ราสบอร่าเฮดแอนด์เทลไลท์

ต้องมีฝาปิดตู้ที่ปิดได้สนิท เพราะปลาชนิดนี้ขึ้นชื่อเรื่องกระโดด ไม่ควรปล่อยลงตู้ที่วงจรไนโตรเจนยังไม่สมบูรณ์ เพราะอาจอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงของคุณภาพน้ำ

Kottelatia brittani เป็นปลาตระกูลราสบอร่าขนาดเล็กในวงศ์ปลาตะเพียน ได้รับการบรรยายลักษณะจากตัวอย่างทางตอนใต้ของคาบสมุทรมลายู และมีบันทึกพบในแม่น้ำบาตังฮารีบนเกาะสุมาตรา การกระจายพันธุ์ยังไม่ชัดเจน เนื่องจากตัวอย่างต้นแบบได้มาผ่านผู้ค้าส่งในสิงคโปร์ และดูเหมือนมีความเป็นไปได้ว่าอาจเป็นปลาเฉพาะถิ่นของสุมาตรา ในตลาดขายในชื่อ 'head and tail light rasbora' และเคยถูกสับสนกับ Rasbora kalbarensis แต่ตัวใหญ่กว่า หัวแหลมกว่า และมีปื้นสีส้มถึงแดงเข้มที่โคนหาง1

ควรใช้ตู้ปลาที่มีขนาดพื้นตู้ 75 × 30 ซม. ขึ้นไป ปริมาตรประมาณ 68 ลิตร1

• อุณหภูมิ: 20–26 °C
• ค่า pH: โดยทั่วไปมักกล่าวกันว่าอยู่ได้ดีที่สุดในน้ำที่เป็นกรด แต่ผู้เลี้ยงบางรายที่เคยเลี้ยงบอกว่าปลาชอบค่า pH เป็นกลางมากกว่า ค่าในช่วง 6.0–7.5 น่าจะใช้ได้
• ความกระด้าง (GH): 1–8 dGH1

การเลือกของตกแต่งไม่สำคัญเท่าคุณภาพน้ำ แต่ปลามักแสดงสีได้สวยกว่าเมื่อเลี้ยงในตู้ที่ปลูกไม้น้ำหนาแน่นและใช้วัสดุปูพื้นสีเข้ม การใส่ไม้น้ำลอยผิวน้ำบางส่วนและรากหรือกิ่งขอนไม้เพื่อกรองแสงที่ส่องเข้าตู้ก็ดูเหมือนปลาจะชอบ และยังทำให้ตู้ดูเป็นธรรมชาติมากขึ้น

ไม่ควรปล่อยปลาชนิดนี้ลงตู้ที่วงจรไนโตรเจนยังไม่สมบูรณ์ เพราะอาจอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงของคุณภาพน้ำ และต้องมีฝาปิดที่ปิดได้สนิท เพราะเป็นปลาที่กระโดดเก่ง1

ในธรรมชาติน่าจะกินแมลงขนาดเล็ก หนอน สัตว์พวกกุ้งกั้งปูขนาดเล็ก และอื่นๆ ทำนองนี้ ในตู้ปลาจะยอมกินอาหารแห้งที่มีขนาดเหมาะสม แต่ควรให้อาหารสดและอาหารแช่แข็งขนาดเล็ก เช่น ไรแดง หรือไรทะเล เป็นประจำทุกวันด้วย1

ปลาชนิดนี้เหมาะมากสำหรับตู้รวมที่เลือกปลาร่วมตู้มาอย่างดี แต่จะแย่งอาหารสู้ปลาที่ตัวใหญ่กว่ามากหรือปลาที่ว่ายพล่านไม่ได้

หากจัดตู้แบบไบโอโทป อาจลองเลี้ยงร่วมกับปลาชนิดอื่นจากลุ่มน้ำบาตังฮารี เช่น Desmopuntius johorensis, Rasbora cephalotaenia, R. einthovenii, Brevibora doorsiocellata, Trigonopoma pauciperforatum, T. gracile, Trigonostigma hengeli, Pangio anguillaris, P. oblonga หรือ P. semicincta นอกจากนี้ยังเหมาะเป็นปลาร่วมตู้กับปลากลุ่มอนาบันทิดที่ขี้อาย เช่น Sphaerichthys หรือปลากัดสายพันธุ์ป่าชนิดที่ตัวเล็ก

โดยธรรมชาติเป็นปลาที่อยู่รวมเป็นฝูง และควรเลี้ยงเป็นกลุ่มอย่างน้อย 8-10 ตัว การเลี้ยงในจำนวนที่มากพอไม่เพียงทำให้ปลาตื่นตกใจน้อยลง แต่ยังทำให้ตู้ดูสวยและเป็นธรรมชาติมากขึ้นด้วย ตัวผู้จะแสดงสีสันได้ดีที่สุดเมื่อแข่งกันเรียกความสนใจจากตัวเมีย1

ตัวเมียที่โตเต็มวัยมีลำตัวลึกกว่าอย่างเห็นได้ชัด และมักโตกว่าตัวผู้เล็กน้อย1

เป็นปลาที่วางไข่แบบโปรยไข่อย่างอิสระและไม่ดูแลลูก ในตู้ที่ปลูกไม้น้ำหนาแน่นและเซ็ตมานาน อาจมีลูกปลาจำนวนไม่มากเริ่มปรากฏขึ้นเองโดยไม่ต้องทำอะไร

อย่างไรก็ตาม หากต้องการให้ได้ลูกปลามากที่สุด ต้องใช้วิธีที่ควบคุมได้มากกว่านี้ ยังขุนปลาพ่อแม่พันธุ์รวมกันเป็นกลุ่มได้ แต่ควรเตรียมตู้ที่เล็กกว่า ขนาดพื้นตู้ประมาณ 45 ซม. x 30 ซม. และเติมน้ำเก่าที่ผ่านการใช้งานจนระบบลงตัวแล้ว ตู้นี้ควรมีแสงสลัวมาก และปูพื้นด้วยตะแกรงที่มีช่องใหญ่พอให้ไข่หล่นผ่านได้ แต่เล็กพอที่ปลาพ่อแม่พันธุ์จะลอดลงไปถึงไข่ไม่ได้

แผ่นหญ้าเทียมพลาสติกที่หาซื้อได้ทั่วไปก็ใช้ได้และได้ผลดี เช่นเดียวกับการปูลูกแก้วหนึ่งชั้น อีกทางหนึ่งคือใส่ไม้น้ำใบละเอียด เช่น มอสในสกุล Taxiphyllum หรือพู่ไหมพรม ให้เต็มตู้เป็นส่วนใหญ่ ก็ให้ผลดีพอสมควรเช่นกัน น้ำควรมีค่า pH เป็นกรดอ่อนถึงเป็นกลาง และอุณหภูมิค่อนไปทางสูงของช่วงที่แนะนำไว้ข้างต้น ควรใส่กรองฟองน้ำที่ใช้ปั๊มลมหรือหัวทรายด้วย เพื่อเพิ่มออกซิเจนและทำให้น้ำเคลื่อนไหว

เมื่อขุนพ่อแม่พันธุ์ได้ที่และตัวเมียดูมีไข่เต็มท้องแล้ว จึงปล่อยปลาลงตู้เพาะหนึ่งหรือสองคู่ หากปลาพร้อม การวางไข่มักเกิดขึ้นภายใน 24 ชั่วโมง สังเกตได้จากตัวเมียที่ดูผอมลงอย่างชัดเจน หลังผ่านไป 48 ชั่วโมงควรนำพ่อแม่พันธุ์ออก ไม่ว่าจะวางไข่แล้วหรือไม่ก็ตาม

ระยะฟักไข่ขึ้นกับอุณหภูมิอยู่บ้าง แต่โดยทั่วไปใช้เวลา 18-28 ชั่วโมง และลูกปลาจะเริ่มว่ายน้ำได้เองหลังจากนั้น 1-2 วัน อาหารแรกควรเป็นพารามีเซียมหรืออาหารที่คล้ายกัน แล้วจึงเริ่มให้ไรทะเลแรกฟัก ไมโครเวิร์ม อาหารแห้งแบบผง ฯลฯ เมื่อลูกปลาโตพอจะกินได้1

การกระจายพันธุ์ของปลาชนิดนี้ยังไม่ชัดเจน มีการบรรยายลักษณะจากอำเภอเซกามัต ในลุ่มน้ำแม่น้ำยะโฮร์ รัฐยะโฮร์ ทางตอนใต้ของคาบสมุทรมลายู แต่ตัวอย่างต้นแบบได้มาผ่านผู้ค้าส่งในสิงคโปร์ จึงเป็นไปได้ว่าอาจมีความผิดพลาด เพราะไม่มีบันทึกอื่นของปลาชนิดนี้ในคาบสมุทรมลายูเลย

แหล่งที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) คือ 'Johore River, Segamat, Malaysia'

ตัวอย่างที่เก็บจากลุ่มน้ำกาปัวส์ในจังหวัดกาลีมันตันตะวันตก ประเทศอินโดนีเซีย (เกาะบอร์เนียว) ซึ่งตอนแรกระบุว่าเป็นชนิดนี้ ภายหลังได้รับการบรรยายเป็น Rasbora kalbarensis (Kottelat, 1991) ดูเหมือนมีความเป็นไปได้ว่าอาจเป็นปลาเฉพาะถิ่นของสุมาตรา เพราะบันทึกจากแม่น้ำบาตังฮารีในจังหวัดจัมบี (Tan & Kottelat, 2009) ดูจะเป็นบันทึกอย่างเป็นทางการครั้งแรกนับตั้งแต่มีการตีพิมพ์คำบรรยายลักษณะ1

คาดว่าอาศัยอยู่ในลำธารและลำน้ำสาขาในป่าที่น้ำไหลเอื่อยและค่อนข้างใส แต่จนถึงตอนนี้ยังไม่มีข้อมูลที่ยืนยันได้แน่ชัด1

ปลาชนิดนี้หาได้ยาก แต่เมื่อมีของเข้ามาอาจพบวางขายในชื่อทางการค้า 'head and tail light rasbora' บางครั้งถูกสับสนกับ Rasbora kalbarensis ที่หน้าตาคล้ายกัน แต่แยกได้จากขนาดตัวเต็มวัยที่ใหญ่กว่า รูปหัวที่แหลมกว่า และปื้นสีส้มถึงแดงเข้มที่โคนหาง

ลำตัวของ R. kalbarensis ยังมีสีชมพูเรื่อๆ ทั่วตัว ขณะที่ K. brittani ไม่มีปุ่มที่ปลายขากรรไกรล่าง (symphyseal knob) ซึ่งเป็นปุ่มยื่นเล็กๆ ที่พบในปลา Rasbora ทุกชนิด

สกุล Kottelatia แยกจากปลากลุ่มราสบอร่าอื่นๆ ได้จากลักษณะต่อไปนี้: palatine process เรียวโดยมีฐานแคบ และยาวมากโดยไม่มีส่วนยื่น coronoid process ขยายใหญ่ และไม่มีส่วนแผ่ขยายคล้ายแผ่นทางด้านหน้าล่างของกระดูก dentary

Rainboth (1996) ระบุลักษณะของสมาชิกสกุล Rasbora ว่ามีก้านครีบหลังก้านแรกที่ไม่แตกแขนงและไม่เป็นหนาม และมีก้านครีบหลังอ่อนเจ็ดก้าน จุดเริ่มของครีบหลังอยู่กลางลำตัว ครีบก้นมีก้านครีบแตกแขนงห้าก้าน ปากเล็กไม่ยาวเลยลงมาถึงใต้ตา และไม่มีหนวด สกุลนี้เป็นที่ยอมรับกันมานานแล้วว่าเป็นกลุ่มที่ไม่ได้มาจากบรรพบุรุษเดียวกัน (polyphyletic) และ Liao et al. (2010) ได้เสนอการเปลี่ยนแปลงทางอนุกรมวิธานหลายประการตามผลการวิเคราะห์สายวิวัฒนาการ

ผู้วิจัยพบว่าปลาในสกุลต่างๆ ของกลุ่มราสบอร่าเป็นกลุ่มที่มาจากบรรพบุรุษเดียวกัน (monophyletic) แบ่งเป็นหกเคลด และได้ตั้งสกุลใหม่สี่สกุล (ทั้งหมดประกอบด้วยปลาที่เคยอยู่ในสกุล Rasbora) เพื่อรักษาความเป็น monophyletic ของกลุ่มเดิมที่มีอยู่ ได้แก่ Boraras, Horadandia, Rasbora, Rasboroides และ Trigonostigma

เคลดแรกมีสมาชิกเพียงชนิดเดียว คือ Kottelatia brittani (เดิมคือ Rasbora brittani) ส่วนเคลดที่สองประกอบด้วยสกุล Brevibora เคลดที่สามประกอบด้วย Boraras, Horadandia, Rasboroides, Trigonostigma และปลาสามชนิดที่เคยอยู่ใน Rasbora แต่ย้ายไปอยู่ในสกุลใหม่ ได้แก่ Trigonopoma gracile, T. pauciperforatum และ Rasbosoma spilocerca ผลสำหรับ Boraras และ Trigonostigma ยังไม่ชัดเจนในบางแง่ และมีข้อเสนอให้ศึกษาตำแหน่งทางสายวิวัฒนาการของทั้งสองสกุลเพิ่มเติม

เคลดที่สี่ประกอบด้วย Rasbora semilineata, R. borapetensis, R. rubrodorsalis และปลาที่ยังไม่ได้รับการบรรยายชนิดหนึ่งซึ่งคล้าย R. beauforti เคลดที่ห้าประกอบด้วย R. daniconius, R. hubbsi, R. paucisqualis, R. wilpita, R. kobonensis, R. ornata และ R. cf. daniconius ส่วนเคลดที่หกแบ่งย่อยออกเป็นสองกลุ่ม

กลุ่มแรกประกอบด้วย R. einthovenii, R. elegans และ R. cephalotaenia และกลุ่มที่สองประกอบด้วย R. lateristriata, R. argyrotaenia, R. volzii, R. paviana, R. rasbora (รวมถึงปลาที่ยังไม่ได้รับการบรรยายซึ่งคล้ายกันอีกชนิดหนึ่ง), R. caudimaculata และ R. trilineata เนื่องจากเคลดสุดท้ายนี้มีชนิดต้นแบบ (type species) อยู่ด้วย (ดูด้านล่าง) สมาชิกในเคลดนี้จึงยังคงใช้ชื่อสกุล Rasbora เช่นเดียวกับชนิดในเคลดที่ห้า เพราะแตกต่างกันไม่มากพอที่จะตั้งสกุลใหม่

น่าเสียดายที่มีหลายชนิดไม่ได้รวมอยู่ในการวิเคราะห์ จึงย่อมเกิดคำถามเกี่ยวกับการจัดตำแหน่งที่ถูกต้องของปลา Rasbora อีกราว 40 ชนิดโดยเฉพาะ เนื่องจากสกุลนี้เคยถูกแบ่งออกเป็น 'กลุ่มชนิด' (species group กลุ่มของชนิดที่ใกล้ชิดกัน) มาตั้งแต่สมัย Brittan (1972 ซึ่งเรียกว่า 'species complexes') Liao et al. จึงเสนอการจัดกลุ่มดังต่อไปนี้ พร้อมระบุว่าอาจมีการเปลี่ยนแปลงได้เมื่อมีการศึกษาสายวิวัฒนาการเพิ่มเติม:

กลุ่มชนิด R. semilineata: R. semilineata, R. borapetensis, R. rubrodorsalis กลุ่มชนิด R. trifasciata: R. trifasciata, R. amplistriga, R. bankanensis, R. dies, R. ennealepis, R. hubbsi, R. johannae, R. meinkeni, R. paucisqualis, R. rutteni, R. sarawakensis, R. taytayensis, R. tobana, R. tuberculata กลุ่มชนิด R. daniconius: R. daniconius, R. caverii, R. kobonensis, R. labiosa, R. ornata, R. wilpita กลุ่มชนิด R. einthovenii: R. einthovenii, R. cephalotaenia, R. elegans, R. jacobsoni, R. kalochroma, R. kottelati, R. nematotaenia, R. tubbi กลุ่มชนิด R. argyrotaenia: R. argyrotaenia, R. aprotaenia, R. aurotaenia, R. baliensis, R. borneensis, R. bunguranensis, R. dusonensis, R. evereti, R. hobelmani, R. hossi, R. lateristriata, R. laticlavia, R. leptosoma, R. philippina, R. septentrionalis, R. spilotaenia, R. steineri, R. tawarensis, R. tornieri, R. volzii กลุ่มชนิด R. sumatrana: R. sumatrana, R. atridorsalis, R. calliura, R. caudimaculata, R. dorsinotata, R. notura, R. paviana, R. rasbora, R. subtilis, R. trilineata, R. vulgaris

ยังไม่ได้จัดกลุ่ม: R. beauforti, R. chrysotaenia, R. gerlachi (ยังมีข้อสงสัยว่าเป็นชนิดที่ถูกต้องหรือไม่), R. kalbarensis, R. reticulata, R. vulcanus (อาจไม่ใช่ Rasbora) และ R. zanzibarensis (ยังมีข้อสงสัยเรื่องการระบุชนิด)

ไม่นานหลังจากนั้นมีการตีพิมพ์งานวิจัยเกี่ยวกับระบบอนุกรมวิธานของวงศ์ย่อย Danioninae (Tang et al. 2010) ซึ่งได้ผลแตกต่างออกไปอย่างมาก สกุลใหม่สี่สกุลที่ Liao et al. เสนอ รวมทั้ง Boraras และ Trigonostigma ถูกยุบรวมเป็นชื่อพ้องของ Rasbora เนื่องจากความรู้เรื่องความสัมพันธ์ภายในกลุ่มยังไม่สมบูรณ์ ซึ่งเป็นแนวทางที่ถูกอธิบายว่า 'อนุรักษนิยมมากกว่า' แม้ข้อสรุปทั้งสองอาจยังไม่น่าพอใจนัก แต่ระบบของ Liao et al. ได้รับการนำมาใช้ไปก่อนจนกว่าจะมีการศึกษาเพิ่มเติม อย่างน้อยก็เพราะ Boraras และ Trigonostigma เป็นสกุลที่รู้จักกันดีในวงการปลาสวยงาม

เรื่องชนิดต้นแบบ ซึ่งในอดีตมักระบุว่าเป็น R. rasbora นั้นไม่เป็นที่สงสัยอีกต่อไป เมื่อ Bleeker ใช้ชื่อ Rasbora ครั้งแรกในปี 1859 มีสมาชิกตามชื่อรวมอยู่เพียงสี่ชนิด ซึ่ง R. cephalotaenia (ขณะนั้นรู้จักในชื่อ Leuciscus cephalotaenia) ควรถือเป็นชนิดต้นแบบ Howes (1980) เสนอให้แยกปลาหลายชนิดออกไปอยู่ในสกุลใหม่ Parluciosoma โดยมีชนิดต้นแบบคือ P. (Rasbora) argyrotaenia แต่ผลการวิเคราะห์สายวิวัฒนาการไม่พบว่ากลุ่มดังกล่าวเป็น monophyletic1