Các loài cá chạch Botiidae thuộc 'phức hợp Modesta' – phân tích về lịch sử tự nhiên và tập tính

Dạng vây đỏ của Yasuhikotakia modesta © Nonn Panitvong

Nhóm cá mà dân chơi hay gọi chung là "cá chạch" (loaches) từng chỉ bị coi là "đội dọn vệ sinh" trong bể cộng đồng nước ngọt. Mấy chục năm gần đây, chúng được ưa chuộng hơn hẳn trên thị trường cá cảnh. Nhu cầu tăng nên người ta cũng để ý nhiều hơn đến sự đa dạng của nhóm cá vốn được gom lại khá lỏng lẻo này. Dù vậy, có vẻ hiểu biết về cách nuôi cá chạch trong bể nhà và bể thủy cung công cộng vẫn chưa đủ để chúng khỏe và đẹp hết mức. Nhìn từ góc độ sinh học tiến hóa, cá chạch là ví dụ rõ ràng về cách chọn lọc tự nhiên tạo ra các họ, giống và loài mà người chơi bình thường gặp ngày nay. Ngoại hình của chúng rất đa dạng, từ thân dài như lươn của cá chạch khuli (Pangio) đến thân chắc nịch của cá chạch hề (Chromobotia macracantha). Hình dáng, hoa văn, màu sắc và tập tính của mỗi loài đều được chọn lọc theo kiểu môi trường mà loài đó sinh sống.

Nhìn chung, cá chạch sống theo bầy và cần có đồng loại, hoặc ít nhất là cá cùng giống. Nuôi một con lẻ loi sẽ khiến cá cô đơn, và cá bị nuôi lẻ thường hung hăng hơn với các loài chung bể, bất kể kích thước hay tính nết vốn có của nó. Muốn nuôi cá chạch khỏe và sống lâu thì cũng phải tái tạo được môi trường sống bản địa của từng loài. Chăm đúng cách thì chúng sẽ cho bạn rất nhiều năm vui thú. Vì thế, phần dưới đây trình bày một số nguyên tắc cơ bản mà ai nuôi cá chạch cũng nên cố gắng làm theo. Một trong những nhóm cá chạch phổ biến nhất trên thị trường cá cảnh là các loài thuộc họ Botiidae.

Sông Suriya ở Thái Lan, nơi sống của Botia kubotai. Cá chạch họ Botiidae phát triển tốt nhất trong bể được bố trí mô phỏng môi trường tự nhiên của chúng. © Nonn Panitvong

Botiidae là một họ cá lớn và đa dạng, gồm các giống Botia, Yasuhikotakia, Ambastaia, Chromobotia, Syncrossus, Leptobotia, Sinibotia và nhiều giống khác. Có loài rất phổ biến trên thị trường như cá chạch hề (Chromobotia macracantha), có loài hiếm khi thấy như Yasuhikotakia longidorsalis. Lịch sử tự nhiên và cách nuôi những loài Botiidae dễ mua đã được tìm hiểu khá nhiều. Còn tập tính và cách chăm tốt nhất cho các loài khác thì vẫn chưa được mô tả đầy đủ. Đặc biệt, các loài Botiidae thuộc "phức hợp Modesta" khá bị lơ là, vì chúng to con hơn, màu bị cho là xỉn và tính khí thất thường.

Phần dưới đây giải thích cách nhận dạng đúng các loài Botiidae thuộc phức hợp Modesta, các tập tính đa dạng, những kiểu màu bắt mắt của chúng và cách chăm chúng đúng cách trong bể nhà. Hiểu rõ tập tính và lịch sử tự nhiên của chúng thì khả năng nuôi đúng cách trong bể sẽ cao hơn nhiều, và nhờ đó chúng sẽ phổ biến hơn trong giới chơi cá. Cá Botiidae phức hợp Modesta chắc chắn có thể trở thành những thành viên tuyệt vời và đáng giá cho nhiều kiểu bể.

Tổng quan về "phức hợp Modesta"

Hình 1. Phức hợp Modesta có thể chia thành 3 nhóm phụ: modesta, eos và morleti. © Mike Ophir

Phức hợp Modesta mang tên loài Yasuhikotakia modesta (cá chạch đuôi đỏ, Redtail loach). Đây là loài cá lớn, thân cao, từng có thời phổ biến không kém cá chạch hề. Các loài còn lại gồm Yasuhikotakia lecontei (cá chạch Leconte), Yasuhikotakia morleti (cá chạch chồn hôi, skunk loach), Yasuhikotakia caudipunctata (cá chạch đuôi đốm, Speckle tailed loach), Yasuhikotakia splendida (cá chạch báo đốm, jaguar loach), Yasuhikotakia eos (cá chạch mặt trời, Sun loach) và Y. longidorsalis. Cả nhóm có chung vài đặc điểm. Lưng cá cong vồng, thân thường một màu xanh, xám, nâu hoặc kem. Các vạch dọc rõ nhất ở gần gốc vây đuôi, nhưng cũng có thể xuất hiện trên vây lưng, vây ngực và vây hậu môn.

Về tập tính, loài nào trong nhóm này cũng ít nhiều giữ lãnh thổ. Y. eos, Y. morleti và Y. splendida hung hăng nhất, còn Y. caudipunctata và Y. modesta khá hiền. Thêm một điểm đáng chú ý là so với các nhóm cá chạch khác như "phức hợp Ấn Độ" (Botia spp.), gần như mọi loài Botiidae thuộc Modesta đều hoạt động mạnh nhất lúc chạng vạng và ban đêm. Vì chúng giữ lãnh thổ, bạn cần chọn bạn cùng bể cho phù hợp. Cá vây dài hoặc vây tua như lông vũ không hợp, vì cá chạch có thể rỉa và cắn chúng liên tục. Các loài cá barb hoặc characin to, khỏe mới là cá dither (cá trấn an) lý tưởng. Nuôi cá Botiidae phức hợp Modesta chung với cá dither là chuyện cực kỳ quan trọng. Thiếu cá dither báo hiệu rằng môi trường đang an toàn, cá chạch sẽ nhát hơn và hung hăng hơn bình thường. Những bạn cùng bể khác cũng nên là cá khá to và hiếu động.

Dù chúng giữ lãnh thổ, bạn vẫn nhớ nuôi bất kỳ loài Botiidae nào theo nhóm ít nhất 4 con. Lúc còn nhỏ, chúng thích ở cùng đồng loại. Thực ra chúng không hung hăng với nhau mà chỉ với các loài Botiidae khác. Vì vậy, tốt nhất đừng nuôi những loài hiền như Botia và Ambastaia chung với cá phức hợp Modesta. Để bớt tranh giành lãnh thổ, bạn hãy xếp nhiều đá trong bể và tạo ít nhất 2 chỗ trốn cho mỗi con. Râu của những loài cá này là cơ quan cảm giác, giúp chúng tìm thức ăn và định hướng trong bóng tối. Vì thế nền phải là sỏi tròn, mềm, tuyệt đối không được làm tổn thương râu cá.

Vì sao cá Botiidae Modesta kêu lách tách?

Dạng vây vàng của Y. modesta © Nonn Panitvong

Trong tất cả cá Botiidae, các loài phức hợp Modesta là nhóm kêu lách tách nhiều nhất. Người ta đã chứng minh tiếng kêu này phát ra do cá nghiến các răng hầu nằm trong họng. Tiếng lách tách thường nghe thấy lúc cá ăn và lúc tranh giành lãnh thổ. Vì vậy đây có thể là cách cá phô diễn, báo cho những con khác trong nhóm biết sự có mặt và vị thế đầu đàn của nó. Thực tế, các nghiên cứu đã phát hiện tiếng kêu của Y. morleti tương quan với thể trạng (tức kích thước và sức khỏe) của những cá thể được nghiên cứu, và các cuộc xung đột được giải quyết bằng tiếng lách tách lớn. Về mặt tiến hóa, phát ra tiếng như vậy có lợi vì nó ngăn xung đột leo thang với những đối thủ to hơn, đáng sợ hơn.

Tuy vậy, tiếng lách tách không thể chỉ phụ thuộc vào thể trạng. Trên thực tế nuôi, các loài Botiidae to như Botia rostrata và Botia histrionica không kêu lách tách lớn khi ăn hay khi đối đầu. Ngoài ra, các loài nhỏ hơn trong phức hợp Modesta như Y. morleti và Y. splendida thường kêu to hơn các loài lớn như Y. modesta và Y. caudipunctata. Đây mới là những quan sát định tính trong bể nhà, cần được đo đạc định lượng và nghiên cứu kỹ hơn. Dù sao, chúng cũng đặt ra một câu hỏi. Vì sao và bằng cách nào phức hợp Modesta lại có khả năng phát âm như vậy, khác với các họ cá khác sống ở những vùng chồng lấn dọc sông Mekong và các môi trường sống khác khắp Đông Nam Á?

Câu trả lời có thể nằm ở kích thước. So với nhiều loài cá khác trong lưu vực Mekong, phần lớn cá chạch Botiidae đều nhỏ. Để giữ lãnh thổ và sống sót, chúng có thể dùng tiếng lách tách để cảnh cáo kẻ xâm nhập và kẻ săn mồi tiềm tàng. Ngược lại, những loài như B. histrionica và B. kubotai thường gặp ở các dòng nước nhỏ hơn như sông Ataran ở Myanmar. Ở đó, môi trường sống và lối sống của cá Botiidae có thể khác đáng kể, và phô bày sự hung hăng có thể không quan trọng đến thế cho sự sống còn. Vẫn cần thêm nghiên cứu để hiểu sự khác biệt về tập tính giữa các giống Botiidae. Ngoài ra, tiếng lách tách có thể là cách thể hiện vị thế khi giao phối để thu hút con cái. Cá thể to và khỏe hơn thường kêu to hơn, nên tiếng kêu có thể là dấu hiệu của một bạn tình đáng chọn.

Đặc điểm phân biệt các loài trong phức hợp Modesta

Phần sau mô tả đặc điểm hình thái của một số loài Botiidae thuộc phức hợp Modesta. Các loài trong nhóm này trông rất giống nhau, nên cần nắm kỹ hình dáng và hoa văn của từng loài để nhận dạng cho chính xác, rồi từ đó nuôi cho đúng.

Yasuhikotakia modesta và Yasuhikotakia lecontei – cá chạch vây đỏ/vây vàng

Y. lecontei có thân thon dài hơn Y. modesta, loài trông rất giống nó. © Nonn Panitvong

So với Leptobotia và Sinibotia, cá Botiidae phức hợp Modesta có thân ngắn, lưng cao và cong vồng. Vì những nét chung này, người mới chơi có thể khó phân biệt các loài với nhau. Y. modesta thường có thân xanh xám, vây lưng hình tam giác và vây đuôi chẻ. Loài này có thể lớn khá to (tới 20 cm tổng chiều dài), nên bạn hãy chuẩn bị bể lớn, nhiều chỗ bơi. Y. modesta có ba biến thể màu chính là vây đỏ, vây cam và vây vàng. Dù chưa chắc chắn, người ta cho rằng mỗi biến thể màu là một quần thể riêng, đã hơi tách biệt với nhau. Thực tế, phân tích di truyền đã chứng minh các dạng màu này là những quần thể khác biệt về di truyền. Dạng vây đỏ phổ biến nhất trên thị trường, còn dạng vây vàng thì hiếm khi thấy. Y. modesta rất giống Y. lecontei, loài có thân xám và vây vàng hoặc cam. Điểm khác là Y. lecontei có thân thon dài hơn, giống các loài Botia. Loài này cũng có thể lớn khá to, nên dùng bể lớn để cá khỏe và thoải mái nhất.

Yasuhikotakia caudipunctata – cá chạch đuôi đốm

Y. caudipunctata © Nonn Panitvong

Một loài khác giống Y. modesta và Y. lecontei là Y. caudipunctata (cá chạch đuôi đốm). Loài này cũng có thân xanh xám và vây đuôi chẻ. Tuy vậy, đặc điểm nổi bật nhất của nó nằm ngay trong tên Latin (caudi là vây đuôi, punctata là có đốm). Vây đuôi thường không màu, trong suốt và lấm tấm nhiều chấm nhỏ. Ở gốc vây đuôi có một vạch đen dọc. Tính nết loài này giống Y. modesta nhưng thường giữ lãnh thổ hơn. Cá dài tối đa 18–20 cm tổng chiều dài, nên muốn nuôi khỏe thì bắt buộc phải có bể lớn. Các quần thể Y. caudipunctata cũng có những điểm khác nhau. Cá từ sông Mun, một nhánh của sông Mekong, có đốm trên cả vây lưng chứ không chỉ vây đuôi. Dạng sông Mun cũng thường có vây màu vàng trong. Chưa rõ quần thể sông Mun có khác biệt di truyền với các quần thể khác hay không, nhưng dựa trên những khác biệt hình thái này thì nhiều khả năng là có. Y. caudipunctata không phổ biến trên thị trường, nhưng thường lẫn trong các lô hàng Y. modesta và Y. lecontei, nên bạn hãy để ý! Chăm đúng cách thì loài này có thể sống khá lâu, và có thể nuôi bằng nhiều loại thức ăn dạng mảnh (flake).

Yasuhikotakia splendida – cá chạch báo đốm (jaguar)

Y. splendida © Nonn Panitvong

Y. caudipunctata không phải loài Botiidae phức hợp Modesta duy nhất có chấm trên vây đuôi. Y. splendida, Y. longidorsalis và Y. morleti cũng có vây đuôi lấm chấm. Y. caudipunctata có ở cả Thái Lan và Lào, còn Y. splendida chỉ có ở Lào và nhỏ hơn hẳn, trưởng thành chỉ dài 11 cm tổng chiều dài. Khác với các loài Botiidae phức hợp Modesta đã nói ở trên, Y. splendida nhỏ con nên rất hợp với bể nhỏ. Hai loài này sống ở những hệ thống sông chồng lấn nhau. Bạn có thể phân biệt Y. splendida với Y. caudipunctata nhờ đốm trên vây đuôi. Đốm của Y. splendida to hơn hẳn và nhòe, tạo vẻ loang lổ như da báo đốm (jaguar), nên loài này mới có tên thường gọi là Jaguar loach. Vây đuôi của nó có màu vàng chói. Độ đậm của màu vàng tương quan với thứ bậc của cá trong đàn, cá cấp dưới trông xỉn màu hơn. Ngoài ra, có thể nhận ra Y. splendida nhờ một sọc đen chéo nằm ngay dưới đỉnh vây lưng. Sọc này chạy dọc theo chiều dài vây và có ở cả cá con lẫn cá trưởng thành. Thân cá màu nâu ô liu, có các vạch dọc mảnh, mờ, kéo từ sau đầu đến gốc vây đuôi. Ở gốc vây đuôi có một dải đen dày hình lưỡi liềm, lấn vào thân cá tới 1,3 cm. Phía trước dải này là một dải mảnh hơn màu kem. Vây ngực và vây hậu môn của loài này trong suốt, không có màu hay hoa văn. Y. splendida có lẽ là loài hòa đồng nhất trong các cá Botiidae phức hợp Modesta. Bạn sẽ thường thấy chúng bơi thành đàn khắp bể hoặc nằm nghỉ giữa đá và lũa. Chúng có hung hăng với đồng loại, nhưng gần như không gây sự với các bạn cùng bể khác. Vì sống theo đàn và thường hoạt động ban ngày, loài này nhất định phải nuôi theo nhóm ít nhất 5 con.

Y. splendida hòa đồng hơn một số loài họ hàng. © Mark Duffill

Ở loài này, người ta đã quan sát được những hành vi có vẻ là sinh sản. Lưỡng hình giới tính khá rõ. Con cái thường mập hơn và màu rực hơn, còn con đực nhỏ, thon và màu hơi nhạt hơn. Con cái mang trứng sẽ rung mình cùng một con đực nhỏ, bơi khắp bể, mỗi lần kéo dài nhiều phút. Hành vi này lặp lại trong vài ngày rồi dừng. Lúc đó con cái trông thon hẳn đi, cho thấy trứng đã được đẻ. Tuy nhiên chuyện này chưa được xác nhận, vì người quan sát chưa tận mắt thấy cá đẻ trứng. Cũng có thể trứng đã được đẻ trong hang hoặc giữa các khe đá rồi bị những con cá chạch khác trong bể ăn sạch. Đây là loài cực hiếm nên giá cũng đắt. Nhưng trong phức hợp Modesta, không loài nào đẹp bằng nó. Vì vậy, ai có điều kiện thì rất nên nuôi loài này và thử cho sinh sản, để bớt phụ thuộc vào cá đánh bắt ngoài tự nhiên.

Yasuhikotakia morleti – cá chạch chồn hôi (skunk)

Y. morleti © Kelly Unscharf

Một loài nhỏ khác của phức hợp Modesta là Y. morleti. Loài này dễ nhận nhờ thân màu nâu kem và một sọc đen đặc trưng chạy từ mõm đến gốc vây đuôi, vì thế mới có tên cá chạch chồn hôi (skunk loach). Đây là loài hung hăng, nên bạn hãy nuôi theo nhóm đông để sự hung hăng chia ra trong đàn, bớt trút lên các bạn cùng bể khác. Giống Y. caudipunctata và Y. splendida, Y. morleti có chấm nhỏ trên vây đuôi, nên không thể chỉ dựa vào đặc điểm này để phân biệt nó với hai loài kia. Ở cá trưởng thành, vây hậu môn và vây bụng có màu đỏ đậm. Vây hậu môn còn có một dải đen viền quanh toàn bộ vây. Loài này dài tối đa 10 cm tổng chiều dài, nên có thể nuôi trong bể nhỏ hơn. Dù vậy, bạn nhớ bố trí nhiều chỗ trốn và nền mềm để cá đào bới, rúc tìm thức ăn. Cách chăm và tập tính của nó rất giống Y. splendida. Nó cũng là một trong những loài kêu lách tách to nhất trong các cá Botiidae phức hợp Modesta. Giống Y. splendida, lưỡng hình giới tính thể hiện rõ. Con cái thường tròn trịa, còn con đực gầy và màu kém hơn. Cá con thường có các dải đen dọc trên hông, mờ dần khi cá lớn. Chưa rõ các dải đen này để làm gì, nhưng có thể đây là cơ chế sinh học giúp cá non ngụy trang trước kẻ săn mồi ngoài tự nhiên. Y. morleti trưởng thành và khỏe mạnh có vây hậu môn đỏ tươi, viền một vạch đen dày quanh vây. Màu này thường thấy ở con đực. Cá trưởng thành của cả hai giới đôi khi cũng có vây đuôi màu vàng. Một con cá mà có nhiều màu như vậy thì rất đáng nuôi trong bể nhà.

Yasuhikotakia eos – cá chạch mặt trời

Cá thể gần trưởng thành của Y. eos © Nonn Panitvong

Y. eos là loài hung hăng và sống đơn độc. Dù bạn mua cả nhóm lớn, cá vẫn sẽ nhanh chóng tách đàn và sống riêng. Cá dài tối đa 15 cm tổng chiều dài. Nên nuôi Y. eos trong bể lớn, không trồng cây thủy sinh và có nhiều đá để trốn. Có vẻ đây là loài gần như chỉ hoạt động ban đêm. Ban ngày nó chỉ ra khỏi chỗ trốn để ăn hoặc để đuổi cá lạ lấn vào. Về hình dáng, nó khác các cá Botiidae phức hợp Modesta khác ở vây lưng dài, gần như hình chữ nhật, nằm lùi về sau, gần vây đuôi hơn. Vây ngực, vây hậu môn và vây đuôi thường màu đỏ. Ở cá trưởng thành, các vây này có một số sọc trắng viền quanh. Thân cá thon dài hơn Y. splendida và Y. morleti, giống Y. lecontei. Trán cá nhô rõ và mắt nhỏ. Trong tài liệu cá cảnh, loài này hay bị nhầm với Y. longidorsalis, nhưng theo những gì được biết đến nay thì Y. longidorsalis chưa từng xuất hiện trên thị trường cá cảnh. Bản thân Y. eos cũng hiếm khi thấy bán, vì nó hung hăng, hay hoạt động về đêm và phải đến khi trưởng thành mới lên màu đẹp.