Cá bị thối vây, thối đuôi: dấu hiệu, nguyên nhân, cách chữa và phòng

Thối vây là gì

Thối vây là bệnh do vi khuẩn tấn công vây cá khi nhiễm trùng còn đang hoạt động. Vây và đuôi cá bị rách tua hoặc đổi màu. Bệnh hay gặp ở betta và cá vàng. Những loài có vây dài, mỏng như betta, hay các dòng cá vàng bơi vụng về, rất dễ bị thương ở vây.

Vết thối bắt đầu ở mép vây rồi ăn dần vào trong. Nếu không chữa, bệnh có thể lan sang da và thân, có khi vào tới máu và làm cá chết. Cá có thể chết chỉ trong vài ngày. Một khi vi khuẩn đã vào máu thì tỉ lệ chết tăng vọt.

Với ca nhẹ, phần mô mềm của vây có thể mọc lại đầy đủ sau khi hết nhiễm trùng. Còn nếu vết thối đã ăn tới gốc vây thì phần vây mất đi sẽ không mọc lại nữa.

Dấu hiệu

Bệnh thường đi qua ba giai đoạn:

• Giai đoạn 1: mép vây đổi màu. Tùy màu cá mà mép vây trông trắng, đỏ hoặc đen.
• Giai đoạn 2: mô chết rụng dần, mép vây trở nên tua rua, lởm chởm.
• Giai đoạn 3: cá mất cả vây hoặc cả đuôi, nhiễm trùng lan sang thân.

Nhiều ca bắt đầu bằng những vệt đỏ trên vây. Sau đó mép vây nhạt màu bất thường, rồi màng vây tưa ra hoặc thối. Các dấu hiệu sớm khác là mép vây tua, vây đuôi ửng đỏ và chóp vây ngả xám. Ở ca nặng, vây bị ăn mòn và rỉ máu tới tận cuống đuôi, có khi lộ cả xương.

Cá bệnh có thể bỏ ăn, lờ đờ và sẫm màu đi.

Phân biệt thối vây do vi khuẩn và do nấm

	Do vi khuẩn	Do nấm
Mép vây	Viền trắng xám	Trắng ngà, có sợi như lông tơ. Thường để lại viền trắng
Kiểu tổn thương	Loang lổ, rách tua không đều	Mòn đều hơn

Hai loại có thể xuất hiện cùng lúc. Chuyện nấm bám thứ phát lên vết thối vây cũng khá phổ biến.

Có vài chỗ dễ khiến bạn nhìn nhầm:

• Vết thương đang lành thường mọc ra mô trắng hoặc trong suốt. Phần mọc lại ở đuôi có màu trắng hay trong là bình thường. Chỉ mô đỏ mới là dấu hiệu nhiễm trùng còn đang hoạt động.
• Những con có mép vây vốn đã không đều, như betta halfmoon, khiến bệnh khó phát hiện hơn.
• Vây mọc lại có thể mang màu khác với vây cũ.

Muốn chẩn đoán chắc chắn thì phải mổ khám, nuôi cấy và phân lập vi khuẩn.

Nguyên nhân

Thủ phạm thường là các vi khuẩn Aeromonas, Pseudomonas và Flavobacterium (có một nguồn ghi Flexibacter thay cho Flavobacterium). Các vi khuẩn này vốn có sẵn trong nước và trong lớp nhớt trên da cá. Chúng chỉ gây bệnh khi cá đã yếu. Trong một nghiên cứu năm 2004, Aeromonas hydrophila là loài phân lập được nhiều nhất (198 trên 468 mẫu) và có độc lực cao. Xếp sau là Pseudomonas fluorescens (102 mẫu) và Flavobacterium columnare (36 mẫu).

Bệnh thường khởi đầu từ một vết thương bị nhiễm trùng. Vây có ít mạch máu nên nhiễm trùng dễ lan tại chỗ. Thối vây cũng có thể xuất hiện thứ phát sau một bệnh khác.

Cá dễ mắc bệnh hơn khi gặp những điều sau:

• Nước bẩn, chất lượng nước kém.
• Cá bị cắn vây hoặc đánh nhau. Vây rách sau trận đánh rất hay bị nhiễm khuẩn hoặc nhiễm nấm thứ phát.
• Lọc chảy quá mạnh.
• Đồ trang trí sắc cạnh. Ngay cả rễ cây mềm hay vật trang trí không phù hợp cũng có thể móc rách vây dài và tạo ra vết thương đầu tiên.
• Nhiệt độ không phù hợp.
• Bể nuôi quá dày, cho ăn quá nhiều.
• Thức ăn kém, cá bị căng thẳng.

Những loài hay cắn vây nên nuôi tách khỏi các loài dễ bị hại như cá bảy màu. Một hướng dẫn tiếng Việt kể tên cá tetra, cá huyết dụ (serpae tetra), cá cánh buồm đen (black skirt tetra), cá thần tiên và cá da trơn. Hướng dẫn này cũng cho rằng bể bẩn, chăm sóc kém và cá tiếp xúc với cá bệnh là nguyên nhân gây bệnh.

Làm gì ngay

1. Đo các chỉ số nước ngay. Tìm xem cá đang bị thứ gì làm căng thẳng: dòng chảy mạnh, đồ trang trí sắc, nhiệt độ sai hay có con cắn vây.
2. Loại bỏ ngay thứ gây hại đó. Bắt những con hay cắn vây hoặc hay đánh nhau ra, rồi xử lý các vấn đề về nước để bệnh không quay lại.
3. Tách cá bệnh sang bể riêng có nước sạch đã khử clo. Mỗi bể dùng một vợt riêng. Nước máy phải xử lý bằng thuốc khử clo trước khi cho vào bể chính hay bể cách ly.
4. Dọn bể và hút càng nhiều chất thải càng tốt. Bước này quan trọng vì nhiều loại thuốc yêu cầu ngưng thay nước trong lúc chữa. Bể không có lọc thì có thể thay 100% bằng nước đã khử clo. Bể có lọc vi sinh đã ổn định thì chỉ nên thay khoảng 50%.
5. Nếu cần rửa vật liệu lọc, bạn rửa bằng nước lấy từ bể, đừng dùng nước máy.

Nếu vùng bệnh có màu đỏ, bạn kiểm tra lại nước, môi trường và thức ăn. Cả ba đều ổn mà vết đỏ vẫn còn thì nên liên hệ bác sĩ thú y thủy sản.

Chữa

Các nguồn không thống nhất về chuyện dùng thuốc.

• Một bác sĩ thú y thủy sản cho rằng cách chữa tốt nhất là cải thiện môi trường sống để cá tự khỏe lên: nước sạch, thức ăn tốt, điều kiện nuôi phù hợp. Bác sĩ này hiếm khi khuyên dùng kháng sinh vì thuốc khó tới được chóp vây. Với ca thối vây đơn giản, bác sĩ này cũng khuyên không đổ thuốc vào nước vì thuốc làm xáo trộn hệ vi sinh trong lọc.
• Một hướng dẫn tiếng Việt khuyên chỉ dùng thuốc khi đã dọn bể, chỉnh nước vài ngày mà cá vẫn không khá lên.
• Một cửa hàng cá cảnh lớn khuyên dùng erythromycin cho thối vây, và dùng xanh methylen nếu có nấm bám thứ phát.

Nhiễm trùng kéo dài có thể cần bác sĩ thú y tiêm kháng sinh và làm sạch hoặc cắt bỏ phần mô hỏng.

Muối

Nếu không có erythromycin thì có thể dùng muối, nhưng muối thường tác dụng chậm hơn. Liều muối giữa các nguồn chênh nhau rất xa:

Cách dùng	Liều	Ghi chú
Muối thường xuyên trong bể	1–3 g/L	Phần lớn cá nhiệt đới chịu được. Không hại lọc vi sinh.
Tắm muối	10 g/L trong 20–30 phút	Chỉ dùng cho loài chịu được muối.
Cá cầu vồng (rainbowfish)	Tối đa 17 g/L (cá lớn), 12 g/L (cá con)	Đây là mức chịu đựng của loài này.
Theo một hướng dẫn tiếng Việt	30 g cho 4 L nước	Chỉ dùng cho cá nước ngọt chịu được muối. Mức này cao hơn rất nhiều so với 1–3 g/L ở trên.

Trước khi tắm muối, bạn nhớ kiểm tra xem loài cá mình nuôi có chịu được muối không.

Kháng sinh và thuốc khác

Một hướng dẫn tiếng Việt kể ra các loại thuốc kháng khuẩn chứa erythromycin, minocycline, trimethoprim hoặc sulfadimidine. Nên chọn loại không có phẩm màu và dùng đủ thời gian ghi trên nhãn. Tài liệu chuyên ngành liệt kê các liều sau:

• Kanamycin trộn thức ăn: 200–300 mg cho 100 g thức ăn.
• Kanamycin ngâm: 2–5 g/L trong 4–5 ngày, sau đó thay 35–50% nước.
• Axit nalidixic dạng tan trong nước: ngâm 13 mg/L trong 1–4 giờ, lặp lại nếu cần.
• Xanh malachite: 1–3 mg/L, tối đa 1 giờ. Thuốc này có hiệu quả trong một số ca.

Mỗi loại thuốc thương mại có nồng độ khác nhau. Vì vậy bạn cần cân nhắc kỹ trước khi dùng kháng sinh và làm đúng hướng dẫn của nhà sản xuất.

Một sản phẩm kanamycin dạng bột ghi hướng dẫn như sau:

• Liều châm vào nước là 1 muỗng đo cho 20 L, cứ 48 giờ châm lại một lần, tối đa 3 lần. Thời gian chữa là 7 ngày hoặc tới khi hết nhiễm trùng.
• Ca nặng có thể chữa thêm một đợt nữa ngay sau đó, nhưng chỉ khi cá không có dấu hiệu căng thẳng vào cuối đợt đầu.
• Trong lúc châm thuốc, bạn tắt đèn UV và máy ozone, bỏ than hoạt tính và vật liệu lọc hấp phụ ra. Chữa xong thì cho than hoạt tính vào lại để lọc hết thuốc. Nhà sản xuất cho biết thuốc không hại lớp vi sinh trong lọc. Lời này trái với ý kiến của bác sĩ thú y ở trên, người cho rằng thuốc đổ vào nước làm xáo trộn hệ vi sinh.
• Thuốc cũng có thể trộn vào thức ăn, cho ăn mỗi ngày, tối đa 1 tuần. Nhà sản xuất đánh giá cách này rất hợp với bể có tép, ốc.

Ngoài ra còn có vài lựa chọn khác: tắm muối cho loài chịu được muối, chấm tím gentian lên vết thương, hoặc dùng kháng sinh trong bể chữa riêng.

Bể có tép, ốc: tép và ốc cực kỳ nhạy cảm với thuốc. Bạn phải bắt hết tép, ốc ra trước khi đổ thuốc vào nước, hoặc chuyển sang dùng thuốc trộn thức ăn.

Trong lúc chữa:

• Thuốc làm giảm oxy hòa tan trong nước. Bạn nên thêm sủi khí hoặc lọc vi sinh (lọc bông).
• Với betta, chỉ để sủi nhẹ cho dòng nước không làm cá mệt.
• Một hướng dẫn tiếng Việt khuyên giữ nước ở 26–27°C, pH 7–8.
• Không nên thường xuyên trộn nhiều loại thuốc với nhau.

Thuốc có thể mất vài ngày mới thấy tác dụng. Khi vết thối ngừng lan, cá ăn lại và vây bắt đầu mọc lại là cá đang hồi phục.

Dầu tràm trà (tea tree oil, 1–2 giọt vào bể) chưa được chứng minh là có hiệu quả. Ngay cả hướng dẫn có nhắc tới nó cũng nói chỉ nên dùng để phòng, không dùng để chữa.

Phòng

• Giữ nước thật sạch và dọn bể theo lịch. Một hướng dẫn tiếng Việt gợi ý thay nước 3 ngày một lần với bể 4 L, 4–5 ngày một lần với bể 10 L và 7 ngày một lần với bể 20 L.
• Không nuôi quá dày, không cho ăn quá nhiều. Thức ăn thừa chính là nguồn nuôi vi khuẩn. Cho cá ăn đa dạng, chọn thức ăn chất lượng tốt.
• Trồng cây thật để cây hút bớt chất thải. Nhớ tỉa cây thường xuyên.
• Dùng sưởi để giữ nhiệt độ ổn định ở mức phù hợp, giảm dòng chảy mạnh và bắt cá hung dữ ra.
• Tránh để cá rách vây. Chọn đồ trang trí hợp với betta vây dài và cho betta một chỗ nghỉ nhẵn.
• Vớt cá chết hay cá bệnh ra sớm. Tuyệt đối không thả cá bệnh vào bể chung. Bạn phải cách ly hoặc chữa khỏi trước đã.
• Ngắm cá mỗi ngày, tốt nhất là lúc cho ăn, để phát hiện dấu hiệu sớm.

Sai lầm hay gặp

• Chỉ chữa triệu chứng mà không loại bỏ nguyên nhân như cá cắn vây, đồ trang trí sắc hay nước bẩn. Làm vậy thì bệnh sẽ quay lại.
• Quên sục khí khi dùng thuốc, trong khi thuốc làm giảm oxy.
• Thấy phần vây mới mọc có màu trắng hay trong rồi tưởng cá vẫn còn thối vây. Chỉ mô đỏ mới cho thấy nhiễm trùng còn đang hoạt động.
• Đổ thuốc thẳng vào bể có tép, ốc.
• Thường xuyên trộn nhiều loại thuốc với nhau.
• Tắm muối cho loài không chịu được muối.

Khi nào cần lo

• Vết thối ăn dần vào gốc vây. Đã tới gốc rồi thì phần vây mất sẽ không mọc lại được.
• Vây mất hẳn, bệnh lan sang thân, hoặc vết thương rỉ máu tới cuống đuôi. Khi vi khuẩn đã vào máu, cá có thể chết trong vài ngày.
• Cá bỏ ăn, lờ đờ, sẫm màu.
• Vùng bệnh vẫn đỏ dù nước, môi trường và thức ăn đều ổn. Lúc này bạn nên liên hệ bác sĩ thú y thủy sản.
• Nhiễm trùng kéo dài. Trường hợp này có thể cần bác sĩ tiêm kháng sinh và làm sạch vết thương.

Thối miệng (columnaris) cũng là một trong các bệnh mà thuốc kanamycin nhắm tới. Bệnh này lây rất mạnh, nên cá nhiễm bệnh phải chuyển sang bể chữa riêng.