Tôm hùm đất cam

Thả quá nhiều Cherax holthuisi trong bể chật rất dễ sinh chuyện. Tôm dễ bệnh, hung hăng hơn và có thể ăn thịt lẫn nhau. Nuôi quá dày là nguyên nhân chính khiến tôm hùm đất bị stress, nhất là khi bể có từ hai con đực trở lên, vì con đực hung hăng hơn con cái.

Một con tôm hùm đất cam cần bể tối thiểu 40 lít. Một cặp đực cái thì cần ít nhất 60 lít. Bể càng lớn càng tốt, vì nước ổn định hơn và bạn cũng dễ bố trí nhiều kiểu chỗ trốn hơn.

Với cùng dung tích, bể dài tốt hơn bể cao. Tôm hùm đất chủ yếu cần chỗ bò qua bò lại, chứ không cần leo lên leo xuống.

Tôm hùm đất trốn bể rất giỏi. Bể bắt buộc phải có nắp. Chúng còn đủ khỏe để đẩy nắp ra, nên bạn phải đậy nắp thật chắc.1

Nuôi tôm hùm đất cam không khó lắm vì chúng không kén nước. Trước khi mang tôm về, bạn cần chắc chắn bể đã chạy vi sinh (cycle) xong và lọc chạy ổn. Đo nước phải không thấy amoniac hay nitrit.

• Nhiệt độ: 22–24 °C.
• pH: 7,0–8,0, nước hơi chua (pH 6,5) cũng không sao.
• Độ cứng: KH 1–6 và GH 3–12.
• Chăm bể: thay 20–25% nước mỗi tuần.

Tôm này sống được trong nước máy, nhưng phải xử lý trước. Bạn để nước vài ngày cho bay hết clo. Để nước như vậy không khử được cloramin. Nếu nước máy chỗ bạn có cloramin, hãy dùng thuốc khử nước để trung hòa nó.

Tôm khá trâu, nhưng vẫn phải thuần nước trước khi thả vào bể.1

Về lọc, loài này không đòi hỏi gì đặc biệt, miễn lọc đủ công suất cho bể. Tôm hùm đất cam trưởng thành có thể cắn xé, gặm lọc bông. Muốn tránh chuyện này, bạn dùng lọc treo hoặc lọc thùng.

Nước cũng cần đủ oxy. Bạn có thể gắn thêm một máy sủi khí riêng, ngoài lọc.

Đèn không cần gì đặc biệt. Ngoài tự nhiên, tôm hoạt động về đêm và sống ở chỗ rất ít ánh sáng. Nếu bể có cây hoặc con vật khác thì chỉnh đèn theo nhu cầu của chúng.

Nền tốt nhất là sỏi nhỏ, cát, hoặc trộn cả hai, để tôm đào bới được. Loại nền này cũng dễ dọn hơn sau mỗi lần cho ăn.

Chỗ trốn là thứ con tôm hùm đất nào cũng cần. Nó che chở tôm lúc yếu nhất, chẳng hạn khi lột xác, bảo vệ tôm bố mẹ khỏi bị săn và giảm hẳn chuyện đánh nhau. Hãy bày thật nhiều chỗ trốn, nhất là khi nuôi bể chung. Đá, lũa, ống PVC và các món trang trí khác tôm đều thích. Tôm hùm đất chuộng những chỗ hẹp nhất có thể mà vẫn chui lọt.

Loài này không hợp với bể trồng cây. Tôm hùm đất cam ăn và cắt gần như mọi loại cây, lại hay đào bới nên phá cây. Các lựa chọn khả thi chỉ có cây nhựa, cây nổi, hoặc cây rẻ tiền mà bạn chấp nhận mất rồi thay mới.1

Tôm hùm đất cam chủ yếu ăn tạp và ăn mùn bã. Chúng ăn bất cứ thứ gì bắt được hoặc nhặt được dưới đáy bể. Chất hữu cơ đang phân hủy là một nguồn dinh dưỡng quan trọng của chúng. Muốn tôm lớn tốt trong bể, bạn cần cho ăn cả thịt lẫn rau, trong đó đạm chiếm khoảng 20–30% khẩu phần. Thiếu đạm thì tôm có thể quay sang ăn thịt đồng loại.

Chúng ăn được rất nhiều thứ:

• Rau chần (súp lơ xanh, bắp cải, cà rốt, dưa chuột, xà lách, ngô, rau chân vịt, đậu Hà Lan, bí, các loại rau lá xanh, v.v.)
• Trái cây (táo, chuối, lê, dưa, xoài, v.v.)
• Mùn bã
• Lá khô rụng
• Hạt
• Trùng huyết đông lạnh
• Giun mùn bã (detritus worm)
• Trùng chỉ
• Giun đen (blackworm)
• Giun đất
• Ốc vừa đập dập
• Cá hoặc tép chết
• Thức ăn công nghiệp cho tép hoặc cá (viên cho tép, hạt cho tép, thức ăn dạng lá, v.v.)

Lúc nào cũng nên có lá trong thực đơn, ví dụ lá bàng, lá dẻ gai hoặc lá sồi khô. Tôm ăn lá, và chúng cần cả lớp mùn bã từ lá phân hủy ra. Bạn bổ sung thêm vỏ trứng, mai mực, v.v. Để tôm có đủ canxi làm vỏ, hãy cho ăn thức ăn chuyên cho động vật không xương sống một cách đều đặn.

Thiếu đạm có thể làm tôm chậm lớn và sụt cân, vì đạm cần để duy trì các cơ quan sống còn. Canxi cần cho nhiều quá trình sống quan trọng, rõ nhất là tạo lớp vỏ ngoài. Thành phần cơ bản của vỏ trong tự nhiên chính là canxi cacbonat.

Về kiểu ăn, chúng chủ yếu ăn thực vật hoặc ăn tạp, thích nhất là lá và rau. Mỗi tuần cho ăn 3–4 lần.

Tôm hùm đất ăn chậm. Bạn để thức ăn trong bể 12–24 giờ rồi mới vớt. Lá thì để được vài ngày, thậm chí vài tuần. Đồ ăn nào sau một ngày tôm vẫn không đụng tới thì vớt ra cho khỏi bẩn nước. Cho ăn ban đêm là tốt nhất, ít ra cũng phải buổi tối, cho giống giờ ăn của tôm ngoài tự nhiên.

Tôm lớn cho ăn 3–4 lần mỗi tuần, còn tôm con nên cho ăn mỗi ngày. Bạn tự điều chỉnh theo nhu cầu của đàn tôm nhà mình. Đừng để tôm đói. Đói thì chúng có thể quay sang tấn công bạn cùng bể (cá, cá con, v.v.) hoặc ăn thịt lẫn nhau.

Tôm hùm đất cam hay tha thức ăn về giấu trong hang. Thỉnh thoảng bạn nên kiểm tra mấy chỗ này để đồ ăn thối không làm bể nhiễm khuẩn. Đừng cho ăn mãi một món. Ăn đa dạng thì tôm khỏe hơn và lớn nhanh hơn. Khi đói hoặc thiếu canxi và đạm, tôm sẽ hung hăng hơn.1

Tôm hùm đất cam trưởng thành là một trong số ít loại tôm hùm đất có thể thả bể chung mà tương đối an toàn. Chúng không dữ bằng các loài họ hàng như tôm hùm đất xanh, tôm hùm đất đỏ, tôm marbled hay Cherax destructor. Dù vậy, bạn không nên nuôi nhiều con đực chung một nhóm. Vì càng to nên chúng di chuyển hơi vụng về.

Loài này không hiếu động và hoạt động về đêm. Chúng năng nổ nhất lúc chạng vạng, rồi bớt dần trong đêm và ngừng hẳn trước khi trời sáng. Khi đã quen bể và không có bạn cùng bể to con hay hung dữ, chúng có thể bò quanh cả ban ngày.

Như mọi loài tôm hùm đất, chúng leo rất giỏi và bể nào cũng tìm cách trốn ra. Chúng đào bới ở mức vừa phải. Chúng không phải loài chuyên đào hang, nhưng có thể đẩy bớt nền ra để làm hang. Trong bể, chúng có thể bày bừa và phá phách, kéo đồ đạc đi chỗ khác và tự sắp lại bố cục bể theo ý mình.

• Sống theo đàn: không
• Hiếu động: không
• Hiền: có (nhìn chung)
• Đào hang: không (nhìn chung)

Về bạn cùng bể, tôm không sống theo đàn và có thể trở nên hung hăng khi thấy bị đe dọa. Cá tầng đáy, cá bơi chậm hoặc cá vây dài (như betta) sẽ là những con bị thương trước tiên. Tôm hùm đất cam thường không săn tép cảnh nhỏ vì tép quá bé và quá nhanh. Có điều chúng rất biết chớp thời cơ, nên thỉnh thoảng bạn vẫn có thể mất tép. Nếu định nhân giống tép cảnh thì nuôi chung không phải lựa chọn hay. Ốc cảnh thì rất dễ bị bắt và ăn.

Đừng nuôi chúng chung với cá lớn hoặc cá dữ, với bất kỳ loài tôm hùm đất nào khác, với các loài cua nước ngọt khác (trừ vài ngoại lệ) và với ếch lùn. Tốt nhất là nuôi bể riêng chỉ một loài.

Về lột xác, lớp vỏ ngoài bảo vệ nội tạng nhưng lại giới hạn kích thước. Vì vậy muốn lớn, tôm phải định kỳ lột bỏ lớp vỏ cứng chứa canxi và làm lại vỏ mới. Trước khi lột, tôm ít hoạt động, bỏ ăn và tìm chỗ trốn. Nếu không có chỗ trốn, nó rất dễ thành mồi cho bạn cùng bể. Tuyệt đối đừng làm phiền tôm đang lột xác. Vài ngày không thấy tôm đâu cũng đừng hoảng. Bạn cứ tiếp tục bỏ thức ăn và thay thức ăn mới, vẫn cho ăn đồ giàu canxi. Đừng vớt vỏ cũ ra, vì vỏ chứa nhiều khoáng và lát nữa tôm sẽ ăn nó.1

Đực và cái ở loài này khác nhau về hình dáng, nhìn bên ngoài là phân biệt được:

• Càng: con đực có càng to hơn con cái.
• Dáng: con cái đuôi rộng hơn, mai cũng hơi to hơn.
• Bụng: con đực có hai phần phụ hình chữ L nằm sau chân, gọi là claspers. Đây là cơ quan chuyển tinh. Con cái có một túi nhận tinh hình tròn nằm giữa gốc hai cặp chân bò cuối.1

Muốn cho tôm sinh sản, bạn cần làm mấy việc sau. Đừng thả quá nhiều tôm trong bể quá nhỏ. Giữ tỷ lệ đực cái 1:1. Cho ăn đủ và ăn thức ăn tốt. Bày thật nhiều chỗ trốn, vì tôm con đặc biệt cần nhiều nơi ẩn. Giữ nước sạch và đủ oxy.

Khi con cái đã sẵn sàng, nó sẽ để con đực lại gần. Con đực lật ngửa con cái, kẹp lấy càng nó rồi gắn các bọc tinh vào một túi chứa có vỏ bảo vệ trên người con cái. Sau đó con cái gập đuôi lại, đưa bọc tinh xuống dưới thân để thụ tinh cho trứng. Nếu con cái chưa sẵn sàng, nó luôn tìm được cách thoát ra, kể cả khi con đực to và khỏe hơn.

Số trứng tùy vào kích cỡ con cái và nhiệt độ nước. Con cái to mang được nhiều trứng hơn. Thường mỗi con cái ôm vài chục trứng và dùng chân bơi (pleopods) để giữ trứng sạch và đủ oxy. Tùy nhiệt độ, trứng thường mất 4–6 tuần mới nở.

Cherax holthuisi phát triển trực tiếp, nghĩa là không qua giai đoạn ấu trùng hay biến thái. Tôm con mới nở chưa thể sống xa mẹ trong vài ngày đầu. Chúng lột xác vài lần rồi mới tự lập. Khi tôm con đã rời mẹ, bạn nên chuyển chúng sang bể ương riêng để tôm lớn không tấn công.1

Cherax holthuisi là loài tôm hùm đất đặc hữu của Tây Papua, Indonesia. Chúng chỉ có ở hồ Aitinjo, nằm trên bán đảo Đầu Chim ở cực tây đảo New Guinea, thuộc tỉnh Tây Papua của Indonesia.1

Hồ Aitinjo khá nhỏ, chỉ dài 4 km và rộng nhiều nhất 350 m, xung quanh là núi dốc. Cherax holthuisi thích sống dưới lòng đất hơn là ra chỗ trống. Ngoài tự nhiên, người ta gặp loài này trong những đám cây thủy sinh mọc dày.1

Năm 1952, nhà ngư học người Hà Lan, tiến sĩ Marinus Boeseman, thu từ người dân địa phương ven hồ Aitinjo 9 mẫu vật thuộc giống Cherax. Lúc đó chưa ai biết đây là loài gì. Các mẫu này được lưu tại Rijksmuseum van Natuurlijke Historie với mã RMNH D 51503 và RMNH D 51504.

Năm 2006, hai nhà giáp xác học người Đức là Reinhard Pekny và Christian Lukhaup tìm cách định danh một số loài tôm hùm đất lạ đang bán trên thị trường thú cưng ở Đức. Mẫu của họ trùng khớp với những mẫu Boeseman thu năm xưa mà chưa ai mô tả. Loài mới được đặt tên Cherax holthuisi để vinh danh Lipke Holthuis.

Tôm hùm đất cam không phải loài to. Thường chúng chỉ dài tới 8–10 cm. Trên thị trường có các dạng màu tươi như hồng, cam hoặc vàng nhạt. Ngoài ra còn có các dòng xanh lam, xám và trắng nhạt do người nuôi chọn lọc nhân giống. Những dòng này đều sinh ra trong bể nuôi, và không ai biết chúng xuất hiện lần đầu do ai làm, làm bằng cách nào, vào lúc nào và ở đâu.

Cherax holthuisi, Cherax snowden (Orange Tip crayfish) và Cherax subterigneus (Black Orange Tip crayfish) có thể khó phân biệt, nhất là lúc còn nhỏ. Muốn nhận ra Cherax holthuisi, bạn chủ yếu nhìn vào hình dạng mỏ (rostrum), hình dạng càng và đôi mắt nhỏ. Mỏ của nó có 2 chỗ lõm ở mỗi bên và vài thùy không rõ nét, hoàn toàn không có gai. Đầu càng màu cam nổi bật, còn màu chủ đạo của thân là vàng. C. snowden có 2 răng mỏ ở mỗi bên, gần chóp mỏ. Càng của nó rộng và dài hơn, màu chủ đạo từ xanh lục đậm đến xanh lục nhạt hoặc xám xanh. Ở C. subterigneus, mỏ dài gấp 1,8–2,1 lần bề rộng phần gốc, trong khi ở tôm hùm đất cam con số này là 1,5 lần. Màu chủ đạo của C. subterigneus là vàng sẫm.

Hiện chưa có số liệu về tuổi thọ tối đa của loài này ngoài tự nhiên. Trong bể, tôm hùm đất cam có thể sống đến 5–7 năm nếu được chăm đúng cách.

Do bị khai thác mạnh để bán làm cảnh, Cherax holthuisi đã có tên trong Danh lục Đỏ IUCN về các loài bị đe dọa.1