Barilius ornatus

• ต้องมีฝาปิดตู้ที่ปิดได้สนิท เพราะเป็นปลาที่ขึ้นชื่อเรื่องกระโดด
• ต้องใช้ตู้ปลาขนาดใหญ่มาก

Opsarius ornatus เป็นปลาในวงศ์ปลาตะเพียนจากประเทศไทย อาจพบเฉพาะในระบบลำน้ำขนาดเล็กไม่กี่แห่งในจังหวัดชุมพร ส่วนใหญ่อยู่ในลุ่มน้ำท่าแซะ แต่ Kottelat (2013) โต้แย้งความเห็นนี้ และปลาชนิดนี้อาจถูกบรรยายลักษณะครั้งแรกจากตัวอย่างในระบบแม่น้ำเจ้าพระยา ประชากรในลุ่มน้ำสาละวิน อัตตะราน ปิง และโขง ซึ่งเดิมเคยถือว่าเป็น O. ornatus นั้นแท้จริงคือ O. infrafasciatus ปลาชนิดนี้อาจเคยถูกส่งออกเป็นปลาสวยงาม แต่น่าจะไม่ได้ใช้ชื่อที่ถูกต้อง1

ความยาวมาตรฐาน: 110 mm SL (11 ซม.) ขนาดพื้นตู้: 150 × 60 ซม. ปริมาตร: ประมาณ 540 ลิตร

ต้องใช้ตู้ปลาขนาดใหญ่ที่มีพื้นที่ผิวอย่างน้อย 150 × 60 ซม. หรือเทียบเท่า1

• อุณหภูมิ: 18–26 °C
• ค่า pH: 6.0–8.0
• ความกระด้าง (GH): 2–12 dGH1

ตู้ปลาควรจัดให้เลียนแบบลำธารหรือแม่น้ำที่มีน้ำไหล พื้นตู้เป็นหินหลายขนาด ทราย กรวดละเอียด และหินก้อนใหญ่ที่ผิวเรียบจากการถูกน้ำกัดเซาะ หากต้องการจะตกแต่งเพิ่มด้วยรากและกิ่งขอนไม้ก็ได้ แต่ต้องเว้นพื้นที่โล่งให้ปลาว่ายน้ำได้มาก ๆ

แม้ไม้น้ำส่วนใหญ่จะเติบโตได้ไม่ดีในสภาพแบบนี้ แต่ไม้น้ำที่ทนทานอย่างสกุล Microsorum, Bolbitis หรือ Anubias spp. สามารถปลูกโดยผูกติดกับวัสดุตกแต่งได้

ปลาชนิดนี้ไม่ทนต่อการสะสมของของเสียอินทรีย์ และต้องการน้ำที่สะอาดใสอยู่ตลอดเวลาจึงจะเติบโตได้ดี นอกจากนี้ยังอยู่ได้ดีที่สุดเมื่อมีออกซิเจนละลายน้ำสูงและมีการเคลื่อนไหวของน้ำในระดับปานกลาง จึงควรใช้กรองนอก ปั๊มน้ำ (powerhead) หัวทราย ฯลฯ ตามความจำเป็น

เนื่องจากสภาพน้ำที่คงที่เป็นสิ่งจำเป็นต่อสุขภาพของปลาชนิดนี้ จึงไม่ควรปล่อยลงในตู้ที่วงจรไนโตรเจนยังไม่สมบูรณ์โดยเด็ดขาด และควรถือว่าการเปลี่ยนน้ำทุกสัปดาห์ 30–50% ของปริมาตรตู้เป็นสิ่งที่ต้องทำ ฝาปิดตู้ที่ปิดได้สนิทก็เป็นสิ่งจำเป็นเช่นกัน เพราะปลาในสกุล Opsarius เป็นนักกระโดดตัวยง1

ปลาในสกุล Opsarius ส่วนใหญ่หากินบริเวณผิวน้ำ ในธรรมชาติจะล่าแมลงน้ำและแมลงบก และน่าจะกินปลาเล็กและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังที่อาศัยตามพื้นท้องน้ำด้วย

ในตู้ปลาสามารถให้อาหารแห้งคุณภาพดีได้ แต่ควรเสริมด้วยอาหารสดและอาหารแช่แข็งเป็นประจำ เช่น ลูกน้ำริ้น (หนอนแดง) ไรทะเล ไส้เดือนหั่นชิ้น ฯลฯ แมลงหวี่ Drosophila และจิ้งหรีดตัวเล็กก็ใช้ได้เช่นกัน โดยต้องเลี้ยงขุนแมลงด้วยอาหารที่มีคุณค่า (gut-load) ก่อนนำมาให้ปลากิน1

ไม่เหมาะกับตู้รวมทั่วไปเนื่องจากความต้องการด้านสภาพแวดล้อม และมีแนวโน้มจะแย่งอาหารหรือข่มปลาที่ว่ายช้าและขี้อายกว่าในเวลาให้อาหาร เพราะเป็นปลาที่ว่ายน้ำเร็วมากและกินอาหารอย่างดุเดือด ไม่ควรเลี้ยงร่วมกับปลาที่ตัวเล็กกว่ามาก เพราะอาจถูกกินได้

ปลาที่เหมาะจะเลี้ยงร่วมที่สุดคือปลาตะเพียนที่ว่ายกลางน้ำ ตัวแข็งแรง และขนาดใกล้เคียงกัน เช่น Dawkinsia, Barilius หรือ Devario และ Rasbora spp. ขนาดใหญ่ ส่วนปลาหน้าดินอาจเป็น Garra, Crossocheilus, Botia และ Schistura spp. เป็นต้น ปลาในกลุ่มคาราซินและปลาแพะ (loricariid) หลายชนิดก็น่าจะเลี้ยงร่วมกันได้ดี แต่ควรหาข้อมูลให้ละเอียดก่อนซื้อ

แม้โดยธรรมชาติจะชอบอยู่รวมกัน แต่เป็นปลาที่อยู่เป็นกลุ่มหลวม ๆ (shoaling) มากกว่าว่ายเป็นฝูงพร้อมเพรียงกัน (schooling) และจะมีการจัดลำดับชั้นในฝูงอย่างชัดเจน จึงควรเลี้ยงเป็นกลุ่มตั้งแต่ห้าตัวขึ้นไปเสมอ หากซื้อมาเพียงสองหรือสามตัว ตัวที่เป็นรองอาจถูกรังแกไม่หยุด ส่วนปลาที่เลี้ยงเดี่ยวอาจก้าวร้าวต่อปลาชนิดอื่นที่มีหน้าตาคล้ายกัน1

ตัวเมียที่โตเต็มวัยมีสีสันจืดกว่า มักโตกว่าเล็กน้อย และลำตัวหนากว่าตัวผู้ โดยเฉพาะเมื่อมีไข่เต็มท้อง

ตัวผู้ที่เจริญพันธุ์แล้วดูเหมือนจะมีตุ่มเล็ก ๆ (tubercle) บนหัว ลำตัว และครีบ รวมทั้งมีสีส้มแดงถึงสีทองแดงบริเวณด้านล่างของลำตัว1

ยังไม่ชัดเจน อาจพบเฉพาะในระบบลำน้ำขนาดเล็กเพียงไม่กี่แห่งในจังหวัดชุมพร ทางฝั่งตะวันออกของคอคอดกระ ภาคใต้ของไทย โดยบันทึกการพบส่วนใหญ่มาจากลุ่มน้ำท่าแซะ (Tejavej, 2012) แนวคิดนี้ถูกโต้แย้ง (Kottelat, 2013) และปลาชนิดนี้อาจถูกบรรยายลักษณะครั้งแรกจากระบบแม่น้ำเจ้าพระยา แต่ถ้าเป็นเช่นนั้นจริง ก็ยังไม่มีการเก็บตัวอย่างได้จากที่นั่นอีกเลยนับตั้งแต่มีการบรรยายลักษณะ

ประชากรที่อาศัยอยู่ในลุ่มน้ำสาละวิน อัตตะราน ปิง และโขง ซึ่งเดิมเคยถือว่าเป็น O. ornatus ได้รับการยืนยันแล้วว่าเป็น O. infrafasciatus (Tejavej, 2012)

แหล่งที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) คือ 'Mé-Nam River, Thailand' โดยก่อนที่จะมีการบรรยายลักษณะปลาชนิดนี้ใหม่ เคยถือกันว่า 'Mé-Nam' เป็นชื่อเก่าของแม่น้ำเจ้าพระยาในภาคกลางและภาคตะวันตกของไทย1

เก็บตัวอย่างได้เฉพาะจากแหล่งน้ำไหลเท่านั้น ตั้งแต่ลำธารที่น้ำไหลเอื่อย ๆ ไปจนถึงแม่น้ำที่น้ำไหลเชี่ยว พื้นท้องน้ำเป็นทราย กรวด หรือโคลน

ปลาที่พบร่วมในแหล่งเดียวกัน ได้แก่ Rasbora paucisqualis, Rasbora trilineata, Rasbora paviana, Hampala macrolepidota, Homaloptera sp., Nemacheilus masyae, Pangio sp., Xenenthodon sp. และ Poropuntius genyognathus1

ปลาชนิดนี้อาจเคยถูกส่งออกเป็นปลาสวยงาม แต่น่าจะไม่ได้ใช้ชื่อที่ถูกต้อง

หลังการบรรยายลักษณะใหม่โดย Tejavej (2012) สามารถแยกปลาชนิดนี้ออกจากปลาชนิดอื่นในสกุลเดียวกันได้ด้วยลักษณะต่อไปนี้ร่วมกัน: ไม่มีจุดที่โคนหางหรือมีจุดเล็ก ๆ; เกล็ดเส้นข้างลำตัว 37–43 เกล็ด (น้อยครั้งที่เป็น 36); แถวเกล็ดเหนือเส้นข้างลำตัว 6–7 แถว; เกล็ดหน้าครีบหลัง 17–20 เกล็ด (น้อยครั้งที่เป็น 16 หรือ 21); เกล็ดรอบคอดหาง 12–14 เกล็ด (น้อยครั้งที่เป็น 15 หรือ 16); จุดเริ่มของครีบก้นอยู่ใต้หรือหลังก้านครีบหลังแบบแตกแขนงก้านที่ 6; ความลึกของหัว 17–21% SL; ความยาวหน้าครีบหลัง <58 % SL; สีเข้มบนครีบหลังรวมตัวอยู่ที่ส่วนปลายของก้านครีบแบบแตกแขนง; หนวดที่ปลายจมูกและหนวดที่ขากรรไกรบน หากมี มักสั้นและเรียว; ตุ่มบนขากรรไกรล่างมีขนาดเล็ก

การจัดสกุลของปลาที่ปัจจุบันจัดอยู่ใน Opsarius เป็นที่ถกเถียงมาตั้งแต่ Howes (1980) สรุปว่ากลุ่ม Barilius ซึ่งในเวลานั้นรวมปลาเหล่านี้ไว้ด้วย ไม่ได้เป็นกลุ่มที่มีบรรพบุรุษร่วมเดียวกัน (monophyletic) และระบุว่ามีสองสายวิวัฒนาการแยกกัน กลุ่มแรกประกอบด้วย B. barila ซึ่งเป็นชนิดต้นแบบของสกุล รวมทั้ง B. bendelisis, B. radiolatus, B. vagra และ B. shacra ส่วนกลุ่มที่สองรวมชนิดอื่นทั้งหมด และในตอนแรกกลุ่มเหล่านี้ถูกเรียกว่า 'group i' และ 'group ii' ภายในสกุล Barilius เอง

องค์ประกอบของกลุ่มเหล่านี้ค่อนข้างสับสน เนื่องจากในงานชิ้นต่อมา Howes (1983) ได้รวม B. evezardi และ B. modestus ไว้ใน 'group i' แต่ตัด B. bendelisis, B. radiolatus และ B. shacra ออกไป โดยไม่ได้ระบุเหตุผลไว้อย่างชัดเจน

Rainboth (1991) จัดสมาชิกใน 'group ii' ของ Howes ไว้ในชื่อสกุล Opsarius ซึ่งถูกนำกลับมาใช้ใหม่ เนื่องจากเป็นชื่อเก่าที่สุดที่ใช้ได้ ส่วนชนิดใน 'group i' ยังคงใช้ชื่อ Barilius เพราะมีชนิดต้นแบบของสกุลอยู่ในกลุ่มนี้

ระบบนี้มีผู้เขียนรุ่นหลังบางท่านนำไปใช้ เช่น Tang et al. (2010) และ Collins et al. (2012) แต่ยังไม่แพร่หลายนักจนกระทั่ง Kottelat (2013) ได้รวมปลาที่เคยอยู่ในสกุล Barilius จากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ทั้งหมดไว้ใน Opsarius1