên 25–26°C trong một thời gian rồi thay nước mát. Tuy vậy, nhiều trường hợp chỉ cần thay nước mát là đủ.

Con đực bắt đầu màn tán tỉnh bằng cách rung vây phô diễn và đuổi theo con cái.

Khi con cái có vẻ đã sẵn sàng, con đực đổi cách tán tỉnh. Nó bơi vòng quanh con cái, đớp lên mặt lưng và húc đầu vào thân con cái, có vẻ như để đẩy con cái rời chỗ bám, ra vùng nước trống.

Khi đẻ, cặp cá cùng bơi lên tầng nước với vây ngực quấn vào nhau, rồi phóng trứng và tinh dịch thẳng vào dòng nước, thường ở chỗ dòng chảy mạnh nhất.

Có lẽ ngoài tự nhiên đây là cách hữu hiệu để trứng phát tán xuôi dòng. Cá bột lớn lên ở vùng nước êm hơn, rồi khi gần trưởng thành mới ngược dòng nhập đàn với cá lớn.

Trong một thử nghiệm, người nuôi đặt cho một cặp S. lineolata trưởng thành một chiếc bát hở chứa sỏi và các búi len, và cặp cá đã đẻ trong đó. Kết quả này gợi ý rằng ngoài tự nhiên, cá có thể đẻ theo kiểu tùy cơ hội, phụ thuộc một phần vào điều kiện môi trường.

Thời gian ấp của trứng Sewellia có vẻ chưa ai ghi lại. Dù vậy, khi đã thấy cá bột thì phải cho ăn thức ăn có kích cỡ vừa miệng chúng.

Infusoria (trùng cỏ) là thức ăn khởi đầu tốt. Khi thấy cá bột đã kiếm ăn rõ ràng phía trên mặt nền, có thể chuyển sang ấu trùng Artemia, giun vi sinh (microworm) và các loại tương tự.

Cá bột có thân ít dẹp hai bên hơn cá trưởng thành. Lúc đầu chúng có những sợi râu nhỏ, và râu ngắn dần khi cá lớn lên.

Vây ngực và vây bụng của cá bột lúc đầu cũng khá ngắn. Vì thế cá con chưa bám vào bề mặt được như cá lớn, mà ở suốt trên mặt nền hoặc trong nền.

Khi cá con dài khoảng 5 mm trở lên, cá lớn có vẻ không ăn chúng nữa, nên bạn có thể để chung nếu muốn. Trong bể cộng đồng chạy lọc ngoài, hãy cẩn thận lúc vệ sinh lọc, vì thường có cá bột nằm bên trong.1

Cửa hàng thường chỉ bán cá con, mà cá con thì rất khó phân biệt đực cái. Vì thế nếu muốn cho sinh sản, bạn nên mua một nhóm từ sáu con trở lên. Nhiều người đã cho chúng đẻ thành công trong bể đã chạy lâu, có nhiều mùn đáy, trùng cỏ, tảo, chỗ ẩn nấp, và có thể thêm một đống đá để cá bột lao vào núp bên dưới. Bạn nhớ cho cá bố mẹ ăn thật đầy đủ. Miệng hút của lọc cũng cần bọc một miếng mút chặn để cá bột không bị hút vào.

Cá bột rất nhỏ, ăn được trùng cỏ, giun giấm, vi trùn (microworm), artemia mới nở còn sống và thức ăn bột cho cá bột. Muốn tăng tỷ lệ sống, bạn cũng có thể cho cá bột vào hộp nuôi cá con để cá khác không ăn mất.2

Đây là loài bản địa của Việt Nam. Cá đã được ghi nhận ở các tỉnh Thừa Thiên-Huế (lưu vực sông Hương), Quảng Nam (sông Thu Bồn), Quảng Ngãi (sông Trà Khúc và sông Vệ) và Bình Định (sông An Lão).

Nơi thu mẫu chuẩn được ghi là 'Cochinchine'. Có lẽ địa danh này chỉ vùng Nam Kỳ (Cochinchina), tức phần phía nam của đất nước.

Rainboth (1996) ghi nhận loài này ở thác Khone trên sông Mekong thuộc Lào, gần biên giới Campuchia. Có vẻ cá cũng có mặt ở một số suối đồi trong vùng này.

Màu sắc và hoa văn có thể hơi khác nhau tùy nơi thu mẫu, nhưng tất cả đều mang chung những đặc điểm cơ bản.1

Loài này có nguồn gốc từ các vùng nhiệt đới của Việt Nam, Lào và Campuchia.2

Loài này chỉ sống ở những đoạn đầu nguồn và nhánh suối nông, nước chảy xiết, rất giàu oxy. Dòng suối ở đây chủ yếu là các đoạn ghềnh cạn và đoạn nước chảy đều, có chỗ bị ngắt quãng bởi vực nước hoặc thác bậc.

Đáy suối thường là đá gốc, cát và sỏi, với nhiều tảng đá lớn nằm ngổn ngang. Cây cối ven bờ thường mọc dày, nhưng cây thủy sinh thì thường không có.

Môi trường thuận lợi nhất là nơi nước trong và bão hòa oxy. Nước như vậy, cộng thêm ánh nắng, tạo điều kiện cho một lớp màng sinh học dày phát triển, phủ kín các bề mặt dưới nước.

Vào thời kỳ mưa nhiều, một số dòng suối có thể đục tạm thời. Lý do là dòng chảy mạnh lên (có khi thành lũ cuồn cuộn) và mực nước dâng cao, cuốn theo nhiều cặn lơ lửng.

Ở một điểm thuộc thượng nguồn sông Thu Bồn, người ta bắt được loài này ở một đoạn sông nước đục, chảy rất xiết (hơn 1 m mỗi giây) và rộng khoảng 80 m.

Đoạn sông này có nhiều ghềnh đá nối tiếp nhau và những vực sâu nền cát. Người ta cũng bắt được cá trong các vũng đá ven bờ, tách biệt với dòng chính.1

Cá tỳ bà bướm sống ở những đoạn suối nông nước chảy xiết, ghềnh sông và các vũng suối nước chảy chậm nằm xen giữa. Nơi chúng sống ngoài tự nhiên thường nhiều đá và ít cây cỏ. Thân chúng có cấu tạo để bám chặt vào đá và trụ được trước dòng nước xiết. Mưa lớn ở đó có thể khuấy tung trầm tích và làm thông số nước lên xuống thất thường. Vì vậy chúng khá khỏe và chịu được nhiều điều kiện môi trường khác nhau.2

Diard ghi nhận S. lineolata lần đầu từ hơn 150 năm trước khi loài này được 'tái phát hiện' vào đầu thập niên 1990.

Cá bắt đầu có mặt trên thị trường cá cảnh từ giữa thập niên 2000. Nhờ hoa văn đẹp và dễ cho đẻ, chúng nhanh chóng trở thành một trong những loài balitorid được chuộng hơn cả trong giới chơi cá.

Loài này còn được bán dưới các tên 'reticulated hillstream loach' (cá tỳ bà bướm hoa văn lưới), 'Vietnamese hillstream loach' (cá tỳ bà bướm Việt Nam) và 'gold ring butterfly sucker' (cá bướm giác hút vòng vàng).

Khó nhầm loài này với bất kỳ loài nào khác trong chi, vì thân cá có 3–5 sọc sẫm rất nổi bật. Ngoài ra, có thể nhận ra nó nhờ tổ hợp các đặc điểm sau. Phần sau của các vây đôi có 1–2 dải đồng tâm rõ nét. Gốc vây bụng nằm dưới gốc vây lưng. Gốc vây ngực nằm sau khóe miệng. Vây bụng dài tới gốc vây hậu môn. Vây ngực của con đực có những mảng nhỏ nhô lên, phủ nốt sần mềm và mịn. Nốt sần trên tia vây ngực đơn không to ra. Quanh miệng không có hốc, và không có nếp da giữa màng miệng-ngực với mặt bụng của đầu. Đường bên có 38–49 vảy.

Về hình thái, loài gần giống nhất trong số các loài đã được mô tả là S. speciosa. Tuy nhiên, S. speciosa có hoa văn chấm đốm chứ không phải sọc, nên thực tế rất dễ phân biệt.

Trước giữa thập niên 1990, S. lineolata là loài duy nhất trong chi. Sau đó, các đợt khảo sát động vật nước ngọt ở Việt Nam và Lào tăng lên, và nhiều đơn vị phân loại mới được phát hiện. Một số trong đó đến nay vẫn chưa được mô tả.

Loài đầu tiên được bổ sung vào chi là S. marmorata (Serov, 1996). Sau đó, Roberts mô tả thêm bốn loài nữa trong bản tu chỉnh năm 1998.

Roberts xếp những loài lớn hơn, có vây bụng tương đối ngắn (S. elongata và S. diardi), vào một phân chi mới do ông đặt là Diardichthys.

Tuy nhiên, Freyhof và Serov (2000) nhận thấy S. marmorata và S. patella mang tổ hợp đặc điểm khớp với cả hai phân chi. Vì vậy, Diardichthys hiện được xem là tên đồng nghĩa của Sewellia.

Theo Freyhof và Serov (2000), chi này được chẩn đoán qua tổ hợp các đặc điểm sau. Đầu và thân dẹp theo chiều lưng bụng, còn đuôi dẹp hai bên. Thân cao nhất ở gốc vây lưng và rộng nhất ở cuối gốc vây ngực. Toàn bộ mặt bụng của các vây đôi, đầu và thân tạo thành một đĩa bám kéo dài đến cuối vây bụng. Vây ngực có một tia đơn và 19–26 tia phân nhánh. Vây bụng có một tia đơn và 18–21 tia phân nhánh. Vây ngực dài quá gốc vây bụng. Hai tia vây bụng cuối không lộ ra ở mặt bụng mà gập ngược lên phía lưng, áp sát vào thân. Hai tia này cùng với một vạt thịt dày ở phần sau gốc vây bụng (chỗ vây bụng gắn vào thân) tạo thành van bụng. Lỗ mang nhỏ hơn đường kính mắt và có một vạt màng hai mặt lồi, nằm xiên theo chiều đứng, che phía trên. Lỗ mang nằm hoàn toàn phía trên gốc vây ngực. Miệng rất nhỏ và cong mạnh. Mũ mõm liền với môi trên. Hàm trên nhô ra trùm lên hàm dưới. Cá có hai cặp râu mõm ngắn và một cặp râu hàm. Râu mõm có gốc phình rộng về phía giữa, mang nhiều nhú, một phần nằm sát hoặc phủ lên các hốc ở mặt bụng của đầu. Các hốc này không thông với nhau. Gốc của hai râu phía trước dính liền nhau. Râu mõm nối với hai bên đầu bằng một nếp da nhỏ. Râu hàm ngắn, dạng sợi, có vài nhú nhỏ.

Các loài Sewellia có hình thái chuyên biệt để sống trong nước chảy xiết. Các vây đôi xòe nằm ngang, đầu và thân dẹp. Hai tia vây bụng cuối kết hợp với một vạt thịt ở gốc vây tạo thành 'van bụng'.

Những đặc điểm này tạo thành một giác hút rất khỏe, cho phép cá bám chặt vào bề mặt cứng. Đổi lại, cá bơi ở vùng nước trống kém hẳn đi. Thay vì bơi, chúng 'bò' trên và luồn dưới các tảng đá.

Theo Kottelat (2012), họ Gastromyzontidae hiện được xem là hợp lệ.

Họ này gồm nhiều chi trước kia từng được xếp vào một số họ và phân họ khác nhau, gần đây nhất là Balitoridae. Các chi quen thuộc nhất với người chơi cá cảnh gồm Beaufortia, Formosania, Gastromyzon, Pseudogastromyzon, Hypergastromyzon, Liniparhomaloptera, Sewellia và Vanmanenia.1