ปลาหมอเรดเดวิล

ปลาหมอเรดเดวิล (Amphilophus labiatus) เป็นปลาหมอสีขนาดใหญ่ เป็นปลาเฉพาะถิ่นของทะเลสาบนิการากัวและทะเลสาบมานากัวในประเทศนิการากัว อาศัยอยู่ใกล้กองหินใต้น้ำ มักถูกสับสนกับปลาหมอมิดาส (A. citrinellus) และในวงการปลาสวยงามมีการผสมข้ามระหว่างสองชนิดนี้มากจนหาปลาสายพันธุ์แท้ของชนิดใดชนิดหนึ่งได้ยาก ปลาจากธรรมชาติส่วนใหญ่มีสีเทา ส่วนสีต่าง ๆ ที่พบในตลาดมาจากการเพาะพันธุ์ปลาที่มีลวดลายสีส้มหรือสีแดง เป็นหนึ่งในปลาหมอสีที่ดุที่สุดที่นิยมเลี้ยงกัน

• ระดับความยาก: 5 จาก 8 (ปานกลาง) ต้องใช้ตู้ปลาขนาดใหญ่มาก1

สำหรับการเลี้ยงเดี่ยว ตู้ปลาควรมีขนาดฐานอย่างน้อย 150 x 45 ซม. หรือเทียบเท่า แต่ถ้าเลี้ยงเป็นคู่หรือเลี้ยงรวมกับปลาอื่น ต้องใช้ตู้ที่ใหญ่กว่านี้มาก1

• อุณหภูมิ: 22–28 °C
• ค่า pH: 6.0–8.0
• ความกระด้าง (GH): 5–25 dGH1

มีปลาไม่กี่ชนิดที่ไม่สนใจตู้ที่จัดไว้สวยงามได้เท่าปลาชนิดนี้ ไม่ต้องคิดถึงตู้ไม้น้ำเลย เพราะปลาจะขุดย้ายวัสดุปูพื้นปริมาณมากไปมาทุกวัน หิน ขอนไม้ และกระถางดินเผาขนาดใหญ่ใช้ได้ทั้งหมด ตราบใดที่หนักเกินกว่าที่ปลาจะขยับได้ แม้ปลาจะพยายามขยับอยู่ดีอย่างแน่นอน อาจลองใช้หินทับไม้น้ำปลอมไว้ได้ แต่อย่าหวังว่าจะอยู่ได้นาน หากมีปลาอื่นในตู้ ให้จัดของตกแต่งเพื่อบังสายตาให้ได้มากที่สุด แม้จะไม่น่าขจัดความก้าวร้าวได้ทั้งหมด แต่อย่างน้อยก็ช่วยกระจายพฤติกรรมก้าวร้าวได้

ในทำนองเดียวกัน อุปกรณ์ที่ไม่มีอะไรป้องกัน เช่น ฮีตเตอร์ ท่อน้ำเข้า/ออกของระบบกรอง ฯลฯ จะถูกปลาโจมตี เว้นแต่จะมีการป้องกันไว้ ให้ใส่ที่ครอบฮีตเตอร์ที่แข็งแรงที่สุดที่หาได้ หรือซ่อนฮีตเตอร์และอุปกรณ์อื่น ๆ ไว้หลังโครงหินที่ขยับไม่ได้ และใช้จุกยางดูดที่แน่นหนามากยึดท่อทุกเส้น ระบบกรองต้องใหญ่มากและมีประสิทธิภาพ เพื่อรับมือกับของเสียจำนวนมหาศาลจากปลาที่กินจุและสกปรกชนิดนี้ ต้องเปลี่ยนน้ำปริมาณมากทุกสัปดาห์ และน้ำควรมีออกซิเจนละลายสูง ซึ่งอาจใช้หัวทรายใหญ่สักสองหัวช่วยได้ ต้องมีฝาปิดตู้ที่หนักเพื่อกันปลากระโดดออกจากตู้ในจังหวะที่ตื่นตัว ซึ่งจะเกิดขึ้นบ่อยมาก1

เป็นปลาที่กินง่ายที่สุดชนิดหนึ่งในวงการ ปลาส่วนใหญ่จะพยายามกินทุกอย่างที่ดูเหมือนจะกินได้ ให้อาหารแท่งสำหรับปลาหมอสีคุณภาพดีเป็นอาหารหลัก เสริมด้วยอาหารสดและอาหารแช่แข็งเป็นประจำ เช่น ไส้เดือนดิน กุ้ง (ไม่ต้องแกะเปลือก เพราะเปลือกมีแคโรทีนซึ่งช่วยรักษาสีส้ม/เหลืองของปลา) หอยแมลงภู่ ฯลฯ ผักอย่างถั่วลันเตาและผักโขมก็ควรเป็นส่วนสำคัญของอาหารด้วย อาหารโปรตีนสูงอย่างหัวใจวัวและเนื้อแดงอื่น ๆ ไม่เหมาะ เพราะอาจส่งผลเสียต่อระบบย่อยอาหารของปลา เช่นเดียวกัน แม้ในธรรมชาติปลาชนิดนี้จะกินปลาเล็ก แต่การให้ปลาเหยื่อเป็น ๆ ในตู้ก็แทบไม่มีประโยชน์1

เป็นหนึ่งในปลาหมอสีที่ก้าวร้าวที่สุด ผู้เลี้ยงต้องรู้ว่ากำลังทำอะไรอยู่หากจะเลี้ยงเรดเดวิลรวมกับปลาอื่น รวมถึงปลาชนิดเดียวกันด้วย ในตู้ที่ใหญ่มาก ความก้าวร้าวจะเป็นปัญหาน้อยลง แต่คำว่าใหญ่มากในที่นี้หมายถึงเกิน 1000 ลิตร ซึ่งเกินกำลังของผู้เลี้ยงส่วนใหญ่ ในตู้ขนาดนี้อาจลองเลี้ยงร่วมกับปลาหมอสีอเมริกากลางที่แข็งแรงชนิดอื่น ปลาซักเกอร์ (Loricariidae) ตัวใหญ่ และปลาแมวขนาดใหญ่อื่น ๆ ปลาว่ายเร็วที่มีขนาดพอสมควร เช่น ปลาหางไหม้ ปลากระแห และปลาลักษณะคล้ายกันก็เป็นทางเลือกได้ แต่ต้องคอยสังเกตอย่างใกล้ชิด เพราะปลาบางตัวจะไม่ยอมรับเพื่อนร่วมตู้เลย และจะไล่โจมตีปลาตัวอื่นทุกตัวในตู้อย่างเป็นระบบ โดยปกติไม่ควรเลี้ยงตัวผู้มากกว่าหนึ่งตัวไม่ว่าตู้จะใหญ่แค่ไหน1

ตัวผู้ที่โตเต็มวัยมักตัวใหญ่และบึกบึนกว่าตัวเมีย มีครีบหลังและครีบก้นยาวกว่า และมีโหนกบนหัวที่ใหญ่โดดเด่นกว่า ในธรรมชาติโหนกนี้จะขึ้นเฉพาะช่วงฤดูผสมพันธุ์ แต่ในตู้ปลา ปลาหลายตัวมีโหนกขนาดใหญ่มากอยู่ถาวร1

หากได้คู่ที่เข้ากันได้ การเพาะพันธุ์ก็ค่อนข้างง่าย ต้องใช้ตู้ยาวประมาณ 180 ซม. ตกแต่งด้วยหินก้อนใหญ่และกระถางดินเผาเป็นจุดวางไข่ ไม่ต้องพูดถึงว่าเลี้ยงปลาอื่นร่วมไม่ได้ เพราะแม้คู่ปลาจะยอมให้อยู่ได้สักพัก แต่เมื่อเริ่มวางไข่ ตัวผู้แทบจะแน่นอนว่าจะฆ่าปลาเหล่านั้น

น่าเสียดายที่การจับคู่ปลาโตเต็มวัยเป็นเรื่องยากมาก ตัวผู้มักฆ่าตัวเมียหากปล่อยลงตู้พร้อมกันเฉย ๆ ผู้เลี้ยงบางคนประสบความสำเร็จด้วยการใส่แผ่นกั้นใสไว้กลางตู้ ให้ตัวผู้คุ้นเคยกับคู่ของมันผ่านแผ่นกั้นก่อน แล้วจึงเอาแผ่นกั้นออกหลังผ่านไปสองสามสัปดาห์ อย่างไรก็ตาม วิธีนี้ก็ไม่รับประกันผล บางคนจึงเลือกแยกตัวผู้กับตัวเมียด้วยแผ่นกั้นตลอดเวลา ถึงขั้นเจาะรูที่แผ่นกั้นเพื่อให้น้ำเชื้อผ่านไปได้ โดยไม่ต้องให้ปลาอยู่ในพื้นที่เดียวกันเลย

วิธีที่ดีที่สุดในการได้คู่คือซื้อปลาเล็กอย่างน้อย 6 ตัวมาเลี้ยงโตด้วยกัน แล้วปล่อยให้จับคู่กันเองตามธรรมชาติ เมื่อเห็นคู่แรก (ซึ่งมักเห็นได้ชัด เพราะปลาตัวอื่นมักจะไปหลบอยู่มุมใดมุมหนึ่งของตู้) ให้ย้ายปลาตัวอื่นออกทันทีเพื่อความปลอดภัยของพวกมัน

เมื่อได้คู่แล้ว ปลาควรผสมพันธุ์ได้เองโดยไม่ต้องกระตุ้นมากนัก เมื่อพร้อมผสมพันธุ์ โหนกบนหัวของทั้งสองเพศจะใหญ่ขึ้น การเกี้ยวพาราสีอาจใช้เวลานานและบางครั้งรุนแรง ทั้งสองเพศจะฟาดหางและอ้าปากใส่กันมาก ตัวเมียมักเอาลำตัวด้านข้างถูไปตามโหนกของตัวผู้ ควรมีแผ่นกั้นตู้เตรียมไว้ตลอดเวลา เพราะตัวผู้อาจหันมาทำร้ายคู่ของมันได้ทุกเมื่อ ทั้งสองตัวจะขุดพื้นกันมาก ก่อนวางไข่จะเห็นท่อวางไข่ของตัวเมียได้ชัดเจน ไข่มักวางในถ้ำหรือบนผิวหินแนวตั้ง แต่ถ้าไม่มี พื้นผิวแข็งแทบทุกแบบก็ใช้ได้ พ่อแม่ปลาดูแลไข่ได้ดีเยี่ยมและน่าดูมาก ทั้งสองเพศช่วยกันดูแลไข่และป้องกันอาณาเขตจากทุกสิ่งที่เข้ามา ซึ่งรวมถึงนิ้วของผู้เลี้ยงที่ไม่ระวังด้วย จึงควรระมัดระวังหากต้องดูแลตู้ในช่วงนี้

ไข่จะฟักภายใน 2–3 วัน จากนั้นลูกปลาจะถูกย้ายไปไว้ในหลุมที่ขุดเตรียมไว้ในวัสดุปูพื้น ลูกปลาจะเริ่มว่ายน้ำได้เองในอีก 5–7 วัน ซึ่งตอนนี้อาจควรใส่แผ่นกั้นเพื่อป้องกันตัวเมียจากตัวผู้ที่ก้าวร้าวสุดขีด ในทำนองเดียวกัน อย่าเพิ่งรีบย้ายลูกปลาออก เพราะอาจทำให้ตัวผู้คลั่งหนักได้ หากตัวเมียรอดมาได้โดยไม่มีการป้องกันเพิ่มเติม แล้วลูกปลาถูกย้ายออก ตัวผู้อาจพยายามวางไข่รอบสอง และถ้าตัวเมียยังไม่พร้อม ตัวผู้ที่สับสนอาจฆ่าตัวเมียได้

ช่วงแรกให้ลูกไรทะเลแรกฟักเป็นอาหาร ก่อนจะเสริมด้วยอาหารแห้ง ลูกปลาโตเร็วมากหากสภาพแวดล้อมเหมาะสม ช่วงแรกจะมีลายแถบ และเริ่มเปลี่ยนสีเมื่อมีขนาดประมาณ 5–6.5 ซม.1

เป็นปลาเฉพาะถิ่นของทะเลสาบนิการากัวและทะเลสาบมานากัวในประเทศนิการากัว อเมริกากลาง ทะเลสาบทั้งสองเชื่อมถึงกันด้วยแม่น้ำติปิตาปา (Tipitapa)1

มานากัว เมืองหลวงของนิการากัว ตั้งอยู่ริมทะเลสาบมานากัว ทำให้ทะเลสาบแห่งนี้มีมลพิษรุนแรงมาก โดยมีน้ำเสียที่ไม่ผ่านการบำบัดถูกปล่อยลงทะเลสาบมากถึงวันละ 32 ตัน แต่ก็น่าแปลกใจที่ยังมีปลาอยู่รอดได้มาก ส่วนทะเลสาบนิการากัวมีขนาดใหญ่กว่าและสะอาดกว่า และที่น่าสนใจคือเป็นทะเลสาบน้ำจืดแห่งเดียวในโลกที่มีประชากรฉลามอาศัยอยู่ ฉลามชนิดนี้คือฉลามหัวบาตร Carcharhinus leucas ซึ่งขึ้นชื่อเรื่องการว่ายเข้าไปในแม่น้ำน้ำจืด และเป็นฉลามที่อันตรายจริง มีบันทึกการทำร้ายมนุษย์ไว้อย่างชัดเจน ส่วน A. labiatus มักพบใกล้บริเวณหินใต้น้ำ โดยว่ายอยู่ตามซอกหิน1

ปลาหมอเรดเดวิลเคยถูกจัดอยู่ในสกุล Cichlasoma และมักถูกสับสนกับปลาหมอมิดาส (A. citrinellus) สองชนิดนี้แยกกันได้จากความแตกต่างทางรูปร่าง ตามชื่อวิทยาศาสตร์ A. labiatus มีริมฝีปากหนาใหญ่เป็นลักษณะเฉพาะ แต่ในความเป็นจริงลักษณะนี้แปรผันได้และไม่ควรใช้เป็นตัวชี้ชนิด ปลาที่เพาะในตู้มักไม่มีริมฝีปากใหญ่แบบนี้ ความแตกต่างที่เชื่อถือได้มากกว่าคือ A. citrinellus มีโหนกบนหัวใหญ่กว่าและรูปร่างบึกบึนกว่า ในวงการปลาสวยงามมีการผสมข้ามระหว่างสองชนิดนี้มากจนหาปลาสายพันธุ์แท้ของชนิดใดชนิดหนึ่งได้ยาก

แม้ปลาในธรรมชาติส่วนใหญ่จะมีสีเทาธรรมดา แต่บางตัวมีลวดลายสีส้มหรือสีแดงอยู่บ้าง และปลาเหล่านี้เองที่ถูกนำมาคัดพันธุ์เพื่อสีในวงการค้าปลาสวยงาม จนเกิดสีต่าง ๆ มากมาย ได้แก่ สีขาว เทา เหลือง ส้ม แดง ลายแถบ และลายด่าง น่าเสียดายที่เชื่อกันว่ามีการตั้งใจผสมข้ามชนิดระหว่างปลาชนิดนี้กับชนิดอื่นอย่างกว้างขวาง จนเกิดปลาลูกผสมอย่างปลาหมอนกแก้วและปลาหมอสีหัวโหนก (ฟลาวเวอร์ฮอร์น) ซึ่งถือเป็นกระบวนการที่น่ารังเกียจ

แม้จะมีนิสัยดุร้าย แต่ปลาชนิดนี้ยังเป็นหนึ่งในปลาที่ได้รับความนิยมมากที่สุดในหมู่คนรักปลาหมอสี เพราะมีบุคลิกน่ารัก ปลาที่เลี้ยงในตู้เรียนรู้ที่จะจำเจ้าของได้อย่างรวดเร็ว และแสดงความฉลาดเหนือปลาสวยงามทั่วไปส่วนใหญ่อย่างมาก1