Homalopteroides stephensoni

การเลี้ยงในระยะยาวต้องใช้ตู้ปลาที่มีขนาดฐาน 60 × 30 ซม. (ประมาณ 54 ลิตร) หรือเทียบเท่า1

• อุณหภูมิ: 20–25.5 °C
• ค่า pH: 6.0–7.5
• ความกระด้าง (GH): 1–12 dGH1

สิ่งสำคัญที่สุดคือน้ำต้องสะอาดและมีออกซิเจนสูง จึงควรใช้ระบบกรองที่มีขนาดใหญ่เกินตู้เป็นอย่างน้อย อัตราการหมุนเวียนน้ำที่เหมาะคือ 10–15 เท่าของปริมาตรตู้ต่อชั่วโมง หากจำเป็นควรเสริมปั๊มน้ำ (powerhead) หัวทราย ฯลฯ เพื่อให้ได้กระแสน้ำและออกซิเจนตามต้องการ

วัสดุปูพื้นใช้ได้ทั้งกรวด ทราย หรือผสมทั้งสองอย่าง แล้ววางทับด้วยชั้นหินและก้อนกรวดที่ผ่านการกัดเซาะจากน้ำจนมนหลากหลายขนาด

รากไม้และกิ่งขอนไม้ก็ใช้ได้เช่นกัน และแม้ในธรรมชาติจะไม่ค่อยมีไม้น้ำ แต่ก็สามารถใส่ไม้น้ำในสกุล Microsorum, Crinum และ Anubias ได้ โดยเฉพาะ Anubias มีประโยชน์มาก เพราะปลาในสกุล Homalopteroides ดูเหมือนจะชอบเกาะพักบนใบ

เนื่องจากปลาชนิดนี้ต้องการสภาพน้ำที่คงที่ จึงไม่ควรปล่อยลงตู้ที่ระบบยังไม่เซ็ตตัว (วงจรไนโตรเจนยังไม่สมบูรณ์) โดยเด็ดขาด1

ปลาในสกุล Homalopteroides เป็นนักล่าสัตว์ขนาดเล็กโดยเฉพาะ กินครัสเตเชียนขนาดเล็ก ตัวอ่อนแมลง และสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังอื่น ๆ

ในที่เลี้ยงอาจยอมรับอาหารแห้งชนิดจมบางชนิด แต่การให้ไรแดง ไรทะเล หนอนแดง ฯลฯ แบบมีชีวิตหรือแช่แข็งเป็นประจำเป็นสิ่งจำเป็นต่อการรักษาสุขภาพที่ดี

ปลาในวงศ์ Balitoridae มักวางขายในสภาพผอมโซ ซึ่งอาจแก้ไขได้ยาก ร้านที่ดีจะจัดการปัญหานี้ก่อนขาย แต่หากตัดสินใจเสี่ยงซื้อปลาที่อ่อนแอมาก ในช่วงแรกปลาจะต้องได้รับอาหารที่เหมาะสมอย่างต่อเนื่องและหากินได้ง่าย โดยไม่มีปลาอื่นมาแย่งกิน จึงจะฟื้นตัวได้1

ไม่ใช่ปลาก้าวร้าว แต่ความต้องการเฉพาะของมันทำให้เลือกปลาที่เลี้ยงร่วมได้จำกัด ปลาที่อาศัยในสภาพแวดล้อมคล้ายกัน ได้แก่ Barilius, Discherodontus, Garra, Devario, Rasbora บางชนิด ปลาบู่ในสกุล Rhinogobius, Sicyopterus และ Stiphodon รวมถึงปลาแมวในสกุล Glyptothorax, Akysis และ Oreoglanis

ปลาค้อหลายชนิดในวงศ์ Nemacheilidae และส่วนใหญ่ในวงศ์ Balitoridae ก็เลี้ยงร่วมได้เช่นกัน แม้อาจมีการกระทบกระทั่งกันเล็กน้อยแบบไม่เป็นอันตราย โดยเฉพาะกับกลุ่มหลัง ควรศึกษาข้อมูลของปลาที่เลือกก่อนซื้อเพื่อความแน่ใจ

ในธรรมชาติพบอาศัยรวมกันเป็นกลุ่ม จึงควรเลี้ยงตั้งแต่ 6 ตัวขึ้นไปเพื่อให้ปลาแสดงพฤติกรรมได้ดีที่สุด เพราะหากเลี้ยงตัวเดียว เป็นคู่ หรือสามตัว ปลาจะกล้าน้อยลง ปฏิสัมพันธ์ระหว่างปลาแต่ละตัวก็น่าดูเช่นกัน1

ตัวเมียที่โตเต็มวัยน่าจะมีขนาดใหญ่กว่าและลำตัวอวบกว่าตัวผู้เล็กน้อย1

ในธรรมชาติคาดว่าวางไข่ตามฤดูกาล แต่ยังไม่มีบันทึกการเพาะพันธุ์ในตู้ปลา1

ได้รับการบรรยายลักษณะจากตัวอย่างที่ 'แม่น้ำ Mahakam ตอนบน จังหวัดกาลีมันตันตะวันออก เกาะบอร์เนียว' และยังพบในส่วนของอินโดนีเซียบนเกาะนี้ ได้แก่ กาลีมันตันตะวันตก (เก็บตัวอย่างได้จากอุทยานแห่งชาติ Danau Sentarum และแม่น้ำ Pinoh) กาลีมันตันกลาง (ระบบแม่น้ำ Katingan และ Barito) กาลีมันตันตะวันออก (ลุ่มน้ำ Malinau) รวมถึงบางพื้นที่ในส่วนของมาเลเซีย ได้แก่ รัฐซาบาห์ (ใกล้เมือง Tinom และหุบเขา Danum) และรัฐซาราวัก (ระบบแม่น้ำ Rejang และ Tatau)1

เป็นปลาที่อาศัยอยู่เฉพาะในลำธารและต้นน้ำที่น้ำไหลเชี่ยว ใส และมีออกซิเจนอิ่มตัวเท่านั้น มักพบในช่วงแก่งตื้น (riffle) และช่วงน้ำไหลเรียบ (run) และน่าจะชอบบริเวณที่ตื้นกว่า

พื้นท้องน้ำโดยทั่วไปเป็นกรวด หิน ก้อนหินใหญ่ หรือพื้นหินดาน ที่ปกคลุมด้วยไบโอฟิล์มหนาแน่นซึ่งเกิดจากตะไคร่และจุลินทรีย์อื่น ๆ

ปลาวัยอ่อนมักพบในช่วงที่น้ำไหลช้ากว่า ซึ่งมีพื้นกรวดและรากไม้จมน้ำ ในทั้งสองแบบนี้มีไม้น้ำขึ้นเป็นหย่อมเพียงบางครั้ง แต่พืชพรรณริมตลิ่งมักขึ้นหนาแน่น

ที่แหล่งต้นแบบ (type locality) ของ Homaloptera batek (Tan, 2009) มีการเก็บตัวอย่าง H. stephensoni ได้จากลำธารเชิงเขาที่น้ำไหลเชี่ยวผ่านพื้นหินและกรวด น้ำใส ค่า pH 6.4

พบปลาชนิดนี้เฉพาะในช่วงแก่งที่น้ำไหลแรงที่สุดเท่านั้น ปลาชนิดอื่นที่พบร่วมกัน ได้แก่ Garra borneensis, Paracrossocheilus vittata, Rasbora elegans, Homaloptera orthogoniata, Nemacheilus spiniferus รวมถึงปลาในสกุล Hypergastromyzon, Gastromyzon และ Glyptothorax ที่ยังระบุชนิดไม่ได้1

ปลาชนิดนี้ยังเป็นที่รู้จักน้อยในวงการปลาสวยงาม และอาจไม่เคยถูกส่งออกเพื่อการค้าปลาสวยงามเลย

สามารถแยกจากปลาร่วมสกุลได้ด้วยลักษณะร่วมกันต่อไปนี้ ตามการบรรยายลักษณะใหม่ของ Tan (2009): ปากค่อนลงด้านล่าง (sub-inferior) มีหนวดเรียวเล็ก ก้านครีบอกหลัก 5 ก้าน และก้านครีบรอง 12-13 ก้าน (ปกติ 12) ท้องไม่มีเกล็ด เกล็ดบริเวณด้านหลังส่วนหน้าของลำตัวมีสันกลางเพียงสันเดียวอยู่ในหนึ่งในสามส่วนท้ายของแต่ละเกล็ด และมีเกล็ดแนวเส้นข้างลำตัว 43-50 เกล็ด

นอกจากนี้ยังมีปื้นสีเข้มทรงกลม 5-6 ปื้นบนด้านหลัง และมากถึง 8 ปื้นตามแนวเส้นข้างลำตัว ซึ่งจะใหญ่ขึ้นเมื่อเข้าใกล้ครีบหาง Roberts (1989) ระบุว่ามีปื้นบนหลัง 5 ปื้น และปื้นด้านข้าง 7-8 ปื้น

เดิมปลาชนิดนี้ถูกบรรยายไว้ในสกุล Homaloptera ต่อมา Kottelat (2012) ย้ายไปไว้ในสกุล Balitoropsis แต่ภายหลัง (2013) เขาได้ยึดตาม Randall & Page (2012) และจัดให้อยู่ในสกุล Homalopteroides

สกุล Homalopteroides ได้รับการฟื้นสถานะโดย Randall และ Page (2012) โดยอาศัยรูปร่างลักษณะของปากที่เป็นเอกลักษณ์ และแยกจากสกุล Homaloptera ที่ใกล้ชิดกันได้ด้วยลักษณะร่วมกันต่อไปนี้: จุดเริ่มของครีบหลังอยู่เหนือครีบท้อง เกล็ดแนวเส้นข้างลำตัวไม่เกิน 60 เกล็ด เกล็ดหน้าครีบหลังไม่เกิน 30 เกล็ด ลักษณะปากประกอบด้วยหนวดบริเวณจะงอยปากเรียวเล็ก 2 เส้นที่อยู่ห่างกันในแต่ละข้างของปาก ริมฝีปากบางรูปพระจันทร์เสี้ยว ไม่มีโครงสร้างใด ๆ เช่น แผ่นใต้คาง (mental pad) หรือพู ระหว่างส่วนด้านข้างของริมฝีปากล่าง และคางยื่นไปทางด้านหน้าเลยส่วนด้านข้างของริมฝีปากล่าง

ปัจจุบัน (กุมภาพันธ์ 2016) สกุล Homalopteroides ประกอบด้วย H. wassinkii, H. modestus, H. nebulosus, H. rupicola, H. smithi, H. tweediei, H. stephensoni, H. indochinensis, H. weberi, H. yuwonoi, H. avii และอาจรวมถึง H. manipurensis ทั้งหมดนี้เคยอยู่ในสกุล Homaloptera ซึ่งเป็นกลุ่มที่มีหลายสายวิวัฒนาการ (polyphyletic) และตามงานของ Randall และ Page (2015) ได้ถูกแยกออกเป็นสกุล Homaloptera, Homalopterula, Pseudohomaloptera, Homalopteroides, Balitoropsis และ Ghatsa

ปลาในสกุล Homalopteroides บางครั้งถูกเรียกว่า 'ปลาจิ้งจก' หรือ 'ปลาตุ๊กแก' (lizard loach หรือ gecko loach) เนื่องจากพฤติกรรมและรูปร่าง เช่นเดียวกับปลาในวงศ์ Balitoridae ทั้งหมด ปลาเหล่านี้มีรูปร่างที่ปรับตัวเฉพาะสำหรับชีวิตในน้ำไหลเชี่ยว คือ ครีบคู่วางตัวและแผ่ออกในแนวราบ หัวและลำตัวแบน ท้องแบนราบ

ลักษณะเหล่านี้ทำงานร่วมกันเป็นเหมือนจานดูดที่ทรงพลัง ทำให้ปลาเกาะติดพื้นผิวแข็งได้แน่น ความสามารถในการว่ายน้ำในที่โล่งลดลงมาก ปลาจึงดูเหมือนคลานและกระโดดไปตามก้อนหินและพื้นผิวอื่น ๆ แทน

วงศ์ Balitoridae ตามที่ Kottelat (2012) ให้การยอมรับ มีการกระจายพันธุ์กว้างขวางในพื้นที่ส่วนใหญ่ของอนุทวีปอินเดีย เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และจีน1