คิวปิดซิคลิด

แนะนำตู้ปลาที่มีขนาดพื้นตู้ 150 × 45 ซม. ขึ้นไป ซึ่งให้ปริมาตรประมาณ 304 ลิตร1

• อุณหภูมิ: 20–30 °C
• ค่า pH: 5.0–7.0
• ความกระด้าง (GH): 1–5 dGH1

วัสดุปูพื้นควรเป็นทรายเนื้อนุ่มละเอียด เนื่องจากปลาในสกุลนี้ส่วนใหญ่หากินตามพื้น การตกแต่งอื่น ๆ ขึ้นอยู่กับความชอบส่วนตัวเป็นหลัก แต่รูปแบบที่นิยมที่สุดมักใช้แสงค่อนข้างสลัว ร่วมกับขอนไม้ไม่กี่ชิ้นและรากไม้หรือกิ่งไม้วางกระจายไว้ หากต้องการอาจใส่หินที่ผ่านการกัดเซาะของน้ำจนเรียบสักหนึ่งหรือสองก้อน เพื่อเป็นจุดวางไข่ได้ด้วย

คุณภาพน้ำสำคัญที่สุด เพราะปลาหมอกลุ่มนี้อ่อนไหวต่อคุณภาพน้ำที่แย่ลง และไม่ควรปล่อยลงตู้ที่วงจรไนโตรเจนยังไม่สมบูรณ์โดยเด็ดขาด วิธีที่ดีที่สุดในการรักษาความคงที่ของน้ำคือใช้ระบบกรองแบบกรองนอก (canister) และ/หรือระบบซัมป์ร่วมกัน และเปลี่ยนน้ำอย่างน้อยสัปดาห์ละ 50-70%

หากการดูแลและ/หรืออาหารไม่เพียงพอ ปลาอาจเกิดปัญหาสุขภาพ เช่น โรคหัวเป็นรูและเส้นข้างลำตัวกร่อน (HITH/HLLE) หรือโตช้าแคระแกร็น

ระบบกรองเชิงกลควรปรับให้ดักจับอนุภาคขนาดเล็กที่ปลาคุ้ยฟุ้งขึ้นมาได้ เพราะหากปล่อยให้ทรายไหลผ่านระบบอยู่ตลอด อาจทำให้ระบบกรองอุดตันหรือชิ้นส่วนสึกหรอได้1

อาหารควรมีความหลากหลาย ประกอบด้วยอาหารสำเร็จรูปคุณภาพสูงขนาดเม็ดเล็กละเอียด ร่วมกับอาหารสดหรือแช่แข็ง เช่น หนอนแดง ไส้เดือนน้ำ ไรทะเล ลูกน้ำ เป็นต้น อาหารแห้งอย่างน้อยบางชนิดควรมีส่วนผสมของพืชในสัดส่วนสูง เช่น สาหร่ายสไปรูลินาหรือวัตถุดิบที่คล้ายกัน

อาหารทำเองที่ใช้เจลาตินเป็นตัวประสาน ซึ่งผสมอาหารปลาแห้ง หอยหรือกุ้งปั่นละเอียด ผลไม้สดและผัก เป็นต้น ได้รับการพิสูจน์แล้วว่าใช้ได้ผลดี และสามารถตัดเป็นชิ้นกลมขนาดพอดีคำได้โดยใช้ปลายหลอดหยดที่คมหรือมีดเล็ก

แทนที่จะให้อาหารมื้อใหญ่มื้อเดียว ควรแบ่งให้เป็นมื้อเล็ก ๆ 3-4 มื้อต่อวัน เพื่อให้ปลาได้เล็มหากินตามธรรมชาติ ซึ่งดูเหมือนจะทำให้ปลาเติบโตและมีสภาพร่างกายดีที่สุด1

หากไม่ได้อยู่ในช่วงผสมพันธุ์ ปลาชนิดนี้จะรักสงบอย่างน่าประหลาดใจ และจะไม่ล่าปลาที่มีขนาดใหญ่กว่าไม่กี่มิลลิเมตร ปลาที่เลี้ยงร่วมได้จึงมีมากเกินกว่าจะระบุได้หมด แต่รวมถึงปลารักสงบส่วนใหญ่ที่ชอบสภาพแวดล้อมใกล้เคียงกัน

อย่างไรก็ตาม ควรหลีกเลี่ยงปลาที่หวงอาณาเขตหรือก้าวร้าว รวมถึงปลาที่ต้องการน้ำกระด้างกว่า

ปลาในสกุล Biotodoma ชอบอยู่รวมกันแบบหลวม ๆ และมักอาศัยเป็นกลุ่มยกเว้นในช่วงวางไข่ โดยเฉพาะปลาวัยอ่อนจะแสดงการรวมกลุ่มอย่างชัดเจนเมื่อถูกคุกคาม จึงควรซื้ออย่างน้อยกลุ่มละ 5-8 ตัว ซึ่งจะเกิดลำดับชั้นการข่มกันที่เห็นได้ชัด ทำให้มีพฤติกรรมน่าสนใจให้ผู้เลี้ยงสังเกต หากเลี้ยงจำนวนน้อยกว่านี้ ตัวที่อ่อนแอกว่าอาจถูกตัวเด่นรังแกมากเกินไป หรือทั้งกลุ่มอาจไม่ปรับตัวและมีอาการตื่นตกใจง่าย1

ผู้เขียนหลายรายเสนอว่าสามารถแยกเพศได้จากลวดลายสีฟ้าเหลือบที่วางตัวตามแนวนอน ซึ่งพาดจากใต้ส่วนหน้าของตาไปจนถึงปลายจะงอยปาก

มีการกล่าวว่าในตัวผู้ ลวดลายนี้จะเป็นแถบต่อเนื่องไม่ขาดตอน ส่วนในตัวเมียจะเป็นจุดหรือปื้นที่มีรูปแบบไม่แน่นอนเรียงต่อกัน มีการเสนอเหตุผลว่าตัวเมียอาศัยอยู่ในน้ำลึกกว่า ขณะที่ตัวผู้ชอบน้ำตื้นจึงถูกจับได้ง่ายกว่า แต่ข้อนี้ดูน่าสงสัยเมื่อพิจารณาจากจำนวนปลาวัยอ่อนที่ส่งออก

สมมติฐานที่น่าจะเป็นไปได้มากกว่าคือ ปลาในสกุล Biotodoma ต้องใช้เวลาระยะหนึ่งกว่าจะโตเต็มวัย จึงยังแยกเพศไม่ได้ในทันที และข้อนี้อาจอธิบายถึง 'ความยาก' ที่เห็นได้ในการเพาะพันธุ์ในตู้ปลาด้วย (ดูหัวข้อ 'การสืบพันธุ์')

จากการสังเกตของผู้เพาะพันธุ์ ทั้งตัวผู้และตัวเมียอาจมีแถบบนหัวได้ แต่ตัวผู้มักโตกว่าเล็กน้อย ลำตัวลึกกว่า และมีชายครีบหลังและครีบหางยืดยาวเป็นเส้นมากกว่าตัวเมีย1

ปลาชนิดนี้วางไข่บนวัสดุ โดยพ่อแม่ช่วยกันดูแล ชอบวางไข่บนก้อนหินที่ฝังอยู่ในพื้นบางส่วน

ดูเหมือนว่าปลาจะเจริญพันธุ์เมื่ออายุ 18-24 เดือน และการจำลองการเปลี่ยนจากฤดูแล้งเป็นฤดูฝนดูจะช่วยกระตุ้นให้ปลาผสมพันธุ์ได้

วิธีจำลองฤดูกาลทำได้โดยเลี้ยงปลาที่อุณหภูมิคงที่ เปลี่ยนน้ำค่อนข้างน้อย และไม่มีการเคลื่อนไหวของน้ำเป็นระยะหนึ่ง จากนั้นจึงเปลี่ยนน้ำทุกวันครั้งละ 20-25 % ของปริมาตรตู้ โดยควรใช้น้ำฝนหรือน้ำประปาที่ผ่านการลดความกระด้าง ร่วมกับเพิ่มความแรงของกระแสน้ำด้วยปั๊มน้ำ (powerhead) หรืออุปกรณ์ที่คล้ายกัน (J. Mcelheron, pers. comm.)

มีการเขียนไว้ว่าปลาวางไข่ในหลุมที่ขุดลงในพื้น เพราะพบพฤติกรรมการขุดก่อนวางไข่ แต่ดูเหมือนว่าปลาพยายามขุดเปิดก้อนหินที่ฝังอยู่ในพื้นมากกว่าจะสร้างจุดวางไข่ขึ้นใหม่ทั้งหมด

ตัวอย่างเช่น มีบันทึกตีพิมพ์ในนิตยสาร 'Buntbarsche Bulletin' ในปี 1991 ว่าปลาคู่หนึ่งที่โตเต็มวัยถูกแยกไปไว้ในตู้ต่างหาก และวางไข่หลายครั้งในรูปแบบที่ค่อนข้างทั่วไป โดยวางไข่ไว้กลางหลุมตื้นที่พ่อแม่ช่วยกันขุดลงในพื้น ไข่หายไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า จนกระทั่งมีการใส่หินแบนลงในหลุมวางไข่ และนำหินออกเมื่อการวางไข่เสร็จสิ้น ลูกปลาว่ายน้ำได้เองหลังจากนั้น 5 วัน

Joe Mcelheron ยังพบว่าปลาชอบใช้ด้านข้างของก้อนหินในการวางไข่ และฐานที่แข็งนี้ดูจะจำเป็นอย่างยิ่ง เพราะไข่สีส้มสดยึดติดกับหินด้วยเส้นใยเหนียวสั้น ๆ ซึ่งทำให้ไข่ขยับได้ระดับหนึ่ง และน่าจะทำให้น้ำไหลเวียนรอบไข่ได้บ้างด้วย

เขาสังเกตว่าปลาหนุ่มสาวในปีแรกจะแสดงท่าทางขุดหลุมในพื้นแต่ไม่วางไข่ ต่อมาจึงเห็นชัดว่าการวางไข่และการเกี้ยวพาราสีเริ่มต้นจากตัวเมีย ซึ่งเริ่มขุดหลุม ว่ายในท่าเอาหัวลง สีตัวเข้มขึ้น และแสดงการงับปากกันเพื่อแสดงความเหนือกว่า ในช่วงนี้ตัวผู้ยังไม่เข้ามาเกี่ยวข้อง แม้จะอยู่ใกล้ ๆ และดูเหมือนคอยสังเกตเหตุการณ์ระหว่างตัวเมียด้วยกัน

พฤติกรรมนี้ดำเนินต่อไป 2-3 วัน หลังจากนั้นตัวเมียตัวหนึ่งจะเริ่มเตรียมก้อนหินสำหรับวางไข่ โดยใช้ปากทำความสะอาด เขี่ยทรายออก และไล่ผู้บุกรุกออกจากบริเวณรอบ ๆ ก่อนวางไข่เล็กน้อย ตัวเมียจะมีสีเข้มขึ้นอีก แม้ส่วนท้องจะยังซีดอยู่ และเห็นท่อวางไข่ที่สั้นแต่ค่อนข้างกว้างได้ชัด

การวางไข่ไม่ได้เป็นไปตามรูปแบบทั่วไปของปลาหมอที่วางไข่บนวัสดุ เพราะตัวเมียวางไข่ทั้งหมดจนเสร็จก่อนจึงยอมให้ตัวผู้เข้ามาผสม (แทนที่จะทำทีละชุดเล็ก ๆ)

ขั้นตอนนี้ใช้เวลาราวสองสามชั่วโมง ระหว่างนั้นตัวผู้อยู่ใกล้ ๆ แต่ไม่ได้รับอนุญาตให้เข้าใกล้จุดวางไข่จนกว่าตัวเมียจะพร้อม เมื่อถึงตอนนั้นตัวผู้จะผสมไข่โดยว่ายผ่านด้านหนึ่งของไข่เพียงครั้งเดียว ตัวเมียจะเข้ามาทันทีและเริ่มโบกครีบพัดไข่อย่างรวดเร็ว ซึ่งอาจเป็นการช่วยกระจายน้ำเชื้อของตัวผู้

หลังวางไข่ ตัวเมียทำหน้าที่ดูแลและปกป้องไข่ ส่วนตัวผู้ลาดตระเวนบริเวณโดยรอบห่างจากจุดวางไข่ไปจนถึงราว 60–90 ซม. หากตัวเมียออกจากไข่ไปด้วยเหตุใดก็ตาม ตัวผู้จะเข้ามาแทนจนกว่าตัวเมียจะกลับมา

ไข่ใช้เวลาฟัก 3-4 วันที่อุณหภูมิ 23–24 °C และเมื่อไข่เริ่มฟัก ไข่จะหลุดออกจากจุดวางไข่ ถึงตอนนี้ลูกปลาจะถูกย้ายไปไว้ในหลุมที่เตรียมไว้ และอยู่ในนั้นอีกประมาณ 4 วันระหว่างดูดซึมไข่แดงที่เหลือ ในช่วงนี้ตัวเมียจะก้าวร้าวเป็นพิเศษ

เมื่อลูกปลาว่ายน้ำได้เองแล้ว พ่อแม่ทั้งสองจะช่วยกันเฝ้าลูกเท่า ๆ กันต่อไปอีก 6 สัปดาห์ หลังจากนั้นจึงเลิกสนใจและวางไข่ครั้งใหม่ ลูกปลาที่ว่ายน้ำได้แล้วกินอาหารแห้งชนิดผงหรือบดละเอียดขนาดเหมาะสม ลูกไรทะเลแรกฟัก เป็นต้น และโตค่อนข้างเร็ว1

มีบันทึกการพบในแอ่งแม่น้ำแอมะซอนเกือบทั้งหมด โดยเขตการกระจายพันธุ์แผ่จากระบบแม่น้ำ Ucayali ในเปรูไปทางตะวันออกจนถึงลุ่มน้ำ Tocantins ซึ่งไหลลงมหาสมุทรแอตแลนติกเคียงข้างแม่น้ำแอมะซอนที่บริเวณปากแม่น้ำ ขอบเขตทางใต้สุดดูเหมือนจะเป็นแม่น้ำ Río Mamoré ในโบลิเวีย ซึ่งเป็นสาขาของแม่น้ำ rio Guaporé ส่วนขอบเขตทางเหนือคือแอ่งแม่น้ำ Essequibo ในกายอานา

สถานที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) คือ 'Rio Negro and Rio Guaporé, Mato Grosso, Brazil' โดยแม่น้ำแรกอยู่ในรัฐ Amazonas ทางตะวันตกเฉียงเหนือของบราซิล ส่วนแม่น้ำหลังเป็นสาขาของแอ่งแม่น้ำ rio Madeira ในรัฐ Mato Grosso ซึ่งอยู่ไกลลงไปทางใต้มาก

ลวดลายสีบางส่วนและลักษณะรูปร่างภายนอกแตกต่างกันไปตามแหล่งที่พบ และมีการเสนอมาหลายปีแล้วว่าอาจมีชนิดอื่นเพิ่มเติม แต่จนถึงปัจจุบันยังไม่มีการยืนยันอย่างเป็นทางการ

ปลาที่มีในตลาดปลาสวยงามส่วนใหญ่มาจากบริเวณรอบเมือง Santarém ในแอมะซอน รัฐ Pará ทางตะวันออกของบราซิล1

ด้วยเขตการกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติที่กว้างขวาง ปลาชนิดนี้น่าจะปรับตัวอยู่ได้ในแหล่งอาศัยหลายรูปแบบ แต่อาจหลีกเลี่ยงบริเวณที่น้ำไหลเชี่ยวรุนแรง แหล่งอาศัยหลายแห่งมีการเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลอย่างมากทั้งระดับความลึกของน้ำ ความขุ่น และความแรงของกระแสน้ำ อันเนื่องมาจากวัฏจักรน้ำหลากประจำปีที่เกิดขึ้นทั่วภูมิภาคแอมะซอน

ตัวอย่างเช่น มีบันทึกว่าพบอาศัยอยู่ในลำธาร igarapé Belmont ซึ่งเป็นสาขาของแม่น้ำ rio Madeira ใกล้เมือง Porto Velho รัฐ Rondônia ประเทศบราซิล จากการศึกษาระหว่างเดือนพฤษภาคม 2005 ถึงเมษายน 2006 น้ำใสแต่มีสีชาจากแทนนิน ค่า pH เฉลี่ยตลอดช่วงการศึกษาอยู่ที่ 6.1 อุณหภูมิน้ำ 27.6 °C และค่าการนำไฟฟ้า 39.4 µS cm-1

ปลาชนิดอื่นที่พบอาศัยร่วมกันในลำธารนี้ ได้แก่ Acestrorhynchus microlepis, Laemolyta taeniata, Leporinus friderici, L. fasciatus, Triportheus angulatus, Serrasalmus rhombeus, Pygocentrus nattereri, Tetragonopterus argenteus, Catoprion mento, Mylossoma aureum, Hoplias malabaricus, Semaprochilodus taeniurus, Cichla monoculus, Aequidens tetramerus, Auchenipterus ambyiacus, Centromochlus heckelii, Ossancora punctata, Loricaria cataphracta, Hypoptopoma gulare, Peckoltichthys bachi, Aphanotorulus emarginatus, Sorubim lima และ Hypophthalmus marginatus1

ในตลาดปลาสวยงาม ปลาชนิดนี้ยังมีชื่อเรียกอีกชื่อว่า 'green-streaked eartheater'

สายพันธุ์จาก Santarém ซึ่งปกติขายในชื่อ B. cupido 'Santarém' ยังถูกเรียกว่า B. sp. 'red fin Santerém' หรือ 'red fin Tocantins' ด้วย สายพันธุ์อื่นที่มีขาย ได้แก่ สายพันธุ์ที่ส่งออกจาก Belém และอีกสายพันธุ์จากเปรูที่ชวนสับสนเพราะปรากฏในรายการขายในชื่อ B. sp. 'Santarém'

B. cupido และปลาร่วมสกุลอย่าง B. wavrini แยกกันได้จากรูปร่างลำตัวและตำแหน่งของปื้นสีเข้มบนข้างลำตัวส่วนท้าย ใน B. cupido ลำตัวค่อนข้างสั้นกะทัดรัด และปื้นอยู่เหนือเส้นข้างลำตัวเส้นบน ส่วนใน B. wavrini ลำตัวยาวเรียวอย่างเห็นได้ชัด และปื้นอยู่บนหรือใต้เส้นข้างลำตัวเส้นบน1