ปลาบัตเตอร์ฟลายโลช

ต้องมีฝาปิดตู้ที่ปิดได้สนิท เพราะปลาชนิดนี้ขึ้นชื่อว่ากระโดดได้ และเนื่องจากต้องการสภาพน้ำที่คงที่และกินไบโอฟิล์มเป็นอาหาร จึงไม่ควรปล่อยลงตู้ที่ระบบยังไม่พร้อมทางชีวภาพโดยเด็ดขาด นอกจากนี้ต้องปิดฝาให้สนิทเพราะปลาชนิดนี้ไต่กระจกขึ้นมาได้จริง ๆ

ปลาบัตเตอร์ฟลายโลช Beaufortia kweichowensis เป็นปลาโลชลำธารภูเขา (hillstream loach) จากระบบแม่น้ำซีเจียง (West River) ทางตอนใต้ของจีน ในหลายประเทศเป็นปลาวงศ์ Gastromyzontidae ที่พบในร้านปลาสวยงามบ่อยที่สุด และเป็นหนึ่งในปลาโลชหลายชนิดที่ถูกขายในชื่อ 'butterfly loach', 'Hong Kong plec' หรือ 'Chinese hillstream loach' โดยไม่แยกชนิด มักมีการเรียกปลาชนิดนี้ผิดเป็น B. leveretti ปลาชนิดนี้ต้องการน้ำสะอาด มีออกซิเจนสูง และกระแสน้ำแรง อุณหภูมิที่แนะนำคือ 16–24 °C1

ตู้ปลาควรมีขนาดฐานอย่างน้อย 60 × 30 ซม. ปริมาตรประมาณ 54 ลิตร1

• อุณหภูมิ: 16–24 °C แหล่งน้ำตามธรรมชาติอยู่ในเขตกึ่งร้อนชื้น ซึ่งอุณหภูมิอากาศแทบไม่ต่ำกว่า 15.5 °C และอาจสูงกว่านี้มากในฤดูร้อน ปลาทนน้ำที่อุ่นขึ้นชั่วคราวได้ หากรักษาระดับออกซิเจนละลายน้ำไว้ได้
• ค่า pH: 6.5–8.0
• ความกระด้าง (GH): 2–15 dGH1

สิ่งสำคัญที่สุดคือน้ำต้องสะอาดและมีออกซิเจนสูง จึงควรใช้ระบบกรองที่มีขนาดใหญ่เกินตู้เป็นอย่างน้อย

อัตราการหมุนเวียนน้ำควรอยู่ที่ 10–15 เท่าของปริมาตรตู้ต่อชั่วโมง จึงควรเสริมปั๊มน้ำ (powerhead) หัวทราย ฯลฯ ตามความจำเป็น

วัสดุปูพื้นอาจเป็นกรวด ทราย หรือทั้งสองอย่างผสมกัน แล้ววางหินและก้อนกรวดที่ถูกน้ำกัดเซาะจนมนหลายขนาดทับไว้อีกชั้น

สามารถใช้ขอนไม้ที่แช่น้ำมานานแล้วได้ แต่ควรหลีกเลี่ยงขอนไม้ใหม่ เพราะมักปล่อยแทนนินที่ทำให้น้ำเปลี่ยนสีและลดประสิทธิภาพของแสงไฟ ซึ่งเป็นผลเสียที่ไม่ต้องการ เพราะแสงไฟควรแรงเพื่อส่งเสริมการเติบโตของตะไคร่และจุลชีพที่อยู่ร่วมกัน

ปลาจะแทะเล็มฟองน้ำกรองที่เปิดโล่งอยู่ด้วย ผู้เลี้ยงบางคนจึงติดตั้งกรองแบบเปิดไว้ในตู้โดยเฉพาะเพื่อเป็นแหล่งอาหารเพิ่มเติม

แม้ในแหล่งอาศัยตามธรรมชาติจะไม่ค่อยมีไม้น้ำ แต่ก็สามารถใช้ไม้น้ำได้ โดยสกุลที่ปรับตัวเก่งอย่าง Microsorum, Crinum และ Anubias น่าจะอยู่ได้ดีที่สุด Anubias มีประโยชน์เป็นพิเศษเพราะใบมักมีตะไคร่เกาะและยังเป็นที่หลบซ่อนเพิ่มเติม

เนื่องจากต้องการสภาพน้ำที่คงที่และกินไบโอฟิล์มเป็นอาหาร จึงไม่ควรปล่อยปลาชนิดนี้ลงตู้ที่ระบบยังไม่พร้อมทางชีวภาพโดยเด็ดขาด และต้องมีฝาปิดที่สนิทเพราะปลาชนิดนี้ไต่กระจกขึ้นมาได้จริง ๆ

แม้การเปลี่ยนน้ำบางส่วนอย่างสม่ำเสมอจะเป็นสิ่งจำเป็น แต่สามารถปล่อยให้ตะไคร่และคราบชีวภาพ (aufwuchs) ขึ้นบนพื้นผิวทุกส่วนได้ ยกเว้นอาจเว้นกระจกด้านที่ใช้ชม1

อาหารตามธรรมชาติส่วนใหญ่น่าจะเป็นสาหร่ายพื้นท้องน้ำและจุลชีพที่อยู่ร่วมกัน ซึ่งปลาจะขูดกินจากพื้นผิวแข็ง

ในตู้ปลา ปลาจะรับอาหารแห้งคุณภาพดีและอาหารประเภทเนื้ออย่างหนอนแดงทั้งแบบมีชีวิตและแช่แข็ง แต่อาจมีปัญหาภายในร่างกายหากอาหารมีโปรตีนมากเกินไป

อาหารทำเองจากวัตถุดิบธรรมชาติผสมกันแล้วยึดด้วยเจลาติน มีประโยชน์มาก เพราะปรับสูตรให้มีสัดส่วนของผักสด สไปรูลินา และวัตถุดิบลักษณะเดียวกันในปริมาณสูงได้

เพื่อให้เลี้ยงได้ยาวนาน ควรเลี้ยงในตู้ที่ระบบเซ็ตตัวแล้ว และมีหินและพื้นผิวอื่นที่มีตะไคร่เกาะอยู่มากมาย

หากไม่สามารถเลี้ยงตะไคร่ในตู้หลักได้เพียงพอ หรือเลี้ยงรวมกับปลากินพืชจำนวนมากที่กินตะไคร่หมดอย่างรวดเร็ว อาจจำเป็นต้องมีตู้แยกไว้เพาะตะไคร่บนก้อนหิน แล้วสลับหมุนเวียนกับหินในตู้หลักเป็นรอบ ๆ

ตู้ 'อนุบาล' ตะไคร่นี้ไม่จำเป็นต้องใหญ่มาก ขอแค่มีแสงไฟแรง และในพื้นที่ที่แดดจัดสามารถตั้งไว้กลางแจ้งได้ ชนิดของตะไคร่ก็สำคัญ โดยไดอะตอมและตะไคร่สีเขียวที่นิ่มกว่าจะดีกว่าชนิดที่เหนียวแข็งอย่างตะไคร่ขนดำ (black brush algae) ซึ่งเป็นสาหร่ายสีแดง

ปลาในวงศ์ Gastromyzontidae มักวางขายในสภาพผอมโซ ซึ่งอาจแก้ไขให้กลับมาได้ยาก

ร้านที่ดีจะดูแลแก้ปัญหานี้ก่อนขาย แต่หากตัดสินใจเสี่ยงซื้อปลาที่อ่อนแอมาก ในช่วงแรกจะต้องมีอาหารที่เหมาะสมให้กินตลอดเวลาโดยไม่มีปลาอื่นมาแย่ง ปลาจึงจะฟื้นตัวได้1

โดยรวมเป็นปลารักสงบ แต่ความต้องการด้านสภาพแวดล้อมทำให้ตัวเลือกปลาที่จะเลี้ยงร่วมค่อนข้างจำกัด

ปลาที่อาศัยในแหล่งน้ำธรรมชาติคล้ายกัน ได้แก่ Barilius, Garra, Devario, Rasbora บางชนิด, ปลาบู่ Rhinogobius, Sicyopterus และ Stiphodon รวมถึงปลาหนังอย่าง Glyptothorax, Akysis และ Oreoglanis

ปลาโลชหลายชนิดในวงศ์ Nemacheilidae, Balitoridae และ Gastromyzontidae ก็เลี้ยงร่วมได้เช่นกัน แม้อาจมีการทะเลาะกันเล็กน้อยแบบไม่เป็นอันตราย โดยเฉพาะกับกลุ่มหลัง

ควรศึกษาข้อมูลปลาที่จะเลี้ยงร่วมให้แน่ใจก่อนซื้อ และโปรดทราบว่าแม้มักถูกขายในฐานะปลาเลี้ยงร่วมกับปลาทอง แต่ปลาในสกุลนี้ไม่เหมาะจะเลี้ยงร่วมกับปลาทอง

ในธรรมชาติปลาชนิดนี้อยู่รวมกันเป็นกลุ่มหลวม ๆ จึงควรซื้อเป็นฝูงตั้งแต่ 6 ตัวขึ้นไปเพื่อจะได้เห็นพฤติกรรมที่น่าสนใจที่สุด

แม้มักถูกกล่าวว่าเป็นปลาขี้อาย แต่ก็ไม่เสมอไป ตัวผู้กล้ากว่าตัวเมียมาก และหากเลี้ยงเป็นฝูงที่มีทั้งสองเพศ ตัวผู้จะสร้างอาณาเขตเล็ก ๆ ทั่วทุกส่วนของตู้ โดยตัวที่เป็นจ่าฝูงจะครองจุดหากินที่ดีที่สุด

อาณาเขตเหล่านี้จะถูกปกป้องจากตัวผู้ชนิดเดียวกันทุกตัวและจากปลาชนิดที่มีหน้าตาคล้ายกันเกือบทั้งหมด

ตัวเมียมักรวมกลุ่มกันในส่วนที่สงบกว่าของตู้ซึ่งมีกระแสน้ำแรง และตัวผู้มักยอมให้ตัวเมียเข้ามาในอาณาเขตได้ โดยกรณีที่ไม่ยอมมักเกิดจากความหิวมากกว่าการหวงพื้นที่

อย่างไรก็ตาม หากซื้อมาเพียง 2–3 ตัว ปลาชนิดนี้อาจกลายเป็นปลาเก็บตัวได้จริง โดยเฉพาะถ้าเป็นตัวเมียทั้งหมด1

ลักษณะภายนอกที่เห็นชัดที่สุดคือรูปร่างของหัวและลำตัวเมื่อมองจากด้านบน

ตัวเมียมีลำตัวค่อนข้างกว้างและโครงร่างหนา ส่วนจะงอยปากเกือบต่อเนื่องเป็นแนวเดียวกับครีบอก

ตัวผู้มีลำตัวเพรียวกว่า จะงอยปากเป็นทรงเหลี่ยมกว่ามาก และครีบอกยื่นออกมาเกือบตั้งฉากกับลำตัว1

ในธรรมชาติคาดว่าวางไข่ตามฤดูกาล แต่เท่าที่ทราบยังไม่มีบันทึกการเพาะพันธุ์ในตู้ปลา1

เป็นปลาท้องถิ่นของระบบแม่น้ำซีเจียง (West River) ทางตอนใต้ของจีน ซึ่งเป็นสาขาหลักของแม่น้ำจูเจียง (Pearl River) อันยิ่งใหญ่

แหล่งที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) คือ 'San-ho Hsien, Kweichow, China' ที่ระดับความสูงราว 200 เมตร ในตอนบนของลุ่มน้ำ มณฑลกุ้ยโจว แต่ปลาชนิดนี้กระจายพันธุ์ค่อนข้างกว้าง และพบในเขตปกครองตนเองกว่างซีและมณฑลกวางตุ้งด้วย

พื้นที่นี้เป็นหนึ่งในเขตที่มีประชากรหนาแน่นและเป็นเขตอุตสาหกรรมมากที่สุดของจีน แม่น้ำสายหลักส่วนใหญ่จึงมีมลพิษสูงมากในปัจจุบัน โดยเฉพาะช่วงตอนล่าง1

ปลาสกุล Beaufortia อาศัยอยู่เฉพาะในต้นน้ำและลำธารสาขาเล็ก ๆ ที่ตื้น กระแสน้ำไหลแรง และมีออกซิเจนสูง ลักษณะเด่นคือมีช่วงน้ำไหลกระเพื่อมผ่านแก่ง (riffle) และช่วงน้ำไหลเรียบ (run) สลับกับแอ่งน้ำ หรือในบางแห่งมีน้ำตกเล็ก ๆ คั่น

พื้นท้องน้ำโดยทั่วไปประกอบด้วยหินก้อนเล็ก ทราย และกรวด ปะปนกับก้อนหินใหญ่ระเกะระกะ และแม้พืชริมตลิ่งและกองใบไม้ร่วงใต้น้ำจะพบได้ทั่วไป แต่มักไม่ค่อยมีไม้น้ำ

แหล่งอาศัยที่เหมาะที่สุดมีน้ำใสและอิ่มตัวด้วยออกซิเจน ซึ่งเมื่อรวมกับแสงแดดจะช่วยให้เกิดไบโอฟิล์มหนาแน่นปกคลุมพื้นผิวใต้น้ำ

ในช่วงที่ฝนตกหนัก ลำธารบางสายอาจขุ่นชั่วคราวจากตะกอนที่ถูกพัดพาขึ้นมาเมื่อกระแสน้ำแรงขึ้น (บางครั้งถึงขั้นเชี่ยวกราก) และระดับน้ำสูงขึ้น

มณฑลกวางตุ้งเป็นศูนย์กลางการส่งออกปลาสวยงามของจีน และปลาชนิดอื่นที่อาศัยในแหล่งน้ำคล้ายกันซึ่งส่งออกจากลุ่มน้ำซีเจียง ได้แก่ Erromyzon sinensis, Liniparhomaloptera disparis, Pseudogastromyzon myersi, Sinogastromyzon wui, Vanmanenia pingchowensis และ Rhinogobius duospilus1

เป็นหนึ่งในปลาโลชหลายชนิดที่ถูกขายในชื่อ 'butterfly loach', 'butterfly plec', 'Hong Kong plec(o)', 'Chinese hillstream loach' หรือเรียกสั้น ๆ ว่า 'hill stream loach' โดยไม่แยกชนิด

ในหลายประเทศเป็นปลาวงศ์ Gastromyzontidae ที่พบในร้านบ่อยที่สุด แต่ก็มักปะปนมาในล็อตที่มีปลาสกุลอื่นรวมอยู่ด้วย

ขณะที่เขียนข้อมูลนี้ สกุลนี้มีชนิดที่ได้รับการยอมรับเกือบ 20 ชนิด แต่มีเพียง B. kweichowensis ที่พบในวงการค้าปลาสวยงาม

ชนิดย่อย B. k. gracilicauda Chen & Zheng, 1980 เป็นปลาท้องถิ่นของแม่น้ำเป่ยเจียง (North River) และตงเจียง (East River) ซึ่งเป็นสาขาหลักอีกสองสายของแม่น้ำจูเจียง

แยกจาก B. kweichowensis ได้จากคอดหางที่ค่อนข้างเรียวกว่า และจุดเริ่มต้นของครีบหลังอยู่หน้าจุดเริ่มต้นของครีบท้องอย่างชัดเจน (ขณะที่ B. kweichowensis จุดเริ่มต้นของครีบหลังอยู่ตรงกับก้านครีบท้องก้านที่สองหรือสาม)

อีกชนิดที่คล้ายกันคือ B. leveretti (Fang, 1931) ซึ่งปัจจุบันไม่มีในวงการค้า แม้ชื่อนี้มักถูกใช้เรียก B. kweichowensis

B. leveretti มีจุดบนลำตัวจาง ๆ เท่านั้น (ขณะที่ B. kweichowensis มีจุดชัดเจน) ครีบคู่ไม่มีขอบสีดำหรือขาวชัดเจน (ขณะที่ B. kweichowensis มี) รูก้นถูกครีบท้องปิดไว้ (ขณะที่ B. kweichowensis มองเห็นชัด) และริมฝีปากล่างมีผิวดูขรุขระพร้อมรอยหยักเด่นชัดตรงกลาง (ขณะที่ B. kweichowensis ผิวเรียบและไม่มีรอยหยัก)

เดิมเชื่อกันว่า B. leveretti เป็นปลาเฉพาะถิ่นของเกาะไหหลำนอกชายฝั่งมณฑลกวางตุ้ง ทางตอนใต้ของจีน แต่ปัจจุบันทราบแล้วว่ากระจายพันธุ์ตั้งแต่มณฑลยูนนาน (จีน) ลงไปจนถึงตอนเหนือของเวียดนาม

ปลาสกุล Beaufortia มีสัณฐานพิเศษที่ปรับตัวเพื่ออาศัยในน้ำไหลแรง ครีบคู่วางตัวในแนวราบ หัวและลำตัวแบน และครีบท้องเชื่อมติดกัน

ลักษณะเหล่านี้รวมกันเป็นแผ่นดูดที่ทรงพลัง ทำให้ปลาเกาะติดพื้นผิวแข็งได้แน่น ความสามารถในการว่ายในน้ำเปิดจึงลดลงมาก และปลาจะ 'คลาน' ไปตามด้านบนและด้านล่างของก้อนหินแทน

ปัจจุบันวงศ์ Gastromyzontidae ถือว่าเป็นวงศ์ที่ถูกต้องตาม Kottelat (2012)

วงศ์นี้ประกอบด้วยหลายสกุลที่เคยถูกจัดอยู่ในหลายวงศ์และวงศ์ย่อย ล่าสุดคือ Balitoridae โดยสกุลที่รู้จักกันดีในวงการปลาสวยงาม ได้แก่ Beaufortia, Formosania, Gastromyzon, Pseudogastromyzon, Hypergastromyzon, Liniparhomaloptera, Sewellia และ Vanmanenia1