ปลาค้อ Nemacheilus spiniferus

แนะนำตู้ปลาที่มีขนาดฐาน 60 × 30 ซม. ขึ้นไป (ประมาณ 54 ลิตร)1

• อุณหภูมิ: 23–26 °C
• ค่า pH: 5.0–7.0
• ความกระด้าง (GH): 0–8 dGH1

เลี้ยงไม่ยากหากสภาพแวดล้อมเหมาะสม ขอแนะนำอย่างยิ่งให้เลี้ยงในตู้ที่จัดให้คล้ายลำธารหรือแม่น้ำที่มีน้ำไหล ปูพื้นด้วยหินหลายขนาด ทราย กรวดละเอียด และหินก้อนใหญ่ที่ผิวเรียบจากการกัดเซาะของน้ำ

อาจตกแต่งเพิ่มด้วยกิ่งขอนไม้ จัดวางให้เกิดซอกหลืบและมุมร่มเงา เพื่อช่วยบังสายตา แม้ว่าไม้น้ำส่วนใหญ่จะเติบโตได้ไม่ดีในสภาพเช่นนี้ แต่ไม้น้ำที่ทนทานอย่าง Microsorum, Bolbitis หรือ Anubias spp. สามารถปลูกโดยผูกติดกับวัสดุตกแต่งได้

แม้จะไม่จำเป็นต้องมีกระแสน้ำเชี่ยวแบบน้ำตก แต่ปลาชนิดนี้จะอยู่ได้ดีที่สุดเมื่อน้ำมีออกซิเจนละลายสูงและมีการเคลื่อนไหวของน้ำในตู้บ้าง จึงควรใช้กรองแบบใช้มอเตอร์ ปั๊มน้ำ (powerhead) เพิ่มเติม หรือหัวทรายตามความจำเป็น

เช่นเดียวกับปลาหลายชนิดที่อาศัยในน้ำไหลตามธรรมชาติ ปลาชนิดนี้ไม่ทนต่อการสะสมของสารอินทรีย์ที่เป็นมลพิษ และต้องการน้ำที่สะอาดมากจึงจะเติบโตได้ดี ดังนั้นควรเปลี่ยนน้ำ 30-50% ของปริมาตรตู้ทุกสัปดาห์เป็นกิจวัตร1

ปลาในสกุล Nemacheilus เป็นปลากินทั้งพืชและสัตว์ แต่อาหารส่วนใหญ่เป็นแมลงขนาดเล็ก หนอน สัตว์กลุ่มกุ้งปู และแพลงก์ตอนสัตว์อื่น ๆ โดยกินพืชในปริมาณค่อนข้างน้อย ซึ่งส่วนใหญ่ได้มาจากสิ่งที่อยู่ในกระเพาะของเหยื่อ

ในตู้ปลาจะยอมรับอาหารแห้งที่มีขนาดเหมาะสม แต่ไม่ควรให้อาหารแห้งเพียงอย่างเดียว การให้อาหารมีชีวิตและอาหารแช่แข็งขนาดเล็กทุกวัน เช่น ไรแดง ไรทะเล หนอนแดง ฯลฯ จะทำให้ปลามีสีสันและสภาพร่างกายดีที่สุด1

ปลาที่อาศัยในแหล่งน้ำลักษณะคล้ายกันในธรรมชาติเป็นตัวเลือกที่ดีที่สุดสำหรับเลี้ยงร่วม โดยเฉพาะปลาในวงศ์ปลาตะเพียนที่นิสัยสงบและว่ายอยู่ในน้ำช่วงกลาง เพราะการมีปลาฝูงอยู่สักหนึ่งหรือสองฝูงช่วยให้ปลาค้อชนิดนี้ซึ่งปกติชอบหลบซ่อนมีความมั่นใจมากขึ้นอย่างเห็นได้ชัด

ตัวเลือกอื่น ได้แก่ ปลาค้อที่ชอบน้ำไหลในสกุล Gastromyzon, Pseudogastromyzon, Beaufortia และ Sewellia รวมถึงปลาในวงศ์ปลาตะเพียนที่อยู่หน้าดิน เช่น ปลาในสกุล Crossocheilus และ Garra

ญาติบางชนิดที่มีรูปร่างคล้ายกัน เช่น Nemacheilus ชนิดอื่น Acanthocobitis และ Schistura spp. หวงถิ่นมากเกินไปหรือก้าวร้าว แม้ว่าการเลี้ยงรวมกันอาจเป็นไปได้ในตู้ขนาดใหญ่

ปลาชนิดนี้ไม่ก้าวร้าวต่อปลาชนิดเดียวกัน และดูเหมือนจะชอบอยู่เป็นกลุ่ม จึงแนะนำอย่างยิ่งให้ซื้อมาเลี้ยงตั้งแต่ 4 ตัวขึ้นไป1

ตัวผู้มีแผ่นหนังใต้ตา (suborbital flap) และตัวที่โตเต็มวัยพร้อมสืบพันธุ์จะมีตุ่มสิว (tubercule) ขึ้นที่ก้านครีบอก 3 ก้านแรก

ตัวเมียที่โตเต็มวัยน่าจะมีขนาดใหญ่กว่าและลำตัวหนากว่าตัวผู้เล็กน้อย1

มีบันทึกการพบในพื้นที่ส่วนใหญ่ของรัฐซาราวัก ประเทศมาเลเซีย รวมถึงระบบแม่น้ำกาปัวส์ในจังหวัดกาลีมันตันตะวันตก (Kalimantan Barat) ประเทศอินโดนีเซีย และลุ่มน้ำแม่น้ำมาลีเนาในจังหวัดกาลีมันตันตะวันออก (Kalimantan Timur) บนเกาะบอร์เนียว

แหล่งที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) คือ 'Sungai Liam, tributary of Baram River, Sarawak state, Borneo, East Malaysia'

บนเกาะบอร์เนียวยังมีบันทึกการพบในแม่น้ำเบอไลต์ตอนบน ทางตะวันตกเฉียงใต้ของบรูไนดารุสซาลาม และยังมีประชากรอาศัยอยู่ในหมู่เกาะนาตูนาและหมู่เกาะอานัมบัส จังหวัดหมู่เกาะเรียว ประเทศอินโดนีเซีย1

พบมากที่สุดในช่วงลำธารป่าที่ตื้น (ลึกไม่ถึง 1 m) และมีน้ำไหล พื้นเป็นทราย กรวด หินก้อนเล็ก และเศษซากอินทรีย์ น้ำโดยทั่วไปใสไปจนถึงมีสีชาจากแทนนินเล็กน้อย ไม้น้ำมักมีเพียงกอ Cryptocoryne spp. ประปราย แต่พืชริมตลิ่งมักขึ้นหนาแน่น

น้ำในแหล่งอาศัยลักษณะนี้มีความกระด้างของแร่ธาตุต่ำและค่า pH ต่ำ ปลาที่พบอาศัยร่วมกัน ได้แก่ Nemacheilus kapuasensis, N. saravacensis, Kottelatlimia pristes, Pangio semicincta, P. shelfordii, Mystus castaneus และ Silurichthys marmoratus

ที่แหล่งที่พบตัวอย่างต้นแบบของ Homaloptera batek (Tan, 2009) มีการเก็บตัวอย่าง N. spiniferus ได้จากลำธารเชิงเขาที่น้ำไหลเชี่ยวผ่านพื้นหินและกรวด น้ำใส ค่า pH 6.4 ปลาชนิดอื่นที่พบร่วมกัน ได้แก่ Garra borneensis, Paracrossocheilus vittata, Rasbora elegans, Homaloptera orthogoniata และ Homalopteroides stephensoni รวมถึงปลาในสกุล Hypergastromyzon, Gastromyzon และ Glyptothorax ที่ยังระบุชนิดไม่ได้

ในแม่น้ำเบอไลต์ตอนบน ประเทศบรูไน พบอาศัยร่วมกับ Osteochilus sp. ที่ยังระบุชนิดไม่ได้, 'Puntius' johorensis, Rasbora caudimaculata, R. einthovenii, Hemirhamphodon kuekenthali, Phenacostethus smithi, Nandus nebulosus และ Osphronemus septemfasciatus1

ปลาชนิดนี้พบได้น้อยในวงการปลาสวยงาม และจนถึงปัจจุบันอาจเข้ามาเพียงในฐานะปลาที่ติดปนมากับการนำเข้าปลาชนิดอื่นเท่านั้น

ปลาชนิดนี้อยู่ในกลุ่ม N. selangoricus ภายในสกุล ซึ่งเป็นกลุ่มที่ Hadiaty และ Kottelat (2009) จำแนกไว้เป็นครั้งแรก มีลักษณะเด่นคือมีเกล็ดยาว 2 แถวเรียงตัวในแนวนอนบนคอดหาง แต่ละเกล็ดมีตุ่มที่ขอบด้านท้าย ซึ่งในบางชนิดตุ่มนี้อยู่ที่ปลายของส่วนยื่นแหลม (ส่วนยื่นยาวเรียวแหลมทางด้านท้าย) และมีลวดลายบนลำตัวเป็นแถบสีเข้มในแนวตั้ง ชนิดอื่นที่อยู่ในกลุ่มนี้ในปัจจุบัน ได้แก่ N. selangoricus, N. tebo และ N. tuberigum

N. spiniferus คล้ายกับ N. selangoricus มากที่สุด เนื่องจากมีเกล็ดปลายแหลมอยู่ทั้งเหนือและใต้เส้นข้างลำตัวบนคอดหาง ซึ่งเป็นลักษณะที่ไม่พบในปลาสกุลเดียวกันชนิดอื่น

อย่างไรก็ตาม สามารถแยกได้จากลักษณะต่อไปนี้: มีแถบสีเข้มรูปร่างไม่สม่ำเสมอ 10-13 แถบที่ข้างลำตัว (เทียบกับแถบที่สม่ำเสมอมาก 8-12 แถบใน N. selangoricus) ซึ่งกว้างกว่าช่องว่างระหว่างแถบเล็กน้อย; ความยาวหัวด้านบน 21-23 % SL (เทียบกับ 18-22 %); ส่วนยื่นของเกล็ดปลายแหลมยาวเท่ากับ (เทียบกับสั้นกว่า) ส่วนที่เหลือของเกล็ด และฐานของส่วนยื่นกว้างประมาณ ½ ของความกว้างเกล็ด (เทียบกับ ¼-⅓)

แถวเกล็ดยาวบนคอดหางของ N. tebo และ N. tuberigum ไม่มีปลายแหลมและไม่มีส่วนยื่นด้านท้าย นอกจากนี้ยังไม่มีจุดสีดำที่โคนก้านครีบหลังด้านหน้าและแถวลายสีเดียวกันบนครีบหลังแบบที่พบใน N. spiniferus และ N. selangoricus

ตาม Kottelat (1990) สกุล Nemacheilus มีลักษณะเฉพาะจากการรวมกันของลักษณะต่อไปนี้: ลำตัวยาว; เส้นข้างลำตัวสมบูรณ์; บางชนิดมีเกล็ดขนาดใหญ่ขึ้นเหนือและใต้เส้นข้างลำตัว; ครีบหางเว้าเป็นแฉกถึงเว้าลึก โดยแฉกบนใหญ่กว่า; ตาโต; ปากเล็กและโค้งมาก; ริมฝีปากมักบาง; ริมฝีปากบนมักไม่มีรอยแยกตรงกลาง; ขากรรไกรบนมี processus dentiformis (ส่วนยื่นคล้ายฟัน); ขากรรไกรล่างไม่มีรอยเว้าตรงกลาง; หนวดยาว; ตัวผู้มักมีแผ่นหนังใต้ตา และก้านครีบอกที่ 2-6 หนาขึ้นและมีตุ่มเรียงเป็นแถว

วงศ์ Nemacheilidae แพร่กระจายกว้างขวางทั่วยูเรเซียเกือบทั้งหมด โดยอนุทวีปอินเดีย เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และจีน เป็นศูนย์กลางความหลากหลายของชนิดที่สำคัญ1